- გიორგი, თქვენ რამდენიმე სხვადასხვა საქმით ხართ დაკავებული - სამეცნიერო შრომებს, სასკოლო სახელმძღვანელოებს და სპორტის თემაზე სტატიებს წერთ; მასწავლებელი და ლექტორი ხართ. თქვენი პროფესიული ინტერესიც რამდენიმე სფეროს მოიცავს - ანტიკურ ლიტერატურას, ისტორიას, ფეხბურთს. თუ გაქვთ ბალანსის წერტილი, რომელსაც თქვენი ცხოვრება ეყრდნობა? 

- ბალანსის წერტილზე ბევრი მიფიქრია. მგონია, რომ სამყაროც ასეთია და ჩემთვისაც ორგანულია, რომ მხოლოდ ერთ საქმეზე არ ვიყო დამოკიდებული. მგონია, რომ რაც უფრო მრავალფეროვნად აღიქვამს ადამიანი სამყაროს, მით მეტად იზრდება. თქვენ რაც ჩამოთვალეთ, ჩემთვის ყველა ეს მიმართულება ორგანულია. ძალიან იშვიათად გამიკეთებია საქმე მხოლოდ „უნდათი“. შემიძლია, იმ ტიპის ფუფუნება შევუქმნა ჩემს თავს, რომ რაც არ მინდა, არ გავაკეთო. 

- ესე იგი, ბალანსის წერტილია, აკეთოთ ბევრი სხვადასხვა საქმე და, ამავე დროს, აკეთოთ მხოლოდ ის, რაც მოგწონთ. 

- ვცდილობ, რომ არცერთ სფეროს არ მოვწყდე. მოდით, სპორტით დავიწყოთ, რომელსაც პროფესიად არც აღვიქვამ - თუმცა, პროფესიად მეკუთვნის. სპორტი ჩემთვის ყველაზე დიდი ენერგიის და ემოციის წყაროა. 

- პროფესიად გეკუთვნით - რას ნიშნავს?

- რასაც ვაკეთებ, პროფესიული ხელშეკრულების პირობებში ვაკეთებ; მაგრამ იმდენად მიყვარს, ხელშეკრულება რომც არ მქონდეს, მაინც სიამოვნებით გავაკეთებდი. სულ მგონია, რომ ყველაფერი, რაც გარშემო ხდება, ფეხბურთშიც მინახავს, ფეხბურთშიც ირეკლება. ფეხბურთი ვის არ უყვარს, მაგრამ ჩემთვის ზედაპირული გასართობი და დროის გაყვანის საშუალება არ არის... ძალიან ბევრი შინაგანი ბმა მაქვს. 

- მაინც, თქვენი საქმიანობის დიდი ნაწილი განათლების სფეროს უკავშირდება. 

- განათლების საკითხებს ორ ნაწილად დავყოფ. ერთია, როგორ იღრმავებ საკუთარ ცოდნას, ანუ კვლევითი და შემეცნებითი ნაწილი; მეორეა - როგორ გადასცემ ცოდნას. ვცდილობ, ამ მიმართულებებს შორის ბალანსი დავიცვა. მაგრამ ჩვენი დასაქმების ბაზარი ისეა აგებული, რომ ყველა შემთხვევაში ცდილობს, რაღაც წაიღოს შენგან და ძალიან ცოტა დროს ტოვებს იმისთვის, რომ განვითარდე. 

- თუნდაც, უნივერსიტეტს გულისხმობთ? 

- დიახ. 

- და, თუნდაც, სკოლას? 

- სკოლაში ინფორმაციას გავცემ და ეს ემოციურად ძალიან სასიამოვნოა. მაგრამ ყველაზე მეტად მაკლია და მენატრება დრო იმისთვის, რომ ვიკითხო და ვწერო. მიწევს ბრძოლა, რომ პატარა ფანჯრები ვიპოვო, როცა საკუთარი თავის განვითარებაზე მუშაობას შევძლებ. 

- ჟურნალისტობა გინდოდათ, მაგრამ, როგორც ამბობთ, უფროსმა მეგობარმა გირჩიათ, რომ ზოგადი განათლებისთვის, თავიდან კლასიკური ფილოლოგია შეგესწავლათ. თქვენ მართლაც გაჰყევით ამ გზას და 2016 წელს ფილოლოგიის დოქტორი გახდით. არჩევანს როგორ აკეთებთ, როცა ეს არჩევანი ერთმნიშვნელოვანი არ არის? საფუძვლად რას იღებთ?

- ეს უფროსი მეგობარი არის ჩემთვის ძალიან ახლობელი და ძვირფასი ადამიანი, ბატონი თამაზ ჯოლოგუა, რომელსაც ჩემზე დიდი ამაგი აქვს. განათლების საწყის წლებში ბატონი თამაზის ოჯახს ბევრი რამ მოუცია ჩემთვის. ჟურნალისტობა მინდოდა, მაგრამ არ ვფიქრობ, რომ ეს ჩემი გაცნობიერებული არჩევანი იყო. მარტო ჩემი პრობლემა არ არის, რომ 16-18 წლის ადამიანებს ისეთი სერიოზული არჩევანის გაკეთებას ვთხოვთ, რაც მათ ძალებს აღემატება.

- გეთანხმებით. 

- თუმცა, ამ პერსპექტივიდან რომ ვფიქრობ ჩემს პროფესიულ არჩევანზე, ძალიან ჭკვიანურ გადაწყვეტილებად მიმაჩნია. კარგია, რომ ბატონ თამაზს მოვუსმინე. კლასიკური ფილოლოგია ზოგადი განათლების, ევროპული ცივილიზაციის აბსოლუტური საფუძველია. მასზე დაშენდა ყველაფერი, რისიც დღეს გვჯერა. 

„მთელ ანტიკურ მწერლობას წითელ ხაზად გასდევს ძალაუფლების მიმართ დამოკიდებულება.“

- გასაგებია, რომ მაშინ მეგობრის რჩევამ გაამართლა. მაგრამ, ზოგადად, მეგობრის რჩევის მიხედვით არჩევანის გაკეთება კარგ კრიტერიუმად მიგაჩნიათ?

- ზოგადად, არ გვაქვს კარგი მეთოდოლოგია, როგორ ვირჩევთ პროფესიას, ან ჩემს მოსწავლეს რა შემიძლია ვურჩიო - როგორ აირჩიოს პროფესია.  მგონია, რომ ყველაზე მეტად შენს თავს უნდა მოუსმინო. 

- მეც ვფიქრობ, რომ ძალიან არ გინდოდათ ჟურნალისტობა, თორემ სხვისი რჩევა საკუთარ არჩევანს ვერ შეგაცვლევინებდათ. 

- სწორად შენიშნეთ, ჟურნალისტობა ძალიან ნამდვილად არ მინდოდა. ცხოვრების იმ ეტაპზე ძალიან მინდოდა მხოლოდ ფეხბურთი, რაც ყველაზე მეტად მიყვარდა. თუმცა, ის ფაქტი, რომ კლასიკური ფილოლოგიის სწავლა დავიწყე, შემთხვევითი არ ყოფილა. ბავშვობიდან ბევრს ვკითხულობდი და ბერძნულ-რომაული სამყარო ახლოს მოდიოდა ჩემთან. ამ მიმართულებით ემოციური ბმა ადრეული ასაკიდან მქონდა. 

- ძირითადად, ძველბერძნულ მითებს გულისხმობთ? 

- მითებიც და, განსაკუთრებით, ისტორიული ფიგურები მაინტერესებდა. რომის იმპერია ბავშვობიდან მიყვარდა. ცნობილი მულტფილმი რომ არის ასტერიქსზე და ობელიქსზე, იქაც რომაელების მხარეს ვიყავი, იმის მიუხედავად, რომ, მულტფილმის მიხედვით, გალი ასტერიქსი და ობელიქსი არიან დადებითი პერსონაჟები და რომაელები ცოტა ბრიყვულად გამოიყურებიან. 

- ძალიან კარგად გაქვთ შესწავლილი ანტიკური სამყაროს ისტორია და ლიტერატურა, მაშინდელი ადამიანი. თქვენთვის, 21-ე საუკუნის ქართველი მეცნიერისთვის, ადამიანის შესახებ მნიშვნელოვანი ცოდნა რა არის? ცხადია, იმის გარდა, რომ ადამიანი მოკვდავია. 

- დღეს პირველკურსელებთან მქონდა ლექცია ჰომეროსზე. ვსაუბრობდით წიგნის პირველ სიმღერაზე, რომელიც აქილევსისა და აგამემნონის კონფლიქტით იწყება. სტუდენტებსაც ვუთხარი, რომ ეს ნაწარმოები დაახლოებით 2800 წლის წინ არის შექმნილი და ამ კონფლიქტში ადამიანის შესახებ ყველაფერია: ქედმაღლობა, ძალაუფლებისკენ სწრაფვა, ცოტა ეჭვიანობა, ცოტა შური... ერთგვარი ანთროპოლოგიური კონსტანტაა. ანტიკურობას წინა პლანზე ჰყავს ადამიანი ისეთი, როგორიც ის არის; ადამიანი აინტერესებს მისი ბუნებრივი, პირველადი, თავისუფალი, ინდივიდუალისტური ფორმით. შესაბამისად, მგონია, რომ ანტიკურობა ძალიან ბევრს გვაძლევს  იმისთვის, რომ გავიგოთ, რატომ ვართ ისეთები, როგორებიც დღეს ვართ. თუმცა, ჩვენ გარშემო ყველაფერი იცვლება, ტექნოლოგიებით დაწყებული, პროფესიებით დამთავრებული...

- რაც არ იცვლება, იმის შესახებ გვითხარით. 

- მთელ ანტიკურ მწერლობას წითელ ხაზად გასდევს ძალაუფლების მიმართ დამოკიდებულება. ეს დამოკიდებულება იმდენად თანამედროვეა, რომ სტუდენტებისთვის წამიკითხავს, როგორ აღწერს პლატონი ტირანს და როცა მიკითხავს, როდის არის დაწერილი, უთქვამთ, რომ თანამედროვე ავტორის ტექსტია. ამიტომ მიიჩნევა ანტიკურობა თანამედროვე განათლების საფუძვლად. 

- თქვენ ძალაუფლება ახსენეთ. კაცობრიობის ისტორიის მანძილზე, ჩვეულებრივი, რიგითი ადამიანი ხან მეტად ერეოდა საზოგადოების მართვაში, ხან - ნაკლებად, რადგან ბევრნაირი პოლიტიკური წყობა არსებობს. ძველი დროიდან მოყოლებული, რა განსაზღვრავს ადამიანის შესაძლებლობას, იყოს პოლიტიკური პროცესის თანამონაწილე?

- ეს მსოფლმხედველობითი საკითხია - როგორ აღვიქვამთ სახელმწიფოს. თუ ის ინდივიდზეა ორიენტირებული, ყველა შემთხვევაში, ამ ინდივიდის ჩართულობა სჭირდება. თუ სახელმწიფოს მფლობელი არის ხალხი, ამ სიტყვის ფართო გაგებით, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს განათლებისა და ეკონომიკური დამოუკიდებლობის საკითხი - რადგან ეკონომიკური დამოუკიდებლობის გარეშე სრული თავისუფლება არ არსებობს. 

- პოლიტიკაში ჩართულობის ხარისხთან პირდაპირ აკავშირებთ ეკონომიკურ თავისუფლებას? 

- აუცილებლად. პოლიტიკაში ჩართულობა იწყება საზოგადოებრივი ჩართულობით. საზოგადოებრივი ჩართულობა იწყება იმ განცდით, რომ სახელმწიფო მე მეკუთვნის - მე ვარ მისი ერთ-ერთი თანაშემოქმედი და რამდენადაც აქტიური ვიქნები, იმდენად დადებითად აისახება ეს ჩემს კეთილდღეობაზე. ძალიან მიყვარს ჯეფერსონის სიტყვები, რომლებიც შუასაუკუნეობრივ აღქმას თავდაყირა აყენებს: ტირანიასთან ბრძოლა ღვთის ჭეშმარიტი სამსახურიაო. იქამდე, ათასწლეულების მანძილზე, მორჩილება იყო ღვთის სამსახური. ამ სიტყვების არსი ის არის, რომ ადამიანს ღმერთმა უბოძა თავისუფლება  და თუკი ვიღაც ან რაღაც ზღუდავს ამ შენს ბუნებით უფლებას, მისი დაცვაც ბუნებრივი მოვალეობაა. პოლიტიკას სხვადასხვა შრე აქვს. ერთია პარტიული პოლიტიკა, მაგრამ მეორეა პოლიტიკა იმისთვის, რომ უკეთეს გარემოში ვიცხოვროთ. ეს, მგონია, რომ ყველას გვეხება. ამ დონეზე, ალბათ, ყველას გვაქვს ვალდებულება. 

„საზოგადოებრივი განვითარების დინამიკა ბევრად უფრო სწრაფია, ვიდრე პარტიული განვითარების დინამიკა.“ 

- 2010 წელს „თავისუფლების დღიურში“ ცნობილი მეცნიერი რისმაგ გორდეზიანი ახსენებს თქვენს სამაგისტრო შრომას „სახელმწიფოს მოწყობის ანტიკური კონცეფციები.” შემდეგ ამბობს, ანტიკურობა ცნობილი იყო სახელმწიფო მოწყობის საკითხებზე ღრმა დისკუსიებით და ჩვენთან ახლა ვინ არის მზად, ამ სფეროში ფილოსოფიურად გააზრებული კონცეფციები შემოგვთავაზოსო?! როგორ ფიქრობთ, დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან გასული 34 წლის განმავლობაში, საქართველოში პოლიტიკურ აზროვნებას რამე დინამიკა თუ ახასიათებს?

- პასუხს ორ ნაწილად გავყოფდი. ერთი მხრივ, პარტიული პოლიტიკა წრეზე ბრუნავს და პარტიებს თანამედროვე შინაარსი არ გააჩნიათ. გავიხსენოთ, მე-19 საუკუნეში როგორ იქმნება პარტიული პოლიტიკის განზომილება, მაგალითად, ბრიტანეთში.  ძალიან მარტივი პროცესია: არის ერთი პარტია, რომელიც იცავს მსხვილი ბიზნესის, მეწარმეების ინტერესებს და არის მეორე პარტია, რომელიც იცავს მუშების და სხვა დასაქმებულების ინტერესებს. ჩვენი პარტიები ვის ინტერესებს იცავენ? მაგრამ პოლიტიკის მეორე მხარეს თუ შევხედავთ, საზოგადოებრივი ჩართულობის კუთხით, ნამდვილად ვხედავ წინსვლას. ახალგაზრდებს სულ უფრო მეტად უჩნდებათ განცდა, რომ ეს არის მათი სახელმწიფო და მათი საზოგადოება, რომელზეც უნდა იზრუნონ. ჩნდება სოციალური პასუხისმგებლობის კულტურა, რაც აუცილებლად სჭირდება დემოკრატიის განვითარებას.

- ეს კარგად გამოჩნდა 2015 წლის 13 ივნისს, როცა თბილისელები გამოვიდნენ თავისი ლაფში ჩაფლული ქალაქის დასალაგებლად. 

- დღესაც სოლიდარობის ბევრ მაგალითს ვხედავთ, დაწყებული იქიდან, რომ ადამიანები მიუსაფარ ძაღლებზე ზრუნვაში დიდ ენერგიას დებენ, დამთავრებული ჯარიმების გადახდით. სოლიდარობის ეს ხარისხი, რასაც ჩემ გარშემო ვხედავ, მიდასტურებს, რომ სოციალურად უფრო პასუხისმგებლობიანი საზოგადოება გავხდით. სამწუხაროდ, ეს ჯერ ვერ აისახა პარტიულ პოლიტიკაზე. საზოგადოებრივი განვითარების დინამიკა ბევრად უფრო სწრაფია, ვიდრე პარტიული განვითარების დინამიკა. 

- დამოუკიდებლობის პერიოდის რომელიმე ქართველ პოლიტიკოსზე თუ იტყოდით, რომ პოლიტიკური აზროვნების სიღრმით გამოირჩეოდა, ან გამოირჩევა? 

- უმეტეს შემთხვევაში, ჩვენ არ გვყავს პროფესიონალი პოლიტიკოსები, დასავლური გაგებით. ეროვნულ მოძრაობაში იყო უდავოდ გულანთებული ხალხი, მაგრამ მთელი ჩვენი 90-იანების მოძრაობა, პროფესიული გაგებით, ძალიან ინფანტილურად გამოიყურება.

- შემდეგ პერიოდზე რას ფიქრობთ?

- მომავალ თაობაში ნამდვილად გვეყოლება პროფესიონალი პოლიტიკოსები. თუ ხელოვნურად არ გავჩერდით - ან არ გაგვაჩერეს, ან ჩვენ თვითონ ფეხი თუ არ დავუდეთ საკუთარ თავს - უახლოეს მომავალში პოლიტიკური კლასის არსებით განახლებას ველოდები. მთავარი აქტივი, რაც ქვეყანაში გვაქვს, ის არის, რომ დიდი რესურსი ჩავდეთ ახალგაზრდების განათლებაში, მათ შორის, დასავლურ განათლებაში. საქართველო არის უპირობო ლიდერი რეგიონულადაც და აღმოსავლეთ ევროპაშიც იმის მიხედვით, თუ რამდენი სტიპენდია გვაქვს მიღებული, რამდენ გაცვლით პროგრამაში ვმონაწილეობთ... მთავარია, პოლიტიკური სივრცე მიმზიდველი ადგილი იყოს ინტელექტუალური რესურსისთვის. 

- თუმცა, არ ფიქრობთ, რომ განათლებაში ჩადებული თანხა, ძირითადად, ოჯახების მიერ გაღებული ინვესტიციაა?

- ვფიქრობ, რომ რამდენიმე ფაქტორის ერთობლიობაა. ჩვენთვის, ილია ჭავჭავაძიდან დაწყებული, დასავლურობა პროგრესულობასთან, განათლებასთან ასოცირდებოდა და ჩვენ ეს მიხვედრილობა გვქონდა, რომ დასავლეთშია საქართველოს მომავალი. ბევრი ქართველი დასავლეთში თან სწავლობს და თან შრომობს. მშობლებმა ყველაფერი გააკეთეს, რომ მათ შვილებს ეს შანსი ჰქონოდათ. მაგრამ სახელმწიფოსაც აქვს თავისი წვლილი. ბოლო 25 წელი მაინც, სახელმწიფო ცდილობდა, საქართველოს განათლების სისტემა ინტეგრირებული ყოფილიყო დასავლურ სისტემაში. მომავალში რა იქნება, არ ვიცი. ნამდვილად არსებობდა და არსებობს სტიპენდიები, გაცვლითი პროგრამები... თუმცა, გეთანხმებით, მთავარი კონტრიბუცია მაინც ჩვენი სურვილი და ოჯახებია. 

- მოქმედ პოლიტიკოსებზე რას იტყვით? 

- ასე გამოვიდა, რომ შორიდან მოვუარე, თუმცა, თქვენს კითხვას რომ დავუბრუნდე, პროფესიული, სიღრმისეული განათლებით დღესაც არცთუ ბევრ პოლიტიკოსს ვხედავ. გიგა ბოკერიას ნამდვილად აქვს პროფესიული პოლიტიკური განათლება. ვის მოსწონს და ვის არ მოსწონს - სხვა საკითხია. იმის მიხედვით, რასაც ლაპარაკობს, ეტყობა, რომ უსწავლია, სიღრმისეულად ესმის პოლიტიკა და აქვს პროფესიონალი პოლიტიკოსის თეორიული, მსოფლმხედველობითი ბაზა.

- თქვენს ერთ ციტატას გაგახსენებთ, რომელიც ფეხბურთთან დაკავშირებით დაწერეთ; მაგრამ მინდა, უფრო ფართო კონტექსტით დავინახოთ, რასაც წერთ: „შიშის, ბოლომდე ვერდაჯერების, მარცხის გარდაუვალობის განცდა ყველგან იყო: ბოლოს მაინც სადმე დავმარცხდებით, ბოლოს მაინც არ გაგვიმართლებს და რაღაც სისულელე მოგვივა, იმიტომ, რომ ქართველები ვართ.” რა მიგაჩნიათ იმის მიზეზად, რომ სწორედ დამოუკიდებლობის პერიოდში ქართველი ხალხის თვითშეფასება დრამატულად შეიცვალა? ღვთისმშობლის წილხვედრობის და სულიერი მისიის განცდიდან გარდაუვალი მარცხის განცდამდე  როგორ მივედით? 

- არ ვიტყოდი, რომ ჩვენმა თვითშეფასებამ ცვლილება განიცადა. ჩვენი ეთნოკულტურა, მთლიანობაში, მსხვერპლის ეთნოკულტურაა. თუ სიღრმისეულ ისტორიულ კონტექსტში შევხედავთ ჩვენს თავს, სრულიად ლოგიკური მიზეზების გამო, უფრო მსხვერპლის აღქმა გვაქვს. “ბინდისფერია სოფელი” სამყაროს ძალიან ქართული აღქმაა. ქართულ კულტურას ცოტა სიმწარე არ მოჰყვება; ქართული გალობა და სიმღერაც ადასტურებს, რომ გალაღებულ-გამარჯვებულ კულტურაში არ შექმნილან. 

- მაგრამ ხალისიც ხომ აქვს ქართველს? მერაბ მამარდაშვილი ამბობდა, სიხარულისკენ სწრაფვა ჩვენი ეროვნული თვისება არისო. 

- აუცილებლად გვაქვს ბუნებრივი ხალისიც, ქარიზმაც... გამორჩეული ხალხი ვართ. ევროპაში ქვეყანა არ არის, კარგი მეგობრები არ მყავდეს და ცხოვრების დიდი ნაწილი საქართველოს ფარგლებს მიღმა მაქვს გატარებული. ძალიან ვამაყობ, რომ ამ ქვეყნის მოქალაქე ვარ და ძალიან ვამაყობ, რომ გლობალური მოქალაქეც ვარ. მგონია ხოლმე, რომ ვიწრო ეთნონაციონალურობის პერსპექტივიდან არ ვლაპარაკობ. ჩვენ უდავოდ ძალიან ნიჭიერი და ქარიზმატული ხალხი ვართ... ქართველებს გვაქვს ის, რაც სამყაროს შეგვიძლია მივცეთ; რითიც შეგვიძლია, დანარჩენ სამყაროს ვეკონტაქტოთ და, ამ მხრივ, ძალიან კარგ პოზიციაში ვართ. მაგრამ ეს არ გამორიცხავს, რომ ცოტა დეპრესიული საზოგადოება ვართ. მეორე მხრივ, გაჭირვებაშიც თვითირონიის, ხუმრობის, ცოტა უზრუნველობის უნარებმა მოგვიყვანა, ალბათ, დღევანდელ დღემდე. 

„საქართველოს ისტორია, მთლიანობაში, ლამაზად დამარცხების ისტორიაა.“

- მინდა, იმ განცდას დავუბრუნდეთ, რომ რაკი ქართველები ვართ, აუცილებლად სადღაც წავიქცევით... 

- საქართველოს ისტორია, მთლიანობაში, ლამაზად დამარცხების ისტორიაა. მარცხი და ბუნებრივი მიმზიდველობა ერთმანეთთან შეუსაბამო ცნებები არ არის. ჩვენი ისტორია ასეთია: იღლიაში შეერჭო ისარი... მაგრად იომა, მაგრამ ბოლოს მაინც ვიღაცამ უღალატა... ჩვენი ისტორია ერთ მარტივ დებულებამდე რომ დავიყვანოთ, ეს არის ლამაზად დამარცხების, გმირულად დამარცხების ამბავი. ნიჭიერები ვართ და ბევრი რესურსი გვაქვს, მაგრამ ბოლოს მაინც არ გვიმართლებს ხოლმე. თქვენ ახსენეთ მითები თუ ნარატივები, რომლებსაც ვიჯერებთ. ესეც თავდაცვითი რეაქცია მგონია - არაფერში არ გვიმართლებს, მაგრამ ღვთისმშობლის წილხვედრი ქვეყანა გვაქვს. ირაციონალურ კატეგორიაში ვიწყებთ რაღაც ისეთის დაჯერებას, რამაც ძალა და იმედი უნდა მოგვცეს. 

- ჩვენი ქვეყანა დიდხანს ოცნებობდა დამოუკიდებლობაზე; იმედი გვქონდა, რომ ოდესმე ბედნიერები ვიქნებოდით. როცა დამოუკიდებლები გავხდით, იმის გარდა, რომ ტერიტორიები დავკარგეთ (რაც ძალიან დეპრესიული იყო), ამავე დროს, ქართულმა საზოგადოებამ, თითქოს, წინააღმდეგობის გაწევის ენერგიაც დაკარგა. მიგაჩნიათ თუ არა ჩვენი დღევანდელი  მდგომარეობა გავლილი პერიოდის ლოგიკურ შედეგად? 

- აუცილებლად მიმაჩნია. ჩვენ გვყავს ადამიანები, რომლებსაც აქვთ ბრძოლის და პროგრესის ჟინი, მაგრამ, მეორე მხრივ, გვყავს დეპრესიული, ჩუმი უმრავლესობაც. სახელმწიფომ ბევრი იზრუნა, რომ ეს უმრავლესობა დეპრესიული ყოფილიყო. 

- კონკრეტულად, რას გულისხმობთ?

- უამრავ ადამიანს არ მისცა სოციალური ფუნქცია, გამოკეტა და სახელმწიფოზე ჩამოკიდა. შენი თავი შენად გეკუთვნოდესო, ეს კი არ უთხრა, არამედ უთხრა - რაღაცას მოგცემ და ამით კმაყოფილი უნდა დარჩეო. როცა ვამბობთ, რომ პოსტსაბჭოეთი ჯერ არ დასრულებულა, ამას ვგულისხმობთ, რომ გაგრძელდა ტრადიცია, როცა სახელმწიფოზე ჩამოკიდებული პატარა ადამიანი ხარ - ეს არის შენი როლი. ობიექტურ პერსპექტივაში, ნამდვილად ბევრი ნაბიჯი გადავდგით წინ. ვერ შევადარებთ, როგორი იყო ქვეყანა 1995 წელს და როგორია დღეს. მაგრამ გულდასაწყვეტია, რა ნაბიჯებიც ვერ გადავდგით. ბევრად მეტის გაკეთება შეიძლებოდა. 

- რა იყო მნიშვნელოვანი, რაც ვერ გავაკეთეთ იმისთვის, რომ ადამიანი უფრო დამოუკიდებელი გამხდარიყო? 

- ვერ შევქმენით განცდა, რომ სახელმწიფოს მფლობელი თითოეული მოქალაქეა. ადამიანებს ცვლილებები აშინებთ და ურჩევნიათ, ცუდი სტაბილურობა შეინარჩუნონ. ვერ მივეცით ადამიანს საკუთარი თავის და, ზოგადად, ადამიანის რწმენა. როდესაც გჯერა, რომ ცვლილება შენს ხელშია, მაშინ შეგიძლია, იბრძოლო, თუნდაც, ბრძოლის შედეგს მკაფიოდ ვერ ხედავდე. იშვიათად მეგულება იმაზე მნიშვნელოვანი სიმბოლო, რაც არის ილიასეული თერგი და მყინვარი. მოძრაობის მნიშვნელობა ვერ ავუხსენით ადამიანებს და პირიქით ვუთხარით: თუ ჩუმად, წყნარად იქნები, ასეთი ადამიანობა, ასეთი მოქალაქეობა არის კარგი. 

- ვერ მივეცითო, როცა ამბობთ, ვის გულისხმობთ? ვინ ვართ? ვინ ვერ მივეცით? 

- პირველ რიგში, რა თქმა უნდა, ამ ადამიანებმა ვერ მისცეს საკუთარ თავს. არ არის სწორი, რომ ყველაფერი სხვას დაბრალდეს. ყოველთვის ჯობია, შენი თავიდან დაიწყო. თუმცა, მეორე მხრივ, ჩვენ, საზოგადოებამაც ვერ ვიმუშავეთ. რაღაც ტიპის განმანათლებლობა ვერ დავნერგეთ ფართო დონეზე; ვერ მივედით იმ ადგილებში, სადაც უნდა მივსულიყავით. ილიასეული განმანათლებლობის ხალხურობა დაგვაკლდა. მესამე დონე სახელმწიფოა, რომელმაც ყველაფერი გააკეთა იმისთვის, რომ მისი დასაყრდენი ყოფილიყო დეპრესიული ადამიანი, რომელსაც უნდა, პატრონის მფარველობის ქვეშ გადაირჩინოს თავი. ზოგადად, ძალიან ვწუხვარ, რომ სახელმწიფოს შეეშინდა ადამიანის და მოქალაქის; გადაწყვიტა, რომ ინიციატივიანი, პასუხისმგებლობიანი მოქალაქე მისი კლასობრივი მტერია. 

- შეიძლება, პარადოქსული რეალობაა, მაგრამ, ერთი მხრივ, ჩვენთან ხელისუფლება ყოველთვის სახალხო პროტესტის ფონზე იცვლებოდა. მეორე მხრივ, საკმაოდ მალე ცხადი ხდებოდა, რომ ხალხის პროტესტით მოსულ ყოველ მორიგ ლიდერს ეს აქტიური ხალხი ნერვებს და ხელს უშლიდა. 

- ეს არის წყევლა, რომელიც გვაქვს და რომელიც როგორღაც უნდა  დავასრულოთ. ცალკეულ თანამდებობის პირზე არაერთხელ მსმენია, რომ ძალიან ჭკვიანია. შეიძლება, არის კიდეც, მაგრამ პრობლემა ზედმეტად ძლიერი სახელმწიფოა. როგორც კი ადამიანი სათავე პოზიციაზე აღმოჩნდება, მისი ბუნებრივი ნიჭის, უნარებისა და თვისებების მიუხედავად, წონასწორობას კარგავს. ძალაუფლების კონცენტრაცია იმ ტიპის უპირატესობას აძლევს ადამიანს, რომ როგორც კი თანამდებობის მიღმა აღმოჩნდება, ყველა ხედავს, რამდენად ჩვეულებრივია. ჩვენ გვჭირდება ახალი რესპუბლიკის დაარსება, ერთგვარი რესტარტი. იმდენად სახიფათო სტრუქტურა გვაქვს შექმნილი, დღევანდელი სახელმწიფოს სახით, რომ თუ მართლა განმანათლებელი ადამიანი არ მოვიდა სათავეში, აუცილებლად ექნება ცდუნება, რომ ძალაუფლება სათავისოდ გამოიყენოს. 

- არ ვაპირებდი ამ თემაზე თქვენთან საუბარს, მაგრამ რაკი ახალი რესპუბლიკა ახსენეთ, გკითხავთ: მიგაჩნიათ თუ არა, რომ ჩვენი სახელმწიფოს ერთი დიდი პრობლემაა კონსტიტუციის ის ხედვა,  რომ გამარჯვებულს მიაქვს ყველაფერი?

- აუცილებლად! 

- ვფიქრობ, როცა დამარცხებული მიიღებს ძალაუფლების იმ წილს, რა წილ ნდობასაც მას მოსახლეობა გამოუცხადებს,  სულ სხვა სახელმწიფო გვექნება. 

- არათუ სისტემის გარეთ, სისტემის შიგნითაც კი, განსხვავებული აზრი მტრობად აღიქმება. ბალანსის სისტემა ჩვენთან არ მუშაობს. ჩვენ ვთამაშობთ ნულოვანი ჯამის თამაშს, რაც ძალიან სახიფათოა. ახალგაზრდა სახელმწიფოს ყოველთვის განსაკუთრებით სჭირდება ბალანსის ფაქტორები. მესმის, რომ 2003 წლის შემდეგ არსებობდა სწრაფი მოდერნიზაციის ცდუნება, „ბნელი 90-იანებიდან“ გამოსასვლელად; შესაბამისად, გვჭირდებოდა სწრაფი გადაწყვეტილებების მექანიზმები. მაგრამ დემოკრატია, რომელიც უნაკლო არ არის, გრძელვადიან პერსპექტივაში ნამდვილად ბრძენია. 

„დიქტატურას ახასიათებს მონუმენტურობა - არქიტექტურის დონეზეც და ფეხბურთის დონეზეც.“

- იმისთვის, რომ საკუთარ თავში რწმენა და ძალები აღიდგინო, აუცილებელია თუნდაც პატარა გამარჯვება, წარმატების განცდა. ეს ადამიანსაც ეხება და საზოგადოებასაც. მიგაჩნიათ თუ არა ასეთ სულზე მოსწრებულ წარმატებად საქართველოს საფეხბურთო ნაკრების ბოლო ერთწლიანი ისტორია?

- აუცილებლად. ასეთი ბედნიერი დღე, როგორიც შარშანდელი 26 მარტი იყო - გამარჯვების დღე, ფინალის დღე - პირადად მე სხვა არ მახსოვს. ძალიან გული მწყდება, რომ ზუსტად ერთი კვირის შემდეგ დაიწყო პროცესი, რომელმაც, ყველაზე რბილად რომ ვთქვა, ქვეყანა შიგნიდან გახლიჩა. 

- ე.წ. „აგენტების კანონის“ მიღებას გულისხმობთ? 

- დიახ, ამ კანონის პარლამენტში შეტანის შემდეგ, ჩვენ გადავედით საკუთარი მომავლისთვის ღია ბრძოლის რეჟიმზე. ეს იყო განაცხადი, რომ სახელმწიფომ მყარად აიღო ის მიმართულება, რომლითაც ბრძოლა გამოუცხადა თავის საზოგადოებას. 

- ამ კანონის პარლამენტში შემობრუნება დროში დაემთხვა ქვეყნის მობილიზაციას სიხარულში. თითქოს, ადამიანებს უთხრეს - არა, ვერ გაიხარებთ! მესმის, რომ კანონის პარლამენტში დაბრუნება დიდხანს იგეგმებოდა, მაგრამ თუ ფიქრობთ, რომ რაღაც კავშირი შეიძლება არსებობდეს ამ ორ მოვლენას შორის? 

- წინა წელს ხელისუფლებამ უკან დაიხია, ამ კანონთან დაკავშირებით. მაგრამ, სამწუხაროდ, ჩვენ იმ ტიპის სახელმწიფო გვაქვს, რომელიც უკან დახევას მარცხად აღიქვამს. შესაბამისად, მას არ შეეძლო, საზოგადოებისთვის  დაეთმო თუნდაც ლოკალური, დროებითი გამარჯვების განცდა. ჩემი მხრიდან, უხერხული იქნება, რამე მეტი ვთქვა ამ თემაზე.

- მინდა, ფეხბურთს დავუბრუნდეთ. ბოლო ერთი წელია, ეროვნული ნაკრების მთავარი გზავნილი  და იდენტობაა: „მე ვარ საქართველო“. თქვენ ამბობთ, რომ ფეხბურთს არასდროს დაუკარგავს პოლიტიკურობა და სოციალურობა. დღეს რამეში თუ  აისახება საქართველოს საფეხბურთო ნაკრების პოლიტიკურობა და, განსაკუთრებით, სოციალურობა? 

- სოციალურობა აუცილებლად აისახება. ფეხბურთი ყველგან ფართო და გლობალური ფენომენია, მით უმეტეს, ჩვენთან, სადაც „დინამო“ საბჭოეთის პერიოდში  თვითიდენტობის ძლიერი ფაქტორი იყო.  მერე რა, რომ ვერსად ვერ ვიბრძოდით, თბილისის „დინამო“ რომ მოსკოვის „სპარტაკს“ დაამარცხებდა, ამასაც ბრძოლაში გამარჯვებად აღვიქვამდით. 

იმის მცდელობას ნამდვილად ვხედავ, რომ ეროვნული ნაკრები პოლიტიკური წესრიგის ნაწილად ვაქციოთ, რაც არასწორია.  რაღაც კუთხით, ნაკრები თავს იცავს; რაღაც კუთხით, ვერ იცავს თავს. მაგრამ თუ ვიკითხავთ - მთლიანობაში, ამ ერთ წელიწადში, უფრო წინ წავედით, თუ უკან წავედით? - უკან წავედით, ნაკრების აღქმის თვალსაზრისით. თუმცა, კიდევ მეტის დაზიანებაც შეიძლებოდა. მიხარია, რომ ფრანგი მწვრთნელი გვყავს. ძალიან სახელიანი და ავტორიტეტული კაცია და არის რაღაც, რასაც ეჭვის დონეზეც ვერ დააბრალებ. 

- ბევრს ვერ გაუბედავენ - ამას გულისხმობთ?

- ვერც გაუბედავენ და გულშემატკივრის პერსპექტივიდანაც ეჭვი და მითქმა-მოთქმა არ ატყდება. თუმცა, თქვენს წინა კითხვას მინდა, დავუბრუნდე: მხოლოდ ნაკრები, მხოლოდ კულტურული და ლოკალური მონაპოვრები საკმარისი არ არის; უფრო მეტზე გვაქვს პრეტენზია. იმისთვის, რომ რწმენა და ძალა გვქონდეს, ცოდნა გვჭირდება. განათლებული და ეკონომიკურად უზრუნველყოფილი ადამიანის დაჩაგვრა ძალიან რთულია. 

- ამ საკითხს ფეხბურთის კონტექსტში რატომ დაუბრუნდით? 

- იმიტომ, რომ საბჭოთა საქართველოში გავიარეთ ის ეტაპი, როცა  ფეხბურთს კარგად ვთამაშობდით, შესანიშნავ ფილმებს ვიღებდით, კარგი მწერლები და მხატვრები გვყავდა. ახლა მეტი გვინდა. ჩვენ უნდა გავცდეთ მხოლოდ კულტურული ერის პოზიციიდან სამყაროს აღქმას და პოლიტიკური ერი უნდა გავხდეთ. კი ბატონო, ფეხბურთში მოვიგეთ, მაგრამ ჩვენ გვჭირდება თანამედროვე სახელმწიფო, სადაც გვაქვს ეკონომიკური დამოუკიდებლობის და განათლებულობის ძალა; სადაც არაფრის არ გვეშინია, რადგან სრულფასოვანი მოქალაქეები ვართ.  

- მაინც მინდა, ორი კითხვით დავუბრუნდე იმას, რაზეც ვლაპარაკობდით. თქვენ გაქვთ ნათქვამი - ფეხბურთი ყველასია, ვთქვათ, თეატრისგან განსხვავებითო. იმას გულისხმობდით, რომ თეატრი ელიტურია, ხოლო ფეხბურთს სოციალური კუთვნილება არ გააჩნია. რა ლოგიკას ხედავთ იმაში, რომ დღეს თეატრი ლიდერობს სახალხო პროტესტს, ხოლო ფეხბურთმა თავის საყოველთაო სოციალურ როლზე უარი თქვა?  

- ჩვენი ქვეყნის კულტურულ ფრთას ყოველთვის ჰქონდა იმის შინაგანი ძალა, ტრადიცია და გამოცდილება, რომ ეროვნულობის წინა ფლანგზე ყოფილიყო. მიჩვეულები ვართ, რომ კულტურის დონეზე ვიცავთ ჩვენს თავს. რუსული ოკუპაციის 200 წელი თავს ვიცავდით კინოში, სპექტაკლებში, წიგნებში... იქ შევინახეთ საქართველოს აღქმა. რაც შეეხება სპორტს, ვერ ვიტყვი, რომ ფეხბურთი ჩამორჩენილია. გვინახავს საქართველოს ნაკრების მოთამაშეების საკმაოდ ხმამაღალი განცხადებები. თუმცა, მეორე მხრივ, სახელმწიფოსაც ბევრი აქვს ნამუშევარი მათთან, რაც არ ჩანს. მე მგონია, რომ გულშემატკივრების გაყოფასაც მოთამაშეები ძალიან ერიდებიან. ცდილობენ, რომ ნაკრები დარჩეს ერთიანი და არ აირეკლოს ის, რაც ქვეყნის შიგნით ხდება. ეს რამდენად სწორად გამოდის, არ ვიცი. 

- თუ საქართველოში გაგრძელდა რეპრესიული პოლიტიკა - დამთრგუნველი კანონების მიღება და აღსრულება, რამდენად შესაძლებლად მიგაჩნიათ, საფეხბურთო ნაკრებმა - რომლის წევრებიც ევროპაში ცხოვრობენ და იქ ვითარდებიან - გააგრძელოს წინსვლა და ძლიერ მეტოქეებთან წარმატებით თამაში?  

- აუცილებლად ასე მოხდება! სამხრეთ ამერიკელები ძალიან კარგად თამაშობენ ფეხბურთს. სამხრეთ ამერიკაში კი, მთელი მე-20 საუკუნე, დიქტატურა დიქტატურას ცვლიდა. აბსოლუტურად არ არის ერთმანეთთან კავშირში და მეტიც - ისტორიას ახსოვს, რომ დიქტატურის ქვეყნები ძალიან კარგად თამაშობენ ხოლმე ფეხბურთს. მაგალითად, მადრიდის „რეალი“ ფრანკოს დროს იქცა მადრიდის „რეალად“. 

- რატომ ხდება ასე? 

- ფეხბურთით ძალიან კარგად შეიძლება, რომ მონუმენტი შექმნა. დიქტატურას ახასიათებს მონუმენტურობა - არქიტექტურის დონეზეც და ფეხბურთის დონეზეც. ფეხბურთი არის ცოცხალი მონუმენტი, რითიც შენს ძალას, შენს მასშტაბს გამოხატავ. 

- ესე იგი, რეჟიმის პოლიტიკური ინტერესია, რომ ფეხბურთი განვითარდეს და კარგი შედეგი აჩვენოს. 

- დიახ, იმიტომ, რომ არცერთი დიქტატურა არ აღიარებს დეპრესიული ადამიანების არსებობას. დიქტატურა ყოველთვის ქმნის გამარჯვების ყალბ მითს. როცა ქვეყანაში მიგრაცია გაქვს, კრიმინალი გაქვს, დაუსაქმებელი ადამიანები გყავს, ჩაგვრა და ძალადობა გაქვს, - ეს სისტემური პრობლემებია. სისტემური პრობლემები გადავფაროთ სპორტული წარმატებებით, ავაშენოთ უდიდესი ნაგებობები და შევქმნათ მონუმენტურობის განცდა - ეს ძალიან სახასიათოა დიქტატურისთვის. ამიტომ უყვარს დიქტატურას სპორტზე მონოპოლიის ხელში ჩაგდება. ეს მხოლოდ ფეხბურთს არ ეხება. სპორტში წარმატებებმა ბევრ ადამიანს შეიძლება მიანიჭოს ყალბი თავის დამშვიდებისა და სიხარულის განცდა. 

„სუიციდური სიგიჟეები გვაქვს ჩადენილი, როგორც ქვეყანას.“

- თქვენ შიში ახსენეთ და შესაძლებლად მიგაჩნიათ თუ არა, რომ ის შიში, რაც რეპრესიული პოლიტიკით ინერგება, საზოგადოებამ ერთგვარ საწვავად გამოიყენოს და, დათრგუნვის ნაცვლად, მეტი ენერგია შეიძინოს? 

- ანუ შიში იქცეს მამოძრავებელ ძალად? არათუ არ გამოვრიცხავ, ამის დიდი იმედიც მაქვს. თუ შიში იქცა ჩვენი გარემოს მუდმივ ცვლადად, თუ შიშში ცხოვრებას შევეგუეთ, ეს ნიშნავს, რომ დამოუკიდებლობის 30 წელი მთლიანად დაგვიკარგავს. პრინციპში, ბევრს არ გვჯერა, რაც ჩვენ გარშემო ხდება, მაგრამ თუ ცოტა გლობალურად შევხედავთ ჩვენს თავს - გვაქვს 200 წლიანი ოკუპაციის ისტორია, გვერდზე გვყავს უდიდესი და ძალიან ბოროტი იმპერია და ჩვენი დამოუკიდებლობა არის ორი პატარა ფანჯარა, რომელიც ორივეჯერ რუსული იმპერიის ნგრევისას წარმოიქმნა. 

- მაგრამ ნათქვამი გაქვთ: თავისუფლება კარგი ვირუსია - ერთხელ თუ დაინფიცირდი, მერე სულ გახსოვსო. გვაქვს ეგ ვირუსი იმ დოზით მიღებული, რომ ახლა გამოგვადგეს, დამოუკიდებლობისთვის მორიგ ბრძოლაში? 

- მე მგონია, რომ აუცილებლად გამოგვადგება. ჩემთვის მთავარი კითხვაა - რა დროს დავკარგავთ? ყველანაირი ყალბი პათეტიკის გარეშე, ამ ქვეყნის მჯერა. 

- რის გჯერათ? 

- მჯერა იმის, რომ ამ ვირუსმა, იმ ინვესტიციამ, რომელიც თავისუფალი და თანასწორი იდეალებისკენ სწრაფვაში ჩავდეთ - ხანდახან გააზრებულად, ხან შეუგნებლად, ზოგს მერკანტილური მიზნები გვქონდა, ზოგს ევროპაში გასეირნება მოგვწონდა; მაგრამ  ყველა ამ ცვლადის ჯამმა, დაწყებული უვიზო მიმოსვლით, დამთავრებული „იუთუბით“, ენების ცოდნით, სიახლის მიმართ გახსნილობით - მგონია, რომ კარგი საგზალი მოგვცა.

- საგზალი - რისთვის? 

- იმისთვის, რომ ჩუმად და წყნარად ვერ მოხდეს წარსულში ჩვენი დაბრუნება. გლობალური სურათი ხელს არ გვიწყობს, მსოფლიო წესრიგი ირყევა და პატარა ქვეყანაში შიშის ფაქტორი იმატებს, სტაბილურობის მეტი მოთხოვნილება ჩნდება. მეორე ფაქტორია სამეზობლოში მიმდინარე პროცესები: რუსეთ-უკრაინის ომი დიდწილად განსაზღვრავს რეგიონის პერსპექტივას. თუმცა, ეს ყველაფერი ეხება საშუალოვადიან პერიოდს. ჩვენ შეიძლება ხელოვნურად, ზეწოლის და ძალადობის გამო, დრო დავკარგოთ, მაგრამ ისეთ პერსპექტივაში, ორივე ხელის თითებზე რომ დაგვეტევა - ძალის დომინაციის პროცესი წაგებულია. საბჭოთა კავშირიც კი აზრთან, იდეასთან ბრძოლაში დამარცხდა. ახლა ჩვენ 30 წლიანი დამოუკიდებლობის ისტორია გვაქვს; ამდენი ცოდნა, ამხელა გამოცდილება დავაგროვეთ, მათ შორის, ემოციური გამოცდილებები. გრძელვადიან პერსპექტივაში, არ მგონია, რომ  მოგვერევიან. 

- ამ დროს მახსენდება ხოლმე, რამხელა ტრაგედია იყო საქართველოსთვის, „ესენგეს“ წევრები რომ გავხდით და მერე იმ „ესენგედან“ როდის გამოვედით, არავის აღარ გვახსოვს, იმდენად ბუნებრივი პროცესი იყო. 

- კარგი სიტყვა ახსენეთ. რაც ახლა ხდება, ეს არ არის ჩვენი ბუნებრივი განვითარების დინამიკა. ეს არის ბუნებრივ განვითარებაში ხელოვნური, ქირურგიული ჩარევა. რაღაც ეტაპზე, შეიძლება, წარმატებული იყოს, მაგრამ თვითონ ეს ენა, ეს დამოკიდებულება, საზოგადოებასთან ურთიერთობის ეს ფორმა, რასაც ვხედავთ - არის წარსული. არ შეიძლება,  წარსულმა მომავალი დაამარცხოს. 

- დიდი მადლობა უაღრესად საინტერესო, მნიშვნელოვანი საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია თანამედროვე ფრანგი მწერალი ბერნარ ვერბერი (1961): „სწორი გზა რომ იპოვო, ჯერ უნდა დაიკარგო.“ 

- ეს ცხოვრებისეული ჭეშმარიტებაა. საზოგადოებრივ დონეზე, მთავარი შეცდომები 90-იან წლებში დავუშვით. არათუ დავიკარგეთ, სუიციდური სიგიჟეები გვაქვს ჩადენილი, როგორც ქვეყანას. თუმცა, მოგვიანებით, რაღაც ვისწავლეთ. შემდეგ ძალაუფლებასთან ურთიერთობის თვალსაზრისით დავიკარგეთ; მერე, თითქოს, რაღაცას მივხვდით. მგონია, რომ ახლაც თუ გადავაგორეთ ეს პროცესი, ჩვენთვის ძალიან ფასეული გამოცდილება დაგვრჩება. დაკარგვის და პოვნის თავგადასავალი, სინამდვილეში, მთელი კაცობრიობის თავგადასავალია. ვერასდროს ვერ დაიკარგები ისე, რომ რაღაც ვერ იპოვო და ვერასდროს ვერ იპოვი ისეთ რაღაცას, რომ მერე არასდროს აღარ დაიკარგო. ეს მუდმივი პროცესია. 

- მეორე ციტატის ავტორია ამერიკელი საზოგადო და რელიგიური მოღვაწე ჰენრი უორდ ბიჩერი (1813-1887): „გონიერს ვერ ვუწოდებთ ადამიანს, რომელსაც არ შეუძლია, შეპყრობილი იყოს, როცა საჭიროა.“

- ეს ციტატა კიდევ უფრო მეტად მომწონს, რადგან რასაც ბიჩერი ამბობს, ამის ძალიან მჯერა. როცა მეკითხებიან, ვინ იყო ყველაზე დიდი და მნიშვნელოვანი ადამიანი კაცობრიობის ისტორიაში, ასეთი პასუხი მაქვს: რომაელი ლეგიონერი, ან ბრიტანელი ჯარისკაცი, მეზღვაური - რიგითი ჯონ სმითი, რომელსაც ჰქონდა რწმენა, რომ არასდროს არ უნდა გაჩერდე. ის შეპყრობილი იყო დავალებით, ამოცანით... შეიძლება, მარტივი მოტივაციაც ჰქონდა; მაგრამ არის ხოლმე მომენტი, როცა ფილოსოფიური მსჯელობა გვერდზე უნდა გადადო, მარტივი ჭეშმარიტების დაიჯერო და მისკენ უკანმოუხედავად იარო. თუ ამ სიმარტივეს გაართულებ, შეიძლება, ისე დაიკარგო, რომ ვეღარასდროს იპოვო, რასაც ეძებ. 
 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე