- ნინო, თუ არსებობს კითხვა, რომელზეც პასუხი არ გაქვთ, მაგრამ რომელზე ფიქრს მაინც არ წყვეტთ, ან ვერ წყვეტთ?

- დიახ, მაქვს ასეთი კითხვა: როგორი იქნებოდა ჩემი ცხოვრება, იქ რომ მეცხოვრა, სადაც დავიბადე და გავიზარდე, ანუ - აფხაზეთში? ცხადია, ჰიპოთეტური კითხვაა, რომელზე პასუხსაც, ალბათ, ვერასდროს ვიპოვი. 16 წლის ასაკში იძულებით მომიხდა იქიდან წამოსვლა, თბილისში ცხოვრებას არ ვგეგმავდი. ვაპირებდი, თბილისში მესწავლა, მაგრამ მთელი ცხოვრება რომ აღმოსავლეთში გამეტარებინა, ამაზე არ მიფიქრია. ახლაც რომ შემეძლოს, წავიდე და იქ ვიცხოვრო, წავიდოდი და ვიცხოვრებდი. 

- არ ვიცი, გამიკვირდეს, თუ არ გამიკვირდეს, მაგრამ აფხაზეთში დაბადებული ადამიანი არ მინახავს, ვისაც ეს მიჯაჭვულობა არ ჰქონოდა. გმადლობთ, რომ თქვენი ცხოვრების მთავარი უპასუხო კითხვა გაგვიზიარეთ. თუმცა, თქვენს ყოველდღიურობაში, ალბათ, კითხვებიც არის და პასუხებიც. ზოგადად, რომელს უფრო ენდობით - კითხვებს თუ პასუხებს?

- პასუხებს. იმიტომ, რომ ჩემი პასუხები ყოველთვის დიდი ფიქრის შედეგია და საკუთარი გამოცდილება მეუბნება, რომ ეს პასუხები, როგორც წესი, სწორია. 

- ანუ პასუხებში თქვენს თავს ენდობით?

- დიახ. 

- იმაში თუ ენდობით, რომ თქვენი განვლილი ცხოვრებიდან, თქვენი პროფესიებიდან გამომდინარე, თავისუფლების შესახებ უფრო მეტი იცით, ვიდრე, შეიძლება, სხვა ადამიანებმა იცოდნენ? 

- შესაძლოა, თუმცა, ამაზე თავს ვერ დავდებ. არიან ადამიანები, რომლებიც წლების განმავლობაში გამოკეტილები იყვნენ და გათავისუფლდნენ. მხოლოდ ფიზიკურ გამოკეტვას არ ვგულისხმობ - ვიღაც ჰომოფობი იყო, ვიღაც ქსენოფობი იყო, ვიღაც რასისტი იყო... ვიცნობ ადამიანებს, რომლებიც ჰომოფობიისგან გათავისუფლდნენ. შეიძლება, ისინი მეტ თავისუფლებას გრძნობენ, ვიდრე - მე. 

- დევნილის სტატუსისგან გათავისუფლების განცდა თუ გქონიათ? 

- არა, ამ სტატუსისგან ბოლომდე არ გავთავისუფლებულვარ - ეს ჩემი ერთ-ერთი იდენტობაა. თუმცა, არ ვიტყოდი, რომ დევნილის სტატუსის გამო მენტალურ წნეხს ვგრძნობ. ამ წლების განმავლობაში, რაც თბილისში ვცხოვრობ, სრულად მოვახდინე ინტეგრირება აქაურ გარემოში. ძალიან ბევრი კარგი ადამიანი გავიცანი, ბევრი მეგობარი შევიძინე... მაგრამ დევნილობა არის იდენტობა, რომელიც არსებობს და განგსაზღვრავს. 

- თუმცა, თქვენს თავისუფლებას არ ზღუდავს?

- არ ზღუდავს იმიტომ, რომ ვფიქრობ, სადაც სიყვარულს ვიპოვი, სადაც ჯანმრთელად ვიგრძნობ თავს, სადაც ჩემთვის ძვირფასი ადამიანებიც კარგად და ჯანმრთელად იცხოვრებენ, იქ ვიქნები ბედნიერი. ბევრმა, ვინც აფხაზეთიდან იძულებით წამოვიდა, ამ წნეხს ვერ გაუძლო. ზოგს გული გაუსკდა, ზოგი დაავადდა. 

- თქვენ როდის მოიშორეთ დარდი იმის გამო, რომ თქვენს სახლში არ ცხოვრობდით? 

- პირველი წლები ძალიან რთული იყო. არამარტო დევნილები იყვნენ გაჭირვებულები - ზუგდიდში, სადაც მაშინ ვცხოვრობდით, ყველას უჭირდა. თუმცა, რა თქმა უნდა, არ არის ადვილი, როცა 16 წლის ხარ და შენი ადგილის პოვნა თავიდან გიწევს. კონკრეტულ დროს ვერ გეტყვით, დარდი როდის მოვიშორე, მაგრამ ვიცოდი, რომ უნდა მესწავლა და ცხოვრება  გამეგრძელებინა. 

- ანუ ტრავმა იმის გამო, რომ უცხო ხართ იმ გარემოში, რომელშიც ცხოვრობთ, არ გქონიათ? არაერთხელ მომისმენია ამ ტრავმის შესახებ და ამიტომ გეკითხებით. 

- კონკრეტული მომენტების ტრავმა შეიძლება მქონდეს, მაგრამ არა ზოგადი. იმ მომენტებს ვგულისხმობ, როცა ცუდი დამოკიდებულება ვიგრძენი იმის გამო, რომ დევნილი ვარ. ვიღაცამ თითი გამოიშვირა ჩემკენ... 

- და დაგამახსოვრდათ?

- რა თქმა უნდა, ყველა მომენტი ცხადად მახსოვს. სადღაც მეგობართან ვარ, სტუმარი მოდის, რაღაცას განიხილავენ... ეს ადამიანი არ მიცნობს, პირველად მხედავს და კონკრეტულ სკოლაზე ამბობს - იმ სკოლაში ბავშვს არ წავიყვან იმიტომ, რომ ლტოლვილები სწავლობენო.

- ეს თბილისში მოხდა? 

- დიახ, თბილისში მოხდა. ერთხელ, სადღაც საცხოვრებლად რომ შევედით, მეზობელი მოვიდა და გაგვაფრთხილა: ეს მაცივარი არ გააფუჭოთ, აქ ვინც ცხოვრობდა, მისი ნივთიაო. დამოკიდებულება იყო ისეთი, რომ, თითქოს, ჩვენ, დევნილებს, არასდროს არაფერი გვინახავს და შეიძლება, მაცივარი გავაფუჭოთ. ასეთი ბევრი მომენტი იყო ცხოვრებაში და ყველა მახსოვს. 

თან, იცით, ამას როგორ აკეთებდნენ? „აი, მე მოვიტანე!“ კი არა, დილით რომ ვდგებოდით, ეზოში შეშა, სიმინდი ან ლობიო გვხვდებოდა - ჩვენ რომ შეურაცხყოფილად არ გვეგრძნო თავი. ვფიქრობ, კაცობრიობა დღემდე სიკეთემ მოიყვანა. 

„ჩვენ ინტერნეტის ატომები ვართ.“

- პირად სივრცეზე მინდა, გკითხოთ. თავისი სახლიდან იძულებით გამოდევნილი ადამიანები პირადი სივრცის მიმართ განსაკუთრებით მგრძნობიარეები არიან. პირადი სივრცის დაცვა უფლებად მიგაჩნიათ, რომელიც ვიღაცამ ინსტიტუციურ დონეზე უნდა უზრუნველყოს, თუ ადამიანის პირად პასუხისმგებლობად განიხილავთ?

- რთული შეკითხვაა. შეიძლება, ცოტ-ცოტა ორივეა, ამაზე ბევრი არ მიფიქრია. იმ სისტემაში, რომელშიც ვცხოვრობთ, ალბათ, მაინც ადამიანის პირად პასუხისმგებლობამდე დადის. რაც მახსოვს და რაც მიცხოვრია, სულ ასე იყო - მშობლები შვილებს ან სახლის შეძენაში ეხმარებოდნენ, ან თვითონ უტოვებდნენ სახლს. ჩემს შემთხვევაში, ამაზე მე თვითონ ვიზრუნე. აფხაზეთში რომ ვყოფილიყავით, ვიცი, ჩემი მშობლები უზრუნველყოფდნენ, რომ პირადი სივრცე მქონოდა. ბავშვობაში ჩემი ოთახი, ჩემი კუთხე უკვე მქონდა. მაინც ვფიქრობ, რომ ადამიანმა თვითონ უნდა შეძლოს საკუთარი პირადი სივრცის შექმნა. არ ვემხრობი, როცა ზრდასრული ადამიანები ემიგრაციაში წასული მშობლების ხარჯზე ცდილობენ ცხოვრების მოწყობას და ელოდებიან, ისინი თავისი მძიმე შრომით როდის უყიდიან აქ ბინას თუ მანქანას. 

- თანაც, ჩემი დაკვირვებით, არასდროს არ დგება მომენტი, როცა ემიგრაციაში წასულ მშობელს შვილი ეტყვის - საკმარისია; დროა, საკუთარ ოჯახში დაბრუნდე და დაისვენოო. 

- მშობელი ყოველთვის შვილისთვის ცდილობს, მაგრამ შენ თვითონ ხომ უნდა იგრძნო ზღვარი, როდის მოხსნა პასუხისმგებლობის ტვირთი ასაკში შესულ მშობელს?!

- ციფრულ სამყაროში რომ გადავიტანოთ პირადი სივრცის მიმართ პასუხისმგებლობა, ამ შემთხვევაში, დამოკიდებულება შეგეცვლებათ? თქვენ ამბობთ, რომ როცა ინტერნეტში რაღაცას ვაკეთებთ, ყველგან კვალს ვტოვებთ. ამ კვალის „მოვლა“ ინსტიტუციურად უნდა იყოს უზრუნველყოფილი, თუ ესეც პირადი პასუხისმგებლობაა? 

- ციფრულ სამყაროში საქმე ცოტა სხვანაირად არის. ერთი მხრივ, იმ პროდუქტს, რომელსაც მოვიხმართ, ეკისრება პასუხისმგებლობა, რომ ჩემი მონაცემები ჩემი ნებართვის გარეშე არ დაამუშაოს, ან ვიღაცას არ მიჰყიდოს; მეორეა, ჩვენ როგორი პასუხისმგებლობით მოვიხმართ ამ პროდუქტს. ყოველთვის უნდა ვიცოდეთ, სად რას ვაქვეყნებთ, ვის რას ვანდობთ. თუ გახსოვთ, ოზურგეთში ამბავი ატყდა იმის გამო, რომ დედა თავისი შვილის ძალიან გაპრანჭულ ფოტოებს დებდა ინტერნეტში. ხალხი წერდა, ცოტა სექსუალური ხასიათის ხომ არ არის ამ 10 თუ 11 წლის ბავშვის ფოტოებიო? დედამ, რა თქმა უნდა, იუკადრისა. 8 მილიარდი ადამიანი ცხოვრობს დედამიწაზე და აქედან 4-5 მილიარდს მაინც აქვს ინტერნეტზე წვდომა. თუნდაც, ერთ მილიარდს ჰქონდეს - ამ ერთი მილიარდიდან ვინ სად წაიღებს ჩემს მონაცემებს და ჩემ წინააღმდეგ როგორ გამოიყენებს, ღმერთმა უწყის! ტექნოლოგები გვეხმარება, რომ ბევრი ინფორმაცია მივიღოთ, განვვითარდეთ, ჩვენი კარგი ამბები გავაზიაროთ, ადამიანებს კომფორტულად ვეკონტაქტოთ და მარტო არ ვიგრძნოთ თავი... მაგრამ ამ ყველაფერს თავისი ბნელი მხარეც აქვს. 

- თქვენ რომელი უფრო საშიშად მიგაჩნიათ - ტექნოლოგია, რომლის მეშვეობით ჩვენზე ინფორმაცია განუწყვეტლივ და უნებართვოდ გროვდება, თუ ადამიანი, რომელსაც არ ანაღვლებს, მის შესახებ ინფორმაციას ვინმე აგროვებს, თუ არ აგროვებს? 

- ორივე. ადამიანებს ხშირად უჭირთ იმის გაცნობიერება, რომ როგორც ჩვენი სხეული შედგება ატომებისგან, ისე შედგება სოციალური ქსელი და ინტერნეტი იმ ადამიანებისგან, ვინც მას მოიხმარს; ასე ვთქვათ, ჩვენ ინტერნეტის ატომები ვართ. დიდი მნიშვნელობა აქვს, როგორი პასუხისმგებლობით ვეკიდებით ციფრულ სამყაროს.

- მაგრამ ხომ არიან არხეინი ადამიანები, რომლებიც ამბობენ: "შეაგროვონ ჩემზე ინფორმაცია, რაში მაინტერესებს?!" ასეთ ადამიანებზე რას ფიქრობთ? 

- მაინცდამაინც კარგი წარმოდგენის ასეთ ადამიანებზე არ ვარ. ბევრი ინფორმაცია შეიძლება ჩვენ წინააღმდეგ გამოიყენონ ისევე, როგორც კარგი მიზნებისთვის შეიძლება იქნას ეს ჭარბი ინფორმაცია გამოყენებული. 

- კარგ მიზნებში რას გულისხმობთ? 

- ვიცით, რამდენად პოპულარულია ხელოვნური ინტელექტი, ChatGPT ანუ ჩატი, რომელიც გენერაციული ხასიათის არის - დავალებას მისცემ და შესაბამის პასუხს გიბრუნებს. საიდან იცის ეს პასუხები? ადამიანები ხელოვნურ ინტელექტს წლების განმავლობაში ასწავლიდნენ და უკვე დასწავლილი ცოდნიდან ქმნის პასუხებს. მეორეა ნარატიული ხელოვნური ინტელექტი. 

- ეს რას ნიშნავს?

- მაგალითად, Google Translate. ის არაფერს აკოწიწებს - აწოდებენ ტექსტს და თარგმნის. კიდევ არსებობს Google-ის პროდუქტი, რომელიც ამოწმებს, რობოტი ხარ თუ არა. გეუბნება - მონიშნე ყველა შუქნიშანი; ან მონიშნე ყველა ხე, ან ყველა ხილი. შენც ირჩევ შუქნიშნებს, ხეებს თუ ხილს, რითიც უდასტურებ, რომ ადამიანი ხარ.  მაგრამ  ამ მონიშვნით ხელოვნურ ინტელექტსაც ეხმარები. 

- როგორ? 

- ამასობაში, ხელოვნური ინტელექტი სწავლობს, რომ ეს შუქნიშანია და არა ხე, ან კატა. 

- მიგაჩნიათ თუ არა საფრთხედ ზრდასრულებისთვის და, განსაკუთრებით, მოზარდებისთვის, რომ, სინამდვილეში, ChatGPT იძლევა არა ცოდნას, არამედ, ცოდნის იმიტაციას - რაც არც ისე სასარგებლოა ადამიანის და, პირველ რიგში, მოზარდის განვითარებისთვის? 

- ვერ დაგეთანხმებით. პირიქით, მიმაჩნია, რომ ძალიან სასარგებლოა იმიტომ, რომ მართლაც უდიდესი შესაძლებლობები აქვს ხელოვნურ ინტელექტს. 

- იცით, რას ვკითხულობ? მაგალითად, „ჩატს“ აძლევ დავალებას: მითხარი, რა არის „კაცია ადამიანის?!“ დედააზრი. „ჩატი“ გპასუხობს, მაგრამ ამ ინფორმაციას, განსხვავებით Google-ისგან, ავტორი არ ჰყავს და მისი ხარისხი არასდროს არ მოწმდება. 

- გასაგებია თქვენი კითხვა. ChatGPT და ნებისმიერი ხელოვნური ინტელექტი გაფრთხილებს, რომ ინფორმაცია ხელოვნური ინტელექტის მიერ არის გენერირებული, რაც არ ნიშნავს, რომ ასი პროცენტით სწორია. მოზარდებმაც და ზრდასრულებმაც უნდა იცოდნენ, რომ ხელოვნური ინტელექტის ბრმად ნდობა არ შეიძლება.  

- სიფრთხილის რა ზომებს ურჩევდით, ამ შემთხვევაში? მოვისმინე ვიდეოლექცია, სადაც ითქვა, რომ ამერიკაში სოკოსთან დაკავშირებით კითხვები დაუსვეს ხელოვნურ ინტელექტს, ფოტო გაუგზავნეს და მან უთხრა, ასე მოამზადეთო. რომ მოამზადეს და დააგემოვნეს, ადამიანები გარდაიცვალნენ. 

- დიახ, ვიცი ეგ შემთხვევა. 

- არ მინდა, რომ მაინცდამაინც ტრაგიკულ ფაქტებზე ვისაუბროთ, მაგრამ ახალგაზრდებს რას ურჩევდით - როდესაც ხელოვნურ ინტელექტს იყენებენ, სიფრთხილის რა ზომები უნდა მიიღონ? 

- როცა ორგანიზაციაში მივდივართ ან ჯგუფებს ტრენინგს ვუტარებთ, მსმენელებს ყოველთვის ვასწავლი, რომ ინფორმაცია, რომელსაც ხელოვნური ინტელექტი აგენერირებს, აუცილებლად უნდა გადამოწმდეს. მე თვითონაც, დღის წესრიგს თუ ვაქმნევინებ ხელოვნურ ინტელექტს, ყოველთვის ხელახლა ვამოწმებ, ზუსტად ის დღის წესრიგია თუ არა, რაც მე მჭირდება. 

- ეს მისმის, მაგრამ როცა ხელოვნური ინტელექტი გეუბნება, რომ „კაცია ადამიანის?!“ დედააზრი ეს არის, - ბავშვმა როგორ უნდა გადაამოწმოს? სკოლაში მისცეს დავალება, მან არ იფიქრა, არ იაზროვნა, თავისი აზრი არ შეიქმნა ამ დავალებასთან დაკავშირებით და აგერ აქვს გამზადებული ტექსტი. ამას სად გადაამოწმებს? 

- მასწავლებელთან. 

- მასწავლებელთან, რომელიც შეიძლება აღტაცებული დარჩეს იმით, რომ მოსწავლემ ასეთი მწყობრი ტექსტი მოუტანა?

- აქ მეორე პრობლემა იჩენს თავს: მასწავლებელი რამდენად კომპეტენტურია იმ სისტემაში, რომელშიც ვართ? 

- მასწავლებელმა ზუსტად როგორ უნდა განსაზღვროს - დავალება ბავშვმა შეასრულა, თუ ხელოვნურმა ინტელექტმა? 

- ადვილი არ არის. მაგრამ თუ ტექსტში ეჭვი შეეპარება, მასწავლებელს შეუძლია, თვითონ ჰკითხოს ხელოვნურ ინტელექტს, ეს ტექსტი მისი დაწერილია, თუ არა. სკოლაში კი არა, სამსახურში განაცხადს რომ ავსებ, ხშირად ქვემოთ წერია, რომ სამოტივაციო წერილი არ მიიღება, თუ ხელოვნური ინტელექტის მიერ არის შექმნილი. უნივერსიტეტში თეზისის მიღების დროსაც მოწმდება, ხელოვნური ინტელექტის დაწერილი ხომ არ არის.  

„მე ვერ ვიტყოდი, რომ ტიკ-ტოკიდან ცოდნის მიღება შეიძლება.“

- მარტო ხელოვნურ ინტელექტშიც არ არის საქმე. უკრაინელი ფილოსოფოსი ანდრეი ბაუმაისტერი თავის ერთ-ერთ ვიდეოლექციაში საუბრობს გერმანიაში ჩატარებულ კვლევაზე, რომლის მიხედვით, 2024 წელს წიგნს ყოველდღიურად კითხულობდა გერმანელი სტუდენტების 17%, ხოლო 2002 წელს ეს მაჩვენებელი იყო 43%. ე.წ. “ტიკ-ტოკური განათლება” მთელ მსოფლიოში პოპულარულია და ჩემი ახლობელი ახალგაზრდებისგანაც ბევრჯერ მსმენია, რომ ტიკ-ტოკი კარგ ცოდნას იძლევა სხვადასხვა თემაზე. ფიქრობთ თუ არა, რომ ახალი თაობა არავისზე ნაკლებად განათლებული არ არის, თუნდაც, ამ განათლებას ალტერნატიული წყაროებიდან იღებდეს? 

- მე ვერ ვიტყოდი, რომ ტიკ-ტოკიდან ცოდნის მიღება შეიძლება. ტიკ-ტოკიდან შეიძლება მივიღოთ ინფორმაცია, ვთქვათ, როგორ მოვუაროთ სახის კანს. მაგრამ ინფორმაცია და ცოდნა ერთმანეთისგან ძალიან განსხვავდება. ცოდნა დამუშავებული და სისტემატიზებული ინფორმაციაა; ცოდნის შეძენას მეტი დრო, მეტი გამოცდილება და ტვინის დანთხევა სჭირდება. წიგნის წაკითხვისგანაც განათლებას ვერ მიიღებ. თუმცა, მხატვრული ლიტერატურა სულიერი ძალაა, სამყაროს ყოველდღიურობისგან გათიშვის საშუალებაა და საგანგაშოა ის მონაცემი, რაც თქვენ მოიყვანეთ. 

- ფიქრობთ, ჩვენთანაც იგივე ტენდენციაა? 

- დარწმუნებული ვარ, იგივეა. საკუთარ მაგალითს გეტყვით: მე ისე არ დავიძინებდი, რომ წიგნი არ წამეკითხა. ახლა ამას ვეღარ ვაკეთებ. 

- რით ჩაანაცვლეთ? 

- სქროლვით და, ცხადია, ეს ამბავი არ მომწონს. სულ დავდივარ წიგნის ფესტივალებზე, სია დამაქვს და წიგნებს ვყიდულობ. მაგრამ ვეღარ ვკითხულობ. ახლა ესეც მოქმედებს, რაც ბოლო ორი წელი ქვეყანაში ხდება. დილიდან საღამომდე ვმუშაობ, საღამოს აქციაზე გავდივარ... სქროლვა და ტიკ-ტოკის ყურება მეხმარება, რომ დღის ბოლოს განვიტვირთო. თუმცა, ადრე წიგნი მეხმარებოდა. მეორე მხრივ, ძალიან ბევრი უფასო კურსია ინტერნეტში. ახალგაზრდებს დიდი შესაძლებლობა აქვთ, კაპიკის დახარჯვის გარეშე კარგი განათლება მიიღონ. 

- ცოდნის და ინფორმაციის მიღების ალტერნატიული გზები რამდენად ეხმარება, ან ხელს უშლის ანალიტიკურ აზროვნებას? 

- ადამიანს გააჩნია. ანალიტიკურ აზროვნებას ტიკ-ტოკი ვერ განგივითარებს. მაგრამ ცოდნას წიგნიდან მიიღებ, თუ ინტერნეტში არსებული კურსებიდან, ამას ანალიზის უნარს პირდაპირ ვერ ვუკავშირებ. არსებობს მითი, რომ კომუნისტების დროს სკოლა ძალიან კარგ განათლებას იძლეოდა. არა! კომუნისტების დროს განათლება იყო არა ძალიან კარგი, არამედ - ძალიან ცუდი. ფაქტობრივ ცოდნას გაძლევდნენ, მაგრამ არ გივითარებდნენ უნარებს, მათ შორის, ანალიზის უნარს. კარგი ფიზიკოსები და მათემატიკოსები რომ ჰყავდა საბჭოთა კავშირს, ამაში ეჭვი არავის  ეპარება, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ადამიანებს მასობრივად ჰქონდათ ხარისხიანი განათლება. 

- წყვეტილი და ზედაპირული ინფორმაცია, რომელსაც თანამედროვე ახალგაზრდები ეწაფებიან, უშლით თუ არა ხელს იმაში, რომ მაგალითად, ნამდვილი ამბავი ყალბი ამბისგან გაარჩიონ და პროპაგანდას არ დაექვემდებარონ? 

- წყვეტილი ინფორმაციის მიღება ძალიან დიდი პრობლემაა. ისევ ტექნოლოგიების ბნელ მხარეს მივადექით, რომელიც დეზინფორმაციისთვის და პროპაგანდისთვის გამოიყენება. რაღაც მომენტში მეც შეიძლება ისეთ ვიდეოს წამოვეგო და ნამდვილი ამბავი მეგონოს, რომელიც, სინამდვილეში, ყალბია. დღეს პროპაგანდისტები სოციალურ ქსელებს ძალიან კარგად იყენებენ. ფეისბუკიც, ინსტაგრამიც და ტიკ-ტოკიც წალეკილია პროპაგანდისტული ვიდეოებით. ყალბ ინფორმაციასთან ბრძოლას ცნობიერების 24 საათიანი ამაღლება სჭირდება, სკოლის ასაკიდან მოყოლებული. 

- ორ თემაზე მინდა, თქვენი გამოცდილება გაგვიზიაროთ: ტექნოლოგიებს როგორ იყენებს სისტემა მოქალაქეების წინააღმდეგ და  ერთი მოქალაქე როგორ იყენებს ტექნოლოგიებს მეორის წინააღმდეგ, განსაკუთრებით, ბავშვების წინააღმდეგ.

- პირველი შეკითხვით დავიწყებ - სისტემას როგორ შეუძლია, რომ მოქალაქის წინააღმდეგ გამოიყენოს ტექნოლოგიები. ისრაელში არსებობს კიბერუსაფრთხოების კომპანია NSO Group, რომელიც ქმნის ერთ-ერთ ცნობილ პროდუქტს - „პეგასუსს“. „პეგასუსი“ არის პროგრამა, რომელიც, როგორც წესი, ხვდება ტელეფონებში და, ძირითადად, ეს არის ხოლმე აიფონები. ტელეფონში მოხვედრის შემდეგ, ყველანაირი ინფორმაცია მიდის იმ ოპერატორთან, რომელთანაც „პეგასუსია“ დაკავშირებული. 

- „პეგასუსის“ შეძენა ვის შეუძლია? ვისთვის არის ხელმისაწვდომი?

- მე რომ მილიარდები მქონდეს, ამ პროგრამას ვერ ვიყიდი. მწარმოებელი კომპანია მხოლოდ სახელმწიფოების მთავრობებთან თანამშრომლობს. რომელიმე სახელმწიფოს მთავრობა, უშიშროების საბჭო, ან თავდაცვის კომიტეტი გადაწყვეტს, რომ ქვეყანას უსაფრთხოების დასაცავად ეს პროგრამა სჭირდება. „პეგასუსის“ ძირითად მიზნად ტერორიზმთან და ორგანიზებულ დანაშაულთან ბრძოლაა გამოცხადებული. პროგრამა $600 000 ღირს. ათ მოწყობილობაზე მისი გაშვება ჯდება $500 000 და ყოველწლიურად ამ კომპანიას შემძენი სახელმწიფოს მთავრობა  საფასურის 17%-ს უხდის, წლიური განახლებისთვის. მილიონ-ნახევარ დოლარამდე ადის ფასი, მაგრამ სახელმწიფოს ბიუჯეტისთვის ეს დიდი თანხა არ არის. 

- ტელეფონში როგორ ხვდება ეს პროგრამა?

- ამისთვის სამი გზა არსებობს. ერთი - როცა ვიღაცამ შეიძლება ფიზიკურად ჩაიგდოს ხელში თქვენი ტელეფონი და მასში ეს პროგრამა ჩატვირთოს, რასაც დიდი დრო არ სჭირდება. ამიტომ უსაფრთხოების სპეციალისტები ყოველთვის ვამბობთ, რომ ნებისმიერი ტელეფონი დაცული უნდა იყოს უცხო პირების შეღწევისგან. 

- დანარჩენი ორი გზა რა არის?

- მეორე უფრო ტექნიკური საკითხია: შეიძლება, ტელეფონი პროგრამულად არ გქონდეთ განახლებული, ან რაიმე ვირუსის მატარებელი პროგრამა გეყენოთ. იმ ადამიანებს, რომლებიც ცდილობენ, რომ „პეგასუსი“ თქვენს ტელეფონში გაუშვან, აქვთ ხელსაწყოები, რომ თქვენი ტელეფონის მოწყვლადობები, ე.წ. „ხვრელები“ იპოვონ, მათი საშუალებით შემოძვრნენ თქვენს მოწყობილობაში და ისე დააყენონ პროგრამა, რომ ვერ მიხვდეთ. მესამე გზა ძალიან გავრცელებულია ჟურნალისტების შემთხვევაში: რომელიმე მესინჯერში მოდის ბმული, რომელიც მიმსგავსებულია თქვენი მედიასაშუალების ვებგვერდის მისამართთან და მექანიკურად ხსნით ბმულს. როგორც კი ბმულს გახსნით, ეს პროგრამა თქვენს ტელეფონში დაყენებულია ავტომატურად. ვერც მიხვდებით. ამიტომ, უცხო ბმულის გახსნა არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლება. 

„სახის ამომცნობი კამერები ძალიან პრობლემურია.“

- ვიდეოთვალთვალით რომ ხდება აქციაზე მყოფი ადამიანების იდენტიფიცირება და დაჯარიმება, ამ შემთხვევაშიც, ფიქრობთ, სისტემა ტექნოლოგიას მოქალაქის წინააღმდეგ იყენებს? 

- როდესაც მთავრობას და კანონებს შევცვლით, ახალ მთავრობას უნდა მოვთხოვოთ, რომ  სახის ამომცნობი კამერები სულ ჩახსნას. ეს კამერები ჩინურია და არსებობს გონივრული ეჭვი, რომ მონაცემები არა მხოლოდ ჩვენს მთავრობასთან, არამედ, იმ ჩინურ კომპანიასთანაც მიდის, ვინც საქართველოს სახელმწიფოს ამ კამერებს აწვდის. 

- თუ შეიძლება, ვიკითხავ - იმათ რაში სჭირდებათ ჩვენი მონაცემები? 

- იმათ ყველანაირი მონაცემები სჭირდებათ, ხელოვნური ინტელექტის გასავითარებლად. ნებისმიერი ინფორმაცია სიმდიდრეა. 

- დავაზუსტებ: ჩვეულებრივი ქუჩის კამერები და სახის ამომცნობი კამერები სხვადასხვაა?

- ცხადია, განსხვავდება. ჩვეულებრივი კამერები მართლაც საჭიროა კრიმინალის წინააღმდეგ საბრძოლველად. სახის ამომცნობი კამერები კი ძალიან პრობლემურია. ჩვენი პრივატულობა დარღვეულია და ამ ინფორმაციას როდის ან რისთვის გამოიყენებენ, არ ვიცით. სახის ამომცნობი კამერები მნიშვნელოვანი საფრთხეა პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობისა და მოქალაქეების თავისუფლებისთვის. როდესაც სახელმწიფო ან კერძო სექტორი ამ ტექნოლოგიას იყენებს ადამიანების გადაადგილების, ქცევის და სოციალურ წრეებში მოძრაობის სათვალთვალოდ, ეს აჩენს მასობრივი მეთვალყურეობის რისკს. სახის ამოცნობა, რაც ხშირად ინდივიდის დაუკითხავად ხდება, არღვევს პიროვნების კონსტიტუციურ უფლებებს - განსაკუთრებით, თუ ეს ტექნოლოგია გამოიყენება დემონსტრანტების, აქტივისტების ან უმცირესობების იდენტიფიცირებისთვის. 

- დიდი მადლობა ინტერვიუს ამ მონაკვეთისთვის. ელექტრონული სისტემით ჩატარებულ არჩევნებზეც მინდა, გკითხოთ. ცნობილი მოვლენაა, რომ როდესაც ადამიანები არ ენდობიან ინსტიტუტებს, გამოსავალს იმაში ხედავენ, რომ ენდონ ტექნოლოგიებს. ბოლო საპარლამენტო არჩევნების წინ ოპოზიციაც, საზოგადოებაც იმედით უყურებდა ელექტრონული ხმის მიცემის სისტემას. თქვენთვის, როგორც ამომრჩევლისთვის და ციფრული უსაფრთხოების სპეციალისტისთვის, რამდენად სანდო აღმოჩნდა ეს სიახლე? 

- საარჩევნო აპარატების გამოცდაზე არც ოპოზიცია და არც სპეციალისტები არ დაისწრეს. შესაძლოა, აპარატები უსადენოდ უკავშირდებოდა ინტერნეტს. ყოველ შემთხვევაში, საზოგადოებას არაფერი არ ჰქონდა შემოწმებული. ლოგიკური დაშვება რომ გავაკეთოთ, დაახლოებით, შუადღისას „ქართული ოცნება“ მიხვდა, რომ არჩევნებს აგებდა და ყველა მექანიზმი აამუშავა ხმების გასამრავლებლად. ეს ნიშნავს, რომ - ისევ ლოგიკური დაშვებით - რეალურ დროში ჰქონდათ მონაცემები ხმის მიცემის შედეგების შესახებ. 

- გიორგი ლუბარეცი მყავდა სტუმრად და ამბობდა, რომ სანამ სასამართლოს მიმართ ნდობა არ აღდგება, ყველა შემდეგი არჩევნები ისევ ძველი წესით - ხმების მექანიკური დათვლით უნდა ჩატარდეს. თქვენ თუ ეთანხმებით? 

- მეც ვეთანხმები იმიტომ, რომ არ ვიცით, რა სახის მანიპულაციები ხდება ამ საარჩევნო აპარატებზე. ვთქვათ, „სიგნალს“ იმიტომ ვენდობით, რომ კოდი, რომლითაც ეს პროგრამაა დაწერილი, თავიდან ბოლომდე ღიაა. „ვოთსაფის“ კოდი ნახევრად ღიაა, ბოლომდე არ ვიცით, ეს მესინჯერი რას აკეთებს. საარჩევნო აპარატების შემთხვევაში კი მისი კოდი არავისთვის ხელმისაწვდომი არ ყოფილა. თუ ამ აპარატებს უნდა ვენდოთ, მაშინ მისი კოდის წაკითხვის საშუალებაც უნდა გვქონდეს. 

- ახლა იმ თემას დავუბრუნდეთ, თუ რა ზიანი შეუძლია ერთ მოქალაქეს, რომ მეორე მოქალაქეს მიაყენოს, ტექნოლოგიების გამოყენებით. 

- კიბერბულინგი და კიბერძალადობა გავრცელებული პრობლემაა. ვიღაცას შეუძლია, ვთქვათ, თქვენს სახელზე შექმნას ფეისბუკის პროფილი, თქვენი ფოტოები გადაიტანოს და თქვენი სახელით ყალბი ინფორმაცია გაავრცელოს. ეს სასიამოვნო ვერ იქნება. 

- რა თქმა უნდა. 

- შეიძლება, ერთ ადამიანს მეორე მუდმივი თავდასხმის ქვეშ ჰყავდეს - ლანძღოს, აგინოს, აბულინგოს... მსოფლიო მასშტაბის პრობლემაა პედოფილები ინტერნეტში. ზრდასრული ადამიანები ტექნოლოგიებს იყენებენ ყალბი ანგარიშების შესაქმნელად და ბავშვებთან კონტაქტში შედიან. ბავშვების მედიაწიგნიერების დონე დაბალია, ადვილად ტყუვდებიან და არცთუ იშვიათად ხდებიან სექსუალური შევიწროების თუ სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი. 

- თქვენ ამბობდით, რომ არსებობს პროგრამები, რომლებიც მშობლებს საშუალებას აძლევს, აკონტროლონ - შვილი ინტერნეტში ვის და რა სიხშირით ეკონტაქტება, ან რომელ აპლიკაციას რამდენი ხნის განმავლობაში მოიხმარს. იქნებ, რამდენიმე წინადადება გვითხრათ ამ პროგრამების შესახებ. 

- არსებული პრობლემების გამო, თვითონ დიდმა კომპანიებმა გადაწყვიტეს, რომ უნდა იმოქმედონ. Google-მა შექმნა პროგრამა Family Link, რომელიც ბავშვის და მშობლის ტელეფონში იტვირთება.

- უფასო პროგრამაა? 

- დიახ, უფასო პროგრამაა და მისი საშუალებით მშობელს შეუძლია, აბსოლუტურად ყველაფერი აკონტროლოს თავისი შვილის მოწყობილობაზე. 

- შვილმა შეიძლება არც იცოდეს ამის შესახებ? 

- შვილმა აუცილებლად უნდა იცოდეს, ტექნიკურადაც არ გამოვა სხვანაირად. პროგრამის დაყენების და ჩართვის პროცესში ბავშვიც ჩართული უნდა იყოს. ფეისბუკსაც აქვს პარამეტრებში შეთავაზება, რომ მშობელმა თავის ანგარიშს შვილის ანგარიში მიაბას და იქიდან აკონტროლოს. ტიკ-ტოკის შემთხვევაშიც, მშობელს შეუძლია, თავის სახელზე ანგარიში დაარეგისტრიროს და შვილის ანგარიში მას მიაბას. თუ ბავშვებს ვაძლევთ საშუალებას, რომ ეს პლატფორმები გამოიყენონ, იმაზეც უნდა ვიზრუნოთ, რომ რაც შეიძლება ნაკლები პერსონალური ინფორმაცია გააზიარონ ამ პლატფორმებზე. აუცილებლად უნდა ვასწავლოთ, რომ ყურადღებით იყვნენ.  

- როცა ბავშვი თინეიჯერობის ასაკში შედის - 12 წლიდან და ზემოთ - მშობლის და შვილის ურთიერთობა ისედაც იძაბება. თუ მანამდე მშობელი ავტორიტეტი იყო, შემდეგ ავტორიტეტი თანატოლი ხდება. ამ დროს მშობელი შვილს ეუბნება - მე უნდა ვაკონტროლო, ვის ელაპარაკები და რომელიღაც აპლიკაციას რამდენი ხნის განმავლობაში მოიხმარო. როგორ წარმოგიდგენიათ თინეიჯერი შვილების და მშობლების ისეთი ურთიერთობა, რომელიც მათ შორის ნდობას გამორიცხავს? 

- ძალიან რთულად წარმომიდგენია.  

თუ გადაწყვეტ, რომ 15 წლის შვილს დაუწესო კონტროლი, არ გამოგივა. 

- როდესაც კონტროლის მექანიზმი ირთვება, მშობელი მხოლოდ იმას ხედავს, შვილი ვის და რამდენი ხნის განმავლობაში ელაპარაკება, თუ იმასაც ხედავს, კონკრეტულად რას ელაპარაკება? 

- ხედავს, ვის ელაპარაკება, მაგრამ რას ელაპარაკება, ამას ვერ დაინახავს. ბავშვს პრივატული სივრცე უნდა დავუტოვოთ. ერთი კარგი რჩევა მშობელს: ბავშვისთვის ტელეფონს ხომ თვითონ ყიდულობს?  სანამ შვილს ტელეფონს უყიდის, უნდა შეუთანხმდეს, რომ ტელეფონიც და ის პლატფორმებიც, სადაც დარეგისტრირდება, გაკონტროლდება. ბავშვთან ერთად უნდა დაჯდეს მშობელი და კონტროლის მექანიზმები მასთან ერთად ჩართოს. როგორც კი პირველ ტელეფონს უყიდიან, იმ მომენტიდან ბავშვი მიჩვეული უნდა იყოს, რომ ტელეფონი ამ გზით და ამ სახით კონტროლდება. 

„არ ვიცი, რის საფუძველზე დასვით ეს შეკითხვა.“ 

- სხვა თემაზე მაქვს კითხვა. საქართველოში ტექნოლოგიებთან დაკავშირებით ქალის ხმა როგორ ჟღერს: როგორც ძირითადი ნაკადი, როგორც ალტერნატივა, თუ როგორც ფონი, რომელსაც ნაკლებად აღიქვამენ?

- პირადად ჩემთვის პრიორიტეტია ქალებთან და გოგონებთან მუშაობა და მათი განვითარება. ბოლო წლებში დონორებმაც - საერთაშორისო ორგანიზაციებმა - დაიწყეს გოგონების მხარდაჭერა და ტექნოლოგიებში მათ ჩართვაზე ზრუნვა.

- ნანა დიხამინჯიას წვლილი უდიდესია ამ საქმეში. 

- დიახ, ნანა ძალიან დიდ საქმეს აკეთებს. გაეროს ქალთა ფონდს ჰქონდა შესანიშნავი პროგრამები და ალტე უნივერსიტეტიც ძალიან კარგად მუშაობდა. მაგრამ ვერ ვიტყოდი, რომ ძირითადი ნაკადია ქალის ხმა ტექნოლოგიებში. არ ვიცი, რის საფუძველზე დასვით ეს შეკითხვა. 

- იმიტომ, რომ გოგონების ტექნოლოგიებთან კავშირი უფრო მხვდება თვალში. 

- თვალში იმიტომ გხვდებათ, რომ ჩვენ ხმამაღლა ვლაპარაკობთ. ტრადიციულად ითვლება, რომ მათემატიკა და ტექნოლოგიები ბიჭების საქმეა. რატომ? რა საფუძველი აქვს ამას? ჩვენ ვცდილობთ, რომ რაც შეიძლება მეტ გოგონას მივაწვდინოთ ხმა. პროგრამირება და კოდირება ერთი და იგივეა, გოგო წერს კოდს თუ ბიჭი. 

- თქვენ ძალიან კარგი - მოთხოვნადი და მაღალანაზღაურებადი პროფესია გაქვთ. მაგრამ დღეს უამრავი საფრთხე არსებობს საქართველოს იმ მოქალაქეებისთვის, რომლებიც რეპრესიულ გარემოს არ ეგუებიან და მომავალს არ თმობენ. გრძნობთ საკმარის პიროვნულ სიმამაცეს იმისთვის, რომ საფრთხეებით დახუნძლულ ქვეყანაში მორალური კომპრომისების გარეშე იცხოვროთ?

- ჩემი თაობა ის თაობაა, რომელმაც 90-იანები გამოიარა და ძალიან ბევრი ცუდი რამ ნახა ცხოვრებაში. ამის მიუხედავად, მე არასოდეს ანტიდეპრესანტი ან დამამშვიდებელი აბები არ მიმიღია. ბევრი სიმძიმე შემხვდა, მაგრამ ისე მოვედი აქამდე, რომ არც ადამიანობა დამიკარგავს და არც გავბოროტებულვარ. ახლაც შემართებით ვცდილობ, რომ ჩემი ქვეყნისთვის ვიბრძოლო. არა იმისთვის, რომ მე ვიყო კარგად - მე ყველგან კარგად ვიქნები. ხვალვე შემიძლია, ამერიკის ბილეთი ვიყიდო, 2027 წლამდე მაქვს ამერიკის ვიზა. შემიძლია, თუნდაც, ევროპაში წავიდე. მთელი მსოფლიო მოვლილი მაქვს; ავსტრალიის გარდა, ყველა კონტინენტზე ვყოფილვარ. საკუთარ თავში იმდენად ვარ დარწმუნებული, რომ უცხოეთშიც კიდევ ერთხელ ავაწყობ ცხოვრებას. მაგრამ მარტო მე ხომ არ ვარ?! ბედნიერად თავს მხოლოდ იქ ვიგრძნობ, სადაც ჩემ ირგვლივ ყველა ბედნიერი იქნება. 

- თქვენიანებს გულისხმობთ? 

- არა, არ აქვს მნიშვნელობა. ოღონდ, აქ მინდა, ბედნიერი ადამიანები იყვნენ ჩემ ირგვლივ და არა სადმე სხვაგან, სხვა ქვეყანაში. იმისთვის ვიბრძვი, რომ მარტო მე და ჩემი საყვარელი ადამიანები კი არ ვიყოთ კარგად, ყველა კარგად იყოს - არ აქვს მნიშვნელობა, ვიცნობ თუ არ ვიცნობ. 

- საქართველოს მომავალს როგორ ხედავთ, დაახლოებით, 5-7 წლის შემდეგ? ან თქვენს თავს თუ ხედავთ ამ მომავალში?

- ძალიან რთული კითხვაა. დღევანდელობის გათვალისწინებით, შეიძლება, ვერც ვხედავდე. თუ ჟანგბადი გადამიკეტეს, სამსახური თუ დავკარგე და ქუჩაში ვერ გამოვედი, მაშინ, რა თქმა უნდა, ამ ქვეყნიდან წავალ. ჩემი ასაკოვანი მშობლები ელემენტარულით მაინც ხომ უნდა უზრუნველვყო?! ყველა სხვა შემთხვევაში, ისევ აქ ვხედავ ჩემს თავს. პროფესია მაქვს, სამსახური მაქვს და საქართველოსთვის მინდა, ჩემი ცოდნა და გამოცდილება გამოვიყენო.

- დიდი მადლობა უაღრესად საინტერესო და აქტუალური საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია ავსტრიელი ექიმი, ფსიქოთერაპევტი ალფრედ ადლერი (1870-1937): „უფრო ადვილია, პრინციპებისთვის იბრძოლო, ვიდრე პრინციპების შესაბამისად იცხოვრო.“ 

- ფილოსოფიური ციტატაა. მე პრინციპებით ვცხოვრობ. რუსთაველზე ყოველდღე იმიტომ გავდივარ, რომ პრინციპი მაქვს - დღევანდელ მმართველებს არ დავუთმო ეს ქვეყანა, რომელიც მარტო მათი არ არის, ყველასია! ამ პრინციპით ვცხოვრობ და პრინციპებისთვისაც ვიბრძვი. კაცობრიობა ღირებულებებზე ხომ შეთანხმდა? რაღაც შავია, რაღაც არის თეთრი. ამ ღირებულებების მჯერა, ამ ღირებულებებისთვის ვიბრძვი, მათ შესაბამისად ვცხოვრობ და ვიცხოვრებ ყოველთვის. 

- მეორე ციტატის ავტორია ჰოლანდიელი მხატვარი ვინსენტ ვან გოგი (1853-1890): „ნორმალურობა მოასფალტებული გზაა. ამ გზაზე სიარული სასიამოვნოა, მაგრამ მასზე ყვავილები არ იზრდება.“

- ჩვენ ჯერ მოასფალტებული გზაც არ გვაქვს - ეს გზა ჩვენ თვითონ უნდა მოვაასფალტოთ. ვიღაც არ მოვა და არ მოგვიასფალტებს. 32 წელია ვცდილობ, რომ ამ პროცესში მივიღო მონაწილეობა. არამარტო მე, ჩემი თაობა და ჩვენი წინა თაობაც ამას ცდილობდა. თუმცა, მარტო ნორმების დაცვით ყველაფერს ვერ მიაღწევ, რისკი უნდა გასწიო, ხანდახან უნდა იბრძოლო, ხან ციხეში უნდა ჩაჯდე, ნაწიბურებიც შეიძლება სხეულზე დაგრჩეს. ქვეყნისთვის ბრძოლა მარტივი არასდროს ყოფილა და არც ახლა იქნება. შეიძლება, წლები დაგვჭირდეს მიზნის მისაღწევად. მაგრამ ყველაფერი უნდა ვცადოთ იმისთვის, რომ მოასფალტებული გზა მომავალ თაობას მაინც დავახვედროთ. 
 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე