- ელენე, რა არის მთავარი, რასაც საკუთარ თავში ეძებთ, ზრდასრული ცხოვრების მანძილზე?

- ალბათ, თვითრწმენაა ყველაზე მთავარი, რასაც საკუთარ თავში ვეძებ. სულ ველოდები გარე წყაროებისგან დასტურს, რომ რაღაცას კარგად ვაკეთებ; რომ ჩემი განსჯის უნარი ისეთია, როგორიც უნდა იყოს. აი, ამას ვეძებ იმის შემდეგ, რაც გავაცნობიერე, რომ სხვა ადამიანებს ეს უნარები უფრო მეტად აქვთ განვითარებული, ვიდრე მე. ძალიან გამიადვილდება ცხოვრება იმის შემდეგ, რაც ამ თვითრწმენას მოვიპოვებ. 

- უბრალოდ, მებრძოლი ხასიათი გაქვთ, თუ - მეამბოხე? საკუთარ დევიზად თუ მიგაჩნიათ „ან ყველაფერი, ან არაფერი!“

- ვფიქრობ, რომ მეამბოხე ბავშვობიდან ვარ. მაგრამ ამბოხი სწრაფად შეიძლება დასრულდეს, მებრძოლ ადამიანს კი მეტი მოთმინება და ბრძოლაში სტაბილურად ყოფნა სჭირდება. ვფიქრობ, ახლანდელმა პროტესტმა მომცა უნარი, რომ გრძელვადიანად და სტაბილურად ვიყო ბრძოლაში. მანამდე ყოველთვის ვფიქრობდი, რომ მეამბოხე ვარ. 

- შეგიძლიათ თუ არა, დააფასოთ ის, რასაც ბრძოლის რომელიღაც ეტაპზე მიიღებთ? თუ თქვენთვის შედეგი მხოლოდ და მხოლოდ საბოლოო გამარჯვებაა? 

- ბრძოლას გააჩნია. მგონი, მაქვს ეს უნარი, რომ ბრძოლის პერიოდში გადავაფასო, რამდენად საკმარისია ის, რაც უკვე მივიღე. „ყველაფერი“ ხშირად მეტისმეტად ბევრი შეიძლება აღმოჩნდეს. მაგრამ მიმდინარე ბრძოლას ეს არ ეხება - ძალიან პრინციპული, სხვანაირი ბრძოლაა. 

- ბრძოლას დავუბრუნდებით, მაგრამ ჯერ სხვა კითხვა მაქვს: რა ასაკში და როგორ აირჩიეთ, რომ თქვენი საქმიანობა სხვადასხვა სტიგმასთან და ტაბუსთან დაპირისპირება ყოფილიყო? 

- ადამიანის უფლებების მიმართულებით ვსწავლობდი, მაგრამ სანამ გენდერის საკითხები და სხვა თემები ძალიან პიროვნული არ გახდა ჩემთვის, მანამდე საქმეში ვნებით ჩართული არ ვყოფილვარ. სტიგმები დიდ უსამართლობას განაპირობებს და როცა უსამართლობა მეხება მე, ან ეხება ჩემ ირგვლივ სხვა ადამიანებს, მასთან ბრძოლის მოტივაცია, უბრალოდ, ვერ მეკარგება. 

- პიროვნულად რა შეგმატათ ან, პირიქით, რა დაგაკლოთ არაპოპულარულ თემებზე - ქალთა უფლებების, ლგბტ თემის უფლებების, სხვადასხვა მოწყვლადი ჯგუფების უფლებების დაცვაზე მუშაობამ?

- თემების გარდა, თვითონ არასამთავრობო ორგანიზაციებში მუშაობაც ბევრ წინასწარგანწყობასთან იყო დაკავშირებული. თუ არასამთავრობო ორგანიზაციაში მუშაობ, ესე იგი, სამსახური არ გაქვს - ბევრი ასე ფიქრობდა, მათ შორის, ჩემს სოციალურ წრეშიც. ფიქრობდნენ, რომ პრობლემები, რომლებზეც ვმუშაობდი, გამოგონილი პრობლემებია. ცხადია, მტკივნეული იყო, მაგრამ ვფიქრობ, რომ ეს დამოკიდებულება ახლა შეცვლილია. როდესაც დაიწყო არასამთავრობო ორგანიზაციების და იმ საკითხების მარგინალიზება, რომლებზეც ვმუშაობდით - მაგალითად, სიტყვა „გენდერი“ გააქრეს სხვადასხვა კანონმდებლობიდან, ჰომოფობიური კანონი შემოიტანეს - საზოგადოების დიდი ნაწილი სწრაფად მიხვდა, რომ რაღაც ღირებულს ძლიერად შეუტიეს. 

- კითხვა იმას ეხებოდა, პირადად თქვენ რა შეგმატათ არაპოპულარულ თემებზე მუშაობამ. 

- მე ვფიქრობ, ნამდვილად შემმატა სიჯიუტე, კამათის და დისკუსიის უნარი. არაფორმალურ სოციალურ ღონისძიებებზეც იყო ხოლმე დისკუსია, რომელიც მაგრძნობინებდა, რომ  - შენ რას აკეთებ, ვერ გავიგეთ. მათ შორის, ჩემს ოჯახშიც ჩნდებოდა კითხვა - აბა, კარგად ამიხსენი, რას აკეთებ?! ამ კითხვაში იგულისხმებოდა წინასწარგანწყობა ჩემი საქმის მიმართ. მაგრამ როდესაც მათ დასჭირდებოდათ ხოლმე რაიმე სერვისი, რომლის დამკვიდრებაზეც მე მიმუშავია, მერე უფრო სერიოზულად უყურებდნენ ჩემს საქმეს. ეს მეც საკუთარი თავის რწმენას მმატებდა. 

„მჯერა, რომ ქართული საზოგადოება ემპათიურია.“

- რამდენად კარგად იცნობთ ქართული საზოგადოების ტრადიციულ ნაწილს, რომელიც ერთგულად იცავს იმას, რის დანგრევასაც თქვენ ცდილობთ? 

- ეს ძალიან კარგი კითხვაა. სამწუხაროდ, ადამიანის უფლებების დამცველების პრობლემაა, რომ საზოგადოების ამ ნაწილს დავშორდით. კომფორტი შევიქმენით იმ ადამიანებთან საუბრით, რომლებიც ისედაც ჩვენი თანამოაზრეები იყვნენ. ჩემი საქმიანობის ფარგლებში, არ მქონია გათვლა იმ ადამიანებზე, რომლებსაც ეს ყველაფერი ეხებათ, მაგრამ თვითონ შენთან არ მოვლენ. მე მგონია, ახლანდელი გახლეჩილობა დიდწილად იმან განაპირობა, რომ ოფისში მუშაობაზე გადავედით და საზოგადოების ძალიან დიდ ნაწილს ყურადღება ვერ მივაქციეთ. დარწმუნებული ვარ, რომ ბევრ ადამიანს პროპაგანდამ უბიძგა, საკუთარი ინტერესების წინააღმდეგ მიეღოთ გადაწყვეტილებები, მაგალითად, მიეცათ ხმა. ჩვენც რომ უფრო მეტად ვყოფილიყავით ამ ასპარეზზე, არ დაგვეცინა საზოგადოების გარკვეული ნაწილისთვის და უფრო სერიოზულად მიგვეღო მათი წუხილები, - ეს გახლეჩილობა, ალბათ, არ გვექნებოდა; ამხელა ხიდი არ ჩატყდებოდა ჩვენ შორის. ამ ხიდის აღდგენის გარეშე, ძალიან რთულად წარმომიდგენია, რომ მიმდინარე ბრძოლაში გავიმარჯვებთ. 

- ხელისუფლებას აქვს ინსტრუმენტები, რომელთა გამოყენებით ყველა ოჯახში შედის - სოფელშიც, ქალაქშიც. თქვენი ხედვით, „მეორე ნაპირის“ ადამიანებთან როგორ არის შესაძლებელი ხმის მიწვდენა და ნდობის აღდგენა?

- ამაზე ხშირად ვსაუბრობთ ის ადამიანები, რომლებიც პროტესტში ვართ. ბევრი მიიჩნევს, რომ ვინც უკვე იყო და არის პროტესტში, საკმარისი ვართ იმისთვის, რომ ეს ბრძოლა მოვიგოთ. მე ვამბობ ხოლმე, რომ „ქართული ოცნება“ ტელევიზორის მეშვეობით ელაპარაკება ადამიანებს და ჩვენ შეგვიძლია, მათთან სახლში მივიდეთ. უსაფრთხო ფორმატს ვგულისხმობ და არა კარდაკარ სიარულს. ვგულისხმობ მისვლას და მნიშვნელოვან თემებზე არაფორმალურ გარემოში დალაპარაკებას. მჯერა, რომ ქართული საზოგადოება ემპათიურია და ხელისუფლების მიერ ადამიანების სასტიკ ჩაგვრას სერიოზულად მოეკიდება. ძალიან რთულია, ადამიანს უთხრა: „ამ არხს რომ უყურებ, მოდი, იმ არხზეც გადართე“. საქართველოში ყველა ტელევიზიის პროდუქტი, გარკვეული აზრით, პროპაგანდაა. რაც მემართება მე, როცა „იმედს“ ან „პოსტვს“ ვუყურებ, ზუსტად იგივე დაემართება „იმედის“ მაყურებელს, თუ რომელიმე ოპოზიციურ არხს შეხედავს.  

- გეთანხმებით, რომ პირად ურთიერთობას გაცილებით დიდი მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს, ვიდრე ტელევიზორიდან მოსმენილს. 

- ჩვენი პრივილეგია ის არის, რომ საქართველო პატარა ქვეყანაა. ბევრი ემიგრანტი გვყავს და, პირდაპირი მნიშვნელობით, ცოტანი ვართ დარჩენილი. საპროტესტო საზოგადოების დიდმა ნაწილმა რომ აიღოს თავის თავზე ადამიანებთან შეხვედრა და საუბარი, ალბათ, არ გაგვიჭირდება. მე, მაგალითად, საგარეჯოდან ვარ, ხაშმი ჩემი სოფელია. სხვათა შორის, ხაშმი წააგო „ქართულმა ოცნებამ“, რაც ძალიან მიხარია.  ყველა რომ იმ კუთხეში მივიდეთ, საიდანაც ვართ, სადაც ადამიანები გვიცნობენ და კარს გაგვიღებენ, მე მგონია, ძალიან შედეგიანი იქნება ჩვენი შეხვედრები. ოღონდ, რა თქმა უნდა, ეს არ უნდა იყოს არანაირი საარჩევნო კამპანია; უნდა იყოს მნიშვნელოვანი საკითხების რამდენიმედღიანი განხილვა, ძალიან დიდი მოთმინებით მათი პოზიციების მიმართ. სხვა გზას ვერ ვხედავ. არ მჯერა, რომ ჩვენც პროპაგანდით მივაღწევთ მიზნებს. მარტო მოგება ხომ არ გვინდა? გვინდა, აღარასდროს დაგვემართოს ის, რაც უკვე არაერთხელ დაგვემართა. თვალის ახელა გვინდა. ამას რომ ვამბობ, უხერხულადაც ვგრძნობ თავს: მისიონერი ხომ არ ვარ, რომ მე რაღაც დავინახე და ახლა სხვებს დავანახო?! მაგრამ ძალიან მჯერა, რომ ადამიანები აიძულეს, საკუთარი ინტერესების წინააღმდეგ ემოქმედათ. რომც გავიმარჯვოთ, ეს არ იქნება გარანტი, რომ ისევ იმავე დღეში არ აღმოვჩნდებით. სამოქალაქო საზოგადოების ვალია, რომ რაკი ჩვენი პასიურობით ურთიერთობის ხიდი ჩატყდა, ეს დანაკლისი ავანაზღაუროთ და ადამიანების გულებამდე როგორღაც მივიდეთ. 

- მახსოვს, ეს სქემა შარშან ზაფხულშიც პოპულარული იყო - ახალგაზრდები საზაფხულო არდადეგებზე სახლებში რომ დაბრუნდებიან, ახლობლებს პოლიტიკაზე დაელაპარაკონ. მაშინ არაფერი გამოვიდა. მიგაჩნიათ, რომ თვითორგანიზება რეალურ შედეგს მოიტანს? თუ ფიქრობთ, რომ ამ მოძრაობას სერიოზული ორგანიზება  დასჭირდება? 

- მე მგონი, შუაშია პასუხი. საზოგადოების ნაწილს შეუძლია, რომ ვინც უყვარს, ვისთანაც მიესვლება, მივიდეს და ისაუბროს. ასევე, მგონია, რაღაც ფორმატები შეიძლება შეიქმნას იმისთვის, რომ ჩვენს სიარულს ორგანიზებული ხასიათი მივცეთ. საზოგადოების 80% მაინც არის, ვისთან მისვლაც აუცილებელია. მათ ნაწილს „ოცნების“ პროპაგანდის სჯერა, მაგრამ, დარწმუნებული ვარ, ბევრი თავის შეცდომაშია გაჯიუტებული. ეს მეც გამომიცდია, რომ სოციალურ ქსელში რაღაც პოზიცია გამომითქვამს რომელიმე პარტიის მხარდასაჭერად და მერე წლები დამჭირვებია იმისთვის, რომ საკუთარი ნათქვამი უკან წამეღო. როდესაც ხედავ, რომ რაღაც ძალიან მნიშვნელოვანი ზიანდება, ჩუმდები - ეს ჩემს საახლობლოში ბევრს შევამჩნიე. პროტესტის აქტიური მხარდამჭერები არ არიან, მაგრამ ხელისუფლებას აღარ იცავენ და ხვდები, რომ უხერხულობას გრძნობენ. პირველად „სამიზნეებად“ ამ ადამიანებს მივიჩნევ. მათ უნდა ვუთხრათ, რომ შეცდომა პრობლემა არ არის; ყველას დაგვიშვია შეცდომა და არ არის საჭირო შეცდომაში გაჯიუტება, სირცხვილის განცდის გამო. 

„პროტესტი ძალიან ცოცხალია და თავისი ხასიათით გამოირჩევა.“

- თქვენ სწავლობდით და ცხოვრობდით გერმანიაში, რაც ნიშნავს, რომ იცნობთ ევროპას. თუ ეთანხმებით მოსაზრებას, რომ საქართველო, თავისი შინაარსით, კულტურით და, მეტ-ნაკლებად, ცხოვრების წესით - ევროპის ნაწილია?

- დიახ, ამას ვეთანხმები. გრძელვადიანად ცხოვრების გამოცდილება  გერმანიაში მაქვს, სხვა ქვეყნებში მხოლოდ მიმოგზაურია. ყველაზე მნიშვნელოვანი არგუმენტი, რომ საქართველო ევროპაა, ჩემთვის არის საზოგადოების შეგნება. აბსოლუტურად დარწმუნებული ვარ, რომ ქართული საზოგადოება თავისი შეგნებით, კანონმორჩილებით, კრიტიკული აზროვნების უნარით ნამდვილად ევროპის ნაწილია. მაგრამ ახლა იმას გეტყვით, რაც მაწუხებს. გერმანიაში, ბრემენის მიწაზე, რამდენიმე თვის განმავლობაში მოსამართლის თანაშემწე ვიყავი. სისხლის სამართლის, ადმინისტრაციული და სამოქალაქო მიმართულებით ბევრნაირ დავას დავესწარი. მაშინ საქართველოში სასამართლოსთან შეხება არ მქონია და მეგონა, რომ ყველგან ნორმაა - ადამიანები სასამართლოდან უკმაყოფილოები არ მიდიან, იმის მიუხედავად, საქმეს მოიგებენ, თუ წააგებენ. იმის შემდეგ, რაც საქართველოს სასამართლო სისტემა გავიცანი, ბევრჯერ მიფიქრია - როგორ ახერხებს გერმანიის სასამართლო, რომ უსამართლობის განცდა არ ჰქონდეს ადამიანს, რომელმაც მნიშვნელოვანი ფინანსური ან სხვა რესურსი წააგო?! გერმანელებს სასამართლოს მიმართ წინასწარი განწყობა არ გააჩნიათ და მათ მკაფიოდ უხსნიან, რა შეცდომები დაუშვეს, ან რა დააშავეს. მინდა, რომ ევროპის სიკეთეები საქართველოზე გავრცელდეს; ძალიან მინდა, რომ სასამართლო სისტემა ჩვენთანაც მოწესრიგდეს. 

- თქვენ ბოლო პერიოდში ხუთი სასამართლო პროცესი გაიარეთ ერთ საქმეზე და ბოლოს ის საქმე წააგეთ. როცა მოსამართლემ გკითხათ, თავი სად გგონიათო, უპასუხეთ - თავი სასამართლოში ნამდვილად არ მგონიაო. როგორ ფიქრობთ, დამოუკიდებელი და კეთილსინდისიერი მოსამართლე მხოლოდ პოლიტიკური ნების ნაყოფია? შესაძლებელია, მოსამართლეთა დღევანდელმა კორპუსმა ხვალ სამართლიანი სასამართლო შექმნას?

- ვფიქრობ, პოლიტიკური ნების საკითხია ზუსტად ის, რომ სასამართლო სისტემაში მრავლად არიან ადამიანები, რომლებიც ან კლანს წარმოადგენენ, ან კლანს ემორჩილებიან. 

- ეს გასაგებია, მაგრამ ხვალ რომ კლანი არ იყოს და ეს ადამიანები დარჩნენ, როგორი სასამართლო გვექნება?

- ამ ადამიანებს არა მხოლოდ პოლიტიკური გადაწყვეტილებები გამოაქვთ, არამედ - კვალიფიკაციის პრობლემაც აქვთ. მათ არ იციან სამართალი. მაგრამ არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ახლა ვსაუბრობთ მოსამართლეების მნიშვნელოვან, თუმცა, მაინც ნაწილზე. მაგალითად, გენდერულ საკითხებთან დაკავშირებით, ვერ ვიტყოდი, რომ სასამართლოს არასენსიტიური მიდგომა აქვს. როცა საქმე არ არის პოლიტიკური, არ მაქვს ხოლმე მოლოდინი, რომ მოსამართლე ჩემთვის აღმაშფოთებელ და დაუსაბუთებელ გადაწყვეტილებას გამოიტანს. 

- ზუსტად ეს მითხრა ინტერვიუში ანა არგანაშვილმა, რომელსაც მოსამართლეებთან ურთიერთობის და თანამშრომლობის ძალიან კარგი გამოცდილება აქვს, როგორც ქალთა, ბავშვთა, განსაკუთრებული საჭიროებების მქონე პირთა უფლებების დამცველს.  

- ჩემს ერთ მეგობარს, რომელიც პროტესტშია, პროტესტთან აბსოლუტურად არადაკავშირებული დავა ჰქონდა და მიყვებოდა - დიდი ღელვით შევედი პროცესზე და ძალიან გაკვირვებული დავრჩი, რომ ჩემი - როგორც დაზარალებულის - მიმართ, მოსამართლემ სრული ემპათია გამოამჟღავნაო. მაგრამ რაც არ უნდა ბევრი კარგი მოსამართლე გვყავდეს, ჩვენი სასამართლო ვერ იქნება სამართლიანი, სანამ რამდენიმე მოსამართლე მაინც იღებს პოლიტიკურ და მიკერძოებულ გადაწყვეტილებებს. ჩემს პროცესზე არც მივმართავდი მანუჩარ ცაცუას, როგორც მოსამართლეს. მე იურიდიული განათლება მაქვს მიღებული და ჩემთვის მოსამართლე ძალიან მნიშვნელოვანი სოციალური სტატუსია. ვერ ვაკადრებ ამ სტატუსს, რომ მანუჩარ ცაცუა ან ზვიად ცეკვავა (რომელიც ჩემი კურსელი იყო) მოსამართლის სტატუსით მოვიაზრო - ჩვეულებრივი ნოტარიუსები არიან.

- თქვენ საპროტესტო მოძრაობის აქტიური წევრი ხართ; "შიგნიდან" ხედავთ და გრძნობთ ამ მოძრაობას. რა მიგაჩნიათ ხელისუფლების ძლიერ ნაბიჯებად პროტესტის წინააღმდეგ? 

- პროტესტი ძალიან ცოცხალია და თავისი ხასიათით გამოირჩევა. ამ პროტესტს კოლექტიური ტვინი აქვს. ამიტომ არის ხოლმე შესამჩნევი, როდესაც რომელიმე კონკრეტულ აქციაზე რაღაც უკონტექსტო ხდება. ძალიან კარგად ჩანს, რა არის ბუნებრივი და რა - ხელოვნურად ჩაგდებული. ვინც აქტიურად ვმონაწილეობთ, ვიცით, რომ ეს პროტესტი არ არის მხოლოდ საღამოობით აქციაზე დგომა. ბევრი ადამიანი მთელი გონით არის ამ საქმეში ჩართული. პროტესტი არის დისკუსიები იმაზე, თუ როგორ უნდა მოვიგოთ ბრძოლა და მერე რა უნდა გავაკეთოთ. ვიცნობთ ერთმანეთს, იმის მიუხედავად, რომ ბევრნი ვართ. ეს პროტესტი თავიდანვე ჩამოყალიბდა, როგორც ჯიუტი, პრინციპული და ძალიან მშვიდობიანი წინააღმდეგობა. ყველამ ვიცით, რომ ამ ბრძოლიდან მაქსიმალურად ცოტა დანაკარგით უნდა გამოვიდეთ. მე რომ ვეუბნები ხოლმე ადამიანებს: „გამოდით!“ ამ მშვიდობიან ბრძოლაში ვეპატიჟები და არა - თავგანწირულ და თვითდესტრუქციულ წინააღმდეგობაში. ჩვენ ვხედავთ, როგორი გამწარებულები არიან პატიმრების მშობლები. ხშირად სხვადასხვა ადამიანის მხრიდან მოგვისმენია მოწოდებები: „იქნებ, საჭიროა კიდევ ვიღაცები დაიჭირონ...“ „მე მზად ვარ  დაჭერისთვის...“ არა, მე არ ვარ მზად ამისთვის და არც იმისთვის ვარ მზად, რომ კიდევ სხვა ადამიანები და ოჯახები გამწარდნენ. პირიქით, ჩემი ერთ-ერთი მთავარი მოტივაცია ამ გამწარებული ოჯახების შველაა. 

- პროტესტის აღმავალ და დაღმავალ რიტმს თუ გრძნობთ? 

- დიახ, რიტმები ძალიან მკაფიოდ შესამჩნევია. ყველა ვგრძნობთ, როცა პროტესტი სხვა ეტაპზე გადადის. არის ძალიან მძიმე პერიოდები, როგორიც ჩემთვის, მაგალითად, თებერვლის თვე იყო. როცა აქციები სტაბილურად მიმდინარეობდა, ამის საპირისპიროდ, ჯარიმებით შემოგვიტიეს და ქუჩაში დავცოტავდით. ეს თვე მძიმედ მიდიოდა. მერე ხდება ხოლმე რაღაც ისეთი, რაც თავიდან ამაღლებს განწყობას. ყველა ცვლილებას ერთმანეთის სახეზე ვხედავთ. 

„პოლიტიკაში არსებობენ ადამიანები, რომლებსაც ვენდობი, მაგრამ სხვადასხვა პოლიტიკურ ძალაში არიან გაფანტულები.“

- რა არის მთავარი, რასაც ხელისუფლება პროტესტის წინააღმდეგ იყენებს? 

- ბევრ რამეს ტესტავს. მაგალითად, მჯერა, შემთხვევითი არ ყოფილა, რომ ფიზიკური ძალადობა ჟურნალისტებით დაიწყო. ჟურნალისტები იმიტომ აქციეს სამიზნეებად, რომ მათი ამბები მაქსიმალურად კარგად გაშუქებულიყო და ბევრი ადამიანი დაშინებულიყო. როცა ჯარიმა 5000 ლარი გახადეს, თუ მიაქციეთ ყურადღება, ბევრი „ცნობადი სახე“ ჯარიმდებოდა ისევ იმისთვის, რომ მათი ამბავი მაქსიმალურად გაშუქებულიყო. მე, მაგალითად, ბოლო პერიოდში ძალიან გამეზარდა ხილვადობა სოციალურ ქსელში და როცა ჯარიმების სახლში მიტანა დაიწყეს, ერთ-ერთი პირველი ვიყავი, ვისაც კარზე დაუკაკუნეს. იმათ მიაკითხეს, ვინც „ლაივს“ ჩართავდა საკუთარი სახლის კარიდან. ნინო ქათამაძესთან და პაატა ბურჭულაძესთან რომ მივიდნენ, პანიკა ატყდა და მივხვდი, რომ ზუსტად ეს იყო მიზანი. სასამართლოს აბსურდული გადაწყვეტილებებიც მათი გეგმის ნაწილია. ფაქტობრივად, გვეუბნებიან: „შენ თუ გგონია, რომ ტროტუარზე დადგები და დაცული ხარ; ან თუ გგონია, რომ მხოლოდ ნახევარი საათით მიხვალ და ვერ გიპოვით; ან იმ დღეს თუ ბევრი ადამიანი იქნება რუსთაველზე და არ მექნება სამართლებრივი საფუძველი, რომ დაგაჯარიმო - და გგონია, არ დაგაჯარიმებ - ძალიან ცდები!“ 

- ფიქრობთ თუ არა, რომ სახალხო პროტესტი ხელისუფლებასაც სერიოზულად აზარალებს?

- რა თქმა უნდა. მაგრამ მათი ბერკეტია აბსოლუტურად არშემჩნევა იმ კატასტროფის, რაც „ქართულ ოცნებაში“ ხდება. ეს ვიცი იმიტომ, რომ, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში, პირადად მე მანგრევდა მათი გულგრილობა. ბრიფინგზე ან ინტერვიუს დროს სულ ვაკვირდებოდი სახეზე, ტონალობაზე, ფორმულირებებზე - რატომ არ ემჩნევათ, რომ ინგრევიან?! მერე მივხვდი, სპეციალურად არ იმჩნევენ და ზუსტად ეს არის ნიშანი, რომ ყველანაირ ძალისხმევას დებენ იმის ჩვენებაში, თითქოს, არაფერი მომხდარა. არადა, ვხედავთ - ადამიანები ტოვებენ თანამდებობას, ტოვებენ პარტიას, ზოგი უცხოეთში გარბის. ეს ნამდვილად უნდა აღვიქვათ ჩვენს გამარჯვებად. 

- თქვენ რას იყენებთ მათ წინააღმდეგ? თქვენი ბრძოლა უფრო სისტემურია, თუ უფრო ინდივიდუალურია? 

- ამ პროტესტს ჰყავს ბირთვი, ანუ ჰყავს ადამიანები,  რომლებიც ერთმანეთს ელაპარაკებიან და რადიკალურ პროტესტში არიან. ვგულისხმობ სიჯიუტეს, პრინციპების ერთგულებას, ქვეყნის წინაშე არსებული რისკების ნათელ ხედვას, ქვეყნის და ერთმანეთის სიყვარულს. მაგალითად, ქართველობა ჩემი იდენტობის ნაწილი ცოტა ხნის წინ გახდა. ალბათ, არ არის პატრიოტული, ამას რომ ვამბობ. ჩემი იდენტობა იყო ქალი, შვილი, და... ქართველობაც იყო, მაგრამ ერთ-ერთი პირველი იდენტობა ნამდვილად არ ყოფილა, სანამ ეს ამბები დაიწყებოდა. 

- წინააღმდეგობის მოძრაობის ნაბიჯებზე გვიამბობდით... 

- დიახ, კიდევ გავიმეორებ, რომ ამ პროტესტს ჰყავს ძალიან გონიერი ადამიანებისგან შემდგარი დიდი ბირთვი. ისინი სულ დისკუსიაში არიან, პროტესტთან დაკავშირებით. იყო პერიოდი, როცა მხოლოდ აქციებზე ვიდექით. ახლა ბევრი სივრცე არსებობს, სადაც დისკუსიები გვაქვს. შეიძლება, პოლიტიკოსებს შევხვდეთ; შეიძლება, აქტივისტები ერთმანეთს შევხვდეთ, ან სამოქალაქო საზოგადოებას შევხვდეთ. მგონია, რომ აზრთა გაცვლა-გამოცვლაში ჩართული ადამიანების რაოდენობა თანდათან იზრდება. შეხვედრებზე ერთმანეთს ვუზიარებთ დაკვირვებებს, სტრატეგიებს. სანამ რუსთაველის გამზირი იკეტება და რამდენიმე ათასი ადამიანი ამბობს, რომ არ შეეგუება დღევანდელ მდგომარეობას - ეს ბირთვი აცოცხლებს პროტესტს, ეს ბირთვია ჩვენი ყველაზე დიდი იარაღი. 

- თქვენი ციტატა მინდა, შეგახსენოთ: „ჩემი მთავარი საქმე და პროფესია გახდა ამ ქვეყანაზე ცოტა უფრო ფართომასშტაბიანად ზრუნვა, ვიდრე ჩემი კონკრეტული პროფესიით მუშაობა”. საკუთარი თავის და სხვა ადამიანების გარდა, თუ არსებობს ინსტიტუციები, რომლების იმედიც  გაქვთ - ამ მასშტაბური ზრუნვის პროცესში? 

- ჯერ იმას ვიტყვი, რომ ვფიქრობ, ადრე რასაც ვაკეთებდი, ესეც ქვეყნისთვის სასიკეთო იყო. 

უფრო ფართომასშტაბიან ზრუნვაში ის ვიგულისხმე, რომ ახლა ქვეყნის გადარჩენაა მთავარი. იმიტომ ვეღარ ვაგრძელებ საქმიანობას ვიწრო სპეციალობაში, რომ ეს ზოგადი ბრძოლა გვაქვს მოსაგები. 

- მაგრამ ინსტიტუციების იმედი თუ გაქვთ - ვგულისხმობ პარტიებს, თეატრებს, ზოგადად, კულტურის სფეროს, მწერლობას და ასე შემდეგ...

- მე ვიტყოდი, რომ ხალხი ამოძრავებს ყველაფერს დანარჩენს. თუმცა, კულტურის სფეროს წარმომადგენლების იმედი ნამდვილად მაქვს. თეატრს მოწყვეტილი ვიყავი და ახლა ვნანობ, რომ ყველა სპექტაკლი არ მაქვს ნანახი, რაც თეატრების რეპერტუარშია. პარტიებს რაც შეეხება, შემიძლია ვთქვა, რომ პოლიტიკაში არსებობენ ადამიანები, რომლებსაც ვენდობი, მაგრამ სხვადასხვა პოლიტიკურ ძალაში არიან გაფანტულები. სულ ვფიქრობ ხოლმე, რა კარგი იქნებოდა, რომ გადალაგდებოდნენ. 

- ესე იგი, მაინც კონკრეტული ადამიანების იმედი გაქვთ?

- დიახ, ასეა. თუმცა, კიდევ ვიტყვი, რომ თეატრი მოწინავეა ამ ბრძოლაში და ყველაზე მეტადაც ისჯება, წინააღმდეგობის გამო. როცა ანდრო ჭიჭინაძე დაიჭირეს, ცხადი გახდა - თეატრი იყო ერთ-ერთი პირველი სამიზნე, რადგან გაბედა და მუშტი დაუბრუნა რეჟიმს. ახალი თაობის კულტურის წარმომადგენლებით ძალიან ვამაყობ. თეატრმა, ბოლო წლებში, გონის საკვები, აზრის საკვები ნამდვილად მისცა საზოგადოებას. მე კი ვიყავი თეატრს მოწყვეტილი, მაგრამ ჩემ გარშემო ძალიან მომრავლდნენ ადამიანები, რომლებიც სულ დადიოდნენ თეატრში. 

- ჩემი დაკვირვებით, ზუსტად ეს ხალხი გამოვიდა ქუჩაში, ქვეყნის მომავლის დასაცავად.  

- და ძალიან უერთგულა პროტესტს. დიდი მადლობა მათ ამისთვის. 

„იმ მოლოდინს, რაც მაქვს პოლიტიკოსის, როგორც ფიგურის, მიმართ, მე ნამდვილად ვერ ვამართლებ.“

- ერთ-ერთ სატელევიზიო გადაცემაში თქვით: „ერთი წელია, სხვაზე არაფერზე მიფიქრია იმის გარდა, თუ როგორ უნდა დალაგდეს ეს ქვეყანა.” შეგიძლიათ, თქვენი ფიქრები გაგვიზიაროთ? მართლაც, როგორ უნდა დალაგდეს ეს ქვეყანა?

- ძალიან რთული საკითხია. არ ვიცი, რამდენად ეხმიანება თქვენს კითხვას, მაგრამ კოლექტიურ დისკუსიებზე მინდა, გითხრათ, რომლებშიც ჩემი ახლო სამეგობროა ჩართული. ეს დისკუსიები პროტესტის ყოველდღიურობის ნაწილია. მაგალითად, ჩვენთან ძალიან ახლოს მოვიდა 9 აპრილი; ძალიან დავახლოვდით ჩვენი მშობლების თაობასთან, რომელიც 9 აპრილის ბრძოლის ნაწილია. ბევრმა, ვინც საქართველოს უახლესი ისტორია არ ვიცოდით, დოკუმენტური ფილმების ყურება დავიწყეთ. ხანდახან ვფიქრობ ხოლმე, რომ სანამ ჩვენს უახლოეს ისტორიას ჩავუღრმავდებოდით, იქამდე, ალბათ, უსამართლოც იქნებოდა ახლანდელი ბრძოლის მოგება. გვინდა, ჩვენი გამარჯვება იყოს არა აფექტური, არამედ, იმ ცოდნაზე დაფუძნებული, რომ დღევანდელი ბრძოლა, რეალურად, დიდი ბრძოლის ნაწილია, ჩვენი ისტორიის ნაწილია. ამიტომაც მიყვარს ეს ხალხი, ვისაც ბირთვს ვეძახი, რომ ყველაფერს ერთად ვაკეთებთ -  ვმსჯელობთ, ვკითხულობთ, ვეცნობით, ვინ იყვნენ ის ადამიანები, რომლებმაც აქამდე მოგვიყვანეს და მათი მოტივაცია რა იყო. 

- რაც შეეხება ქვეყნის დალაგებას? 

- ერთი ის ვიცი, რომ ხელისუფლებაში კოალიციური მმართველობა უნდა მოვიდეს; არცერთ პოლიტიკურ აქტორს კონცენტრირებული ძალაუფლება აღარ უნდა ჰქონდეს. ახლა ჩემთვის მნიშვნელოვანია მშვიდობიანი პროტესტი და ყოველგვარი თვითდესტრუქციული აქტებისგან თავის შეკავება. ქუჩაში სიმრავლეს და სიმტკიცეს დავანახებთ ხელისუფლებას და ეს იქნება განმსაზღვრელი. დარწმუნებული ვარ, რომ ქუჩაში ხელჩართული ბრძოლა გამარჯვებამდე ვერ მიგვიყვანს. ვერც ვხედავ საკუთარ თავს ამგვარ ბრძოლაში. 

- პოლიტიკური პროცესის მიმართ, პოლიტიკოსების მიმართ თქვენს სამეგობროს რა მოთხოვნები ან მოლოდინი აქვს?  

- ერთადერთი, რაც შეგვიძლია, მათთან ურთიერთობა და აზრების გაზიარებაა. მე მგონია, რომ ქუჩაში ვინც დგას, ლეგიტიმური ხალხია და ბევრი ადამიანის ხედვას წარმოაჩენს. მე ასე ვუყურებ: პოლიტიკაში დღეს არიან ადამიანები, რომლებსაც ვენდობი, მაგრამ ასევე არიან ადამიანები, ვინც, ჩემი აზრით, კარგი იქნება, რომ გამარჯვებამდე „გაიცხრილოს“. ბევრ საშიშ ადამიანს ვხედავ პოლიტიკაში, მათი წარსულიდან გამომდინარე. არ ვენდობი ამ ადამიანების განსჯის უნარს. მაგრამ მაქვს იმედი, რომ პროტესტიდან კიდევ წამოვა ახალი პოლიტიკური ძალები. ის, რომ ადამიანებს, რომლებსაც ლიდერებად მოვიაზრებთ, არ უნდათ ძალაუფლება, მხოლოდ კარგს ამბობს მათზე. 

- თუკი პოლიტიკაში იქნებიან ადამიანები, რომლებსაც ენდობით, შეიძლება თუ არა, რომ მათ გვერდით თქვენი თავიც დაინახოთ? 

- სიმართლე გითხრათ, ამაზე მიფიქრია იმიტომ, რომ ბევრი ადამიანი იმავეს მეკითხება. ეს ჩემთვის მეტისმეტად დიდი პასუხისმგებლობაა. ასე თამამად იმიტომ ვაკრიტიკებ პოლიტიკოსებს, რომ ვფიქრობ, რაკი ეს გადაწყვეტილება მიიღეს, აბსოლუტურად მზად არიან კრიტიკისთვის. ხანდახან ისე ვაკრიტიკებთ, რომ სწყინთ და გვეუბნებიან - ჩვენც ადამიანები ვართო. გვავიწყდება, რომ მათ შესაძლებლობებსაც საზღვარი აქვს. არ ვფიქრობ, რომ ასეთი დონის პასუხისმგებლობისთვის  ვარ მზად, თუნდაც, ჩემი ფეთქებადი ხასიათით, ან უნარებით... 

- ცოდნით? 

- დიახ, ცოდნითაც. არ ვენდობი ჩემს თავს, რომ ამ საქმეს მოვერევი. იმ მოლოდინს, რაც მაქვს პოლიტიკოსის, როგორც ფიგურის, მიმართ, მე ნამდვილად ვერ ვამართლებ. 

- ინგლისელი ფილოსოფოსი ფრენსის ბეკონი ამბობდა, რომ „იმედი კარგი საუზმეა და - ცუდი ვახშამი.“ ანუ საქმის დასაწყისში იმედი კარგია, მაგრამ საქმის ბოლოსკენ უკვე აღარ ვარგა. როგორ ფიქრობთ, პროტესტი, თავისი იმედებით, ახლა დღის რომელ მონაკვეთშია? 

- ვახშმისკენ ნამდვილად არ ვართ და არც საუზმისკენ, ჩემი აზრით. ხანდახან გვავიწყდება, რა ბრძოლაში ვართ, რა გამოვიარეთ, რა სისასტიკე დაგვიპირისპირა რეჟიმმა. 50-ზე მეტი ადამიანი ციხეშია, ცალკეა ადმინისტრაციული პატიმრობები, ჯარიმები, ცემა, მუქარის მესიჯები, ადამიანები, რომლებიც ქუჩაში ფოტოს გიღებენ... ამ ყველაფრის მე პირადად ძალიან მეშინია და, ამის მიუხედავად, გარეთ ვდგავარ. ერთი წლის წინ წარმოუდგენელი იყო, რომ ეს ყველაფერი მოხდებოდა და ჩვეულებრივად იცხოვრებდი - ისაუზმებდი, ისადილებდი, ივახშმებდი და ღამე მშვენივრად დაიძინებდი. მაგრამ ასე ვცხოვრობთ. მე მგონია, რომ სერიოზული არგუმენტები გვაქვს, რატომაც ღირს ბრძოლის გაგრძელება. ჩვენმა ბრძოლამ გამოიწვია ის, რომ პარტნიორი ქვეყნების წარმომადგენლები არ ხვდებიან ხელისუფლებას, ან თუ ხვდებიან, ყოველთვის კრიტიკით არის სავსე მათი განცხადებები. პროტესტმა გამოიწვია ის, რომ გადაწყვეტილებების მიმღებ ადამიანებს მრავლად აქვთ სანქციები. მათი ოჯახის წევრებს სხვადასხვა ქვეყანაში შესვლა ეკრძალებათ და ზოგჯერ მათი ფინანსური რესურსი გაყინულია. ეს ყველაფერი ხანდახან გვავიწყდება, თითქოს, არაფერი არ მომხდარა. რადგან ვიცით, რომ უფრო მეტია საჭირო, ზოგჯერ იმას ვამცრობთ, რასაც მივაღწიეთ. არ არის ეს ცოტა, ძალიან ბევრია. 

„როცა ჩვენ ცოტანი ვართ, მაშინ ძალიან ბევრი გმირობაა საჭირო.“

- საქმე ის არის, რომ შორიდან მაყურებელი თვალისთვის, თუნდაც, გულგრილი თვალისთვის, პროტესტი დღეს ბევრად უფრო სუსტია, ვიდრე სამი თვის წინ იყო. ამიტომ, მადლობელი ვარ, რომ მოხვედით და გვიამბეთ იმ საყრდენებზე, რომლებიც პროტესტს რეალურად აცოცხლებს. 

- დიახ, ისეთი განცდა მაქვს, რომ პროტესტში რაც ცოცხალია, რაც ფეთქავს, იმის ნაწილი ვარ. თავიდან ვღიზიანდებოდი, როდესაც ამბობდნენ, მოდი, რუსთაველზე რომ ვდგავართ, სემინარები ჩავატაროთო. მაშინ ვფიქრობდი, რომ რუსთაველი ბრაზის ადგილი იყო და არა სემინარების. ახლა არის ეს ეტაპი, რომ ჩვენს ინტელექტუალურ რესურსს სრულად უნდა მოვუყაროთ თავი იმისთვის, რომ ბრძოლაში გავიმარჯვოთ. და რეალური გამარჯვებაც ეს იქნება. უიმედობა უნდა გამოვრიცხოთ. ეს ხომ ჩვეულებრივი პროტესტი არ არის?! ეს არის პროტესტი, რომელიც განაპირობებს არა მხოლოდ იმას, მე ისევ მექნება თუ არა საშუალება, რომ ჩემს პროფესიას დავუბრუნდე…

- ამასაც, რა თქმა უნდა. 

- ცხადია, ამასაც, მაგრამ იმდენი რამ შეცვალა პროტესტმა ჩემში, რომ აღარ ვარ დარწმუნებული, შევძლებ თუ არა, ჩემს ძველ ცხოვრებას დავუბრუნდე. მგონია, რომ რაღაც ახალი იქნება საჭირო. ამ პროტესტმა ძალიან ბევრი რამ წაიღო ჩემგან, მაგრამ, ასევე, ძალიან ბევრი რამ მომცა. 

- რაკი ასე ფიქრობთ, საუბრის ბოლოს გკითხავთ: დღეს თქვენი ცხოვრების შინაარსს რა ქმნის - უფრო ის, რასაც იღებთ, თუ უფრო ის, რასაც გასცემთ? 

- ბოლო ოთხ თვეში მეგობრები დავკარგე, მაგრამ სხვა ხალხს დავუბრუნდი - იმ ადამიანებს, რომლებიც ისევე გონით არიან ამ პროტესტში, როგორც მე ვარ. გავიცანი ადამიანები, რომლებთან წვდომაც, ამ პროტესტის მიღმა, ვერ მექნებოდა. მაქვს განცდა, რომ ჩემს თავში ახალი უნარები აღმოვაჩინე; მაგალითად, თურმე, კრიტიკულ სიტუაციაში შემიძლია, ვიყო ეფექტიანი. 

- საუბარი იმით დავიწყეთ, რომ, წლების განმავლობაში, თვითრწმენის პრობლემა გქონდათ და პროტესტში მონაწილეობამ, შეიძლება, ეს რწმენაც მოგიტანათ? 

- აბსოლუტურად. ერთ ამბავს გავიხსენებ: ადრე გმირთა მოედანი გვქონდა გადაკეტილი და ჩემს ახლო მეგობრებს პოლიციიდან დაურეკეს. ვიჯექი ტელეფონთან და გული მისკდებოდა, რომ ჩემთანაც დარეკავდნენ. მაშინ ვინმეს რომ ეთქვა - ვიჯდებოდი სასამართლო პროცესზე და მოსამართლედ წოდებულს შევეპასუხებოდი (ცხადია, ლანძღვა არ იგულისხმება, მხოლოდ შეკამათება), ამას ვერ დავიჯერებდი. დღეს ეს ჩემი ყოველდღიურობაა. საერთოდ სხვა ძალა გამიჩნდა და ძალიან შემეცვალა მიდგომა ჩემივე შესაძლებლობების მიმართ. მგონია, რომ კიდევ ბევრი რამ მაქვს დასატესტი - რისი სწავლაც და რისი კეთებაც, მგონია, რომ ღირებული იქნება მომავალში. მასლოუს პირამიდაზე, თურმე, სულ სხვაგან ყოფილა ჩვენი ქვეყანა და მე კი მიკეთებია საქმე, რაც უფრო დალაგებულ ქვეყანაში იქნებოდა გამოსადეგი. აქ ჯერ ძალიან ბაზისური საკითხებია მოსაგვარებელი. 

- ფიქრობთ, რომ თქვენი ცოდნა და გამოცდილება ხალხთან უშუალო ურთიერთობაში უფრო ეფექტიანი იქნება? 

- სხვათა შორის, ადრეც ხშირად მიფიქრია, რომ შეიძლება, სხვა რამის კეთება მინდა. მაგრამ ამის რწმენა არ მქონდა. ახლა მაქვს იმიტომ, რომ ბევრ საკითხში გავერკვიე. ადრე ჩემს საჭიროებას დიდად ვერ ვხედავდი, ახლა ვხედავ - არა როგორც პოლიტიკოსის, არამედ, როგორც აქტორის, რომელიც, ჯერ არ ვიცი, რას გააკეთებს; მაგრამ ეს განცდა მაქვს, რომ საჭირო ვარ. როცა ვამბობ ხოლმე, რომ პროტესტმა ბევრი რამ წაიღო ჩემგან, მაგრამ ბევრი რამ მომცა, აი, ეს მომცა - საჭიროობის განცდა. 

- დიდი მადლობა უაღრესად საინტერესო და გამორჩეული საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია ქართველი გენერალი გიორგი კვინიტაძე (1874-1970): “თუ გიყვართ თქვენი სამშობლო, თქვენ იპოვით თქვენს საქციელს”.

- როცა პატარა ვიყავი და ჯერ კიდევ არ ვიცოდი, რას გავაკეთებდი, ეს ზუსტად ვიცოდი, რომ რასაც გავაკეთებდი, საჯარო სიკეთესთან იქნებოდა დაკავშირებული. იურიდიულზე რომ ჩავაბარე, კერძო სამართალი საერთოდ არ მაინტერესებდა; მაინტერესებდა ის, რაც ბევრ ადამიანს ეხებოდა და ბევრისთვის შეიძლებოდა ყოფილიყო მნიშვნელოვანი. „იპოვით თქვენს საქციელს“ - ჩემთვის ნიშნავს, რომ იპოვი იმას, რაც სხვებს გამოადგება, თუნდაც, მცირეს, თუნდაც, შენს ჭანჭიკს. ხოლო რას ნიშნავს „თუ გიყვართ თქვენი სამშობლო“ - ეს ჩემთვის ძალიან ცხადი გახდა ბოლო პერიოდში.

- და თქვენი საქციელი გაპოვნინათ? 

- დიახ, ზუსტად! (იცინის) 

- ამას აშკარად ვხედავდი, თუმცა, ერთმანეთს არ ვიცნობდით. სოციალურ ქსელში თვალს გადევნებდით და ვიცოდი, რომ თქვენი საქციელი ნაპოვნი გაქვთ.

- ჩემი საქციელი ის არის, რომ პასუხისმგებლობა ავიღო გავლენაზე, რაც, თუნდაც, რამდენიმე ადამიანზე შეიძლება მქონდეს. პროტესტამდე ჩემი ყველა წუხილის და შფოთვის გაზიარება შემეძლო სოციალური ქსელით, საკმაოდ ღია ვიყავი. ახლა ამ პასუხისმგებლობას ვგრძნობ, რომ „ჩავარდნის“ პერიოდი თუ მაქვს, თუნდაც, უბრალოდ, ცუდი დღე მქონდეს, ჩემს თავს ვეუბნები - მოდი, თავი შეიკავე იმიტომ, რომ ადამიანები გიყურებენ, გისმენენ და შეიძლება, ჩამოგყვნენ, თუ შეყანყალდი. ესეც არის ჩემი საქციელი, რომელიც ვიპოვე, რომ ანგარიში გავუწიო იმას, თუ ჩემი რა  ნაბიჯი არგებს პროტესტს და რა - დააზიანებს. 

- მეორე ციტატის ავტორია გერმანელი დრამატურგი ბერტოლდ ბრეხტი (1898-1956): „უბედურია ქვეყანა, რომელსაც გმირები სჭირდება.“

- დიახ, ვეთანხმები. გმირობა ძალიან სუბიექტურია და ჩემთვის მსხვერპლშეწირვასთან ასოცირდება. მგონია, რომ ახლა ჩვენ გარშემო ბევრი გმირია, მაგრამ არ მინდა, რომ ეს გმირობა თვითდესტრუქციული იყოს; არ მინდა, რომ თავის გაწირვას, თავისუფლების გაწირვას, ჯანმრთელობის გაწირვას ითხოვდეს ჩვენგან. ძალიან სამწუხაროა, რომ დღეს ასეთ მდგომარეობაში ვართ, როცა გარკვეული თავგანწირვა ნამდვილად გვჭირდება. მაგრამ მჯერა, რომ რაც მეტი ადამიანი გარისკავს - სამსახურის დაკარგვას, ჯარიმის მიღებას, ბევრ რამეს, რითიც გვემუქრებიან - გაცილებით ნაკლები დანაკარგით გამოვალთ ამ პროცესიდან. როცა ჩვენ ცოტანი ვართ, მაშინ ძალიან ბევრი გმირობაა საჭირო. მაგრამ, საბედნიეროდ, არც იმდენად ცოტანი ვართ, რომ ჩვენი გმირობით ქვეყანა გავაუბედუროთ.  
 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე