- ქალბატონო თინა, მინდა, ერთი მოსაზრება გაგიზიაროთ, რაც თქვენი საჯარო მასალიდან დავინახე: თქვენ გწამთ ადამიანის შესაძლებლობების და არ გწამთ იღბლის. ასეა? 

- დიახ. 

- აკადემიური პროფესიით ჟურნალისტი ხართ. ჯერ კიდევ პირველ კურსზე იყავით, როცა სტაჟიორად დაიწყეთ მუშაობა გაზეთში. შემდეგ სხვა სამსახურისთვის გასაუბრებაზე წახვედით, მაგრამ  მისამართი აგერიათ და შემთხვევით „ალდაგის“ ოფისში მოხვდით, სადაც, ასევე შემთხვევით, ინგლისურის მცოდნეს ეძებდნენ. თქვენ აღმოჩნდით ის ადამიანი, ვინც სამსახურში აიყვანეს და ამის შემდეგ პროფესია შეიცვალეთ. არ ფიქრობთ, რომ ამ შემთხვევითობების ერთობლიობა იყო იღბალი, რომელმაც მთლიანად შეცვალა თქვენი ცხოვრება? 

- ამაზე არ მიფიქრია. მაგრამ იმის მიხედვით, თუ როგორ ვიქცევით რომელიმე კონკრეტულ სიტუაციაში, რა თქმა უნდა, ცხოვრების გზები იყოფა. თუმცა, განგება, ალბათ, ის არის, რომ კონკრეტულ მომენტში ოპტიმალურ გადაწყვეტილებას იღებ და ის ციდან კი არ მოდის, არამედ, მოდის გამოცდილებიდან, მისწრაფებებიდან, რისი გჯერა, რისი - არა, როგორ აღიქვამ სამყაროს და ა.შ.. ამიტომ ვფიქრობ, რომ ბედი ნაკლებად მნიშვნელოვანია, მაინც ადამიანზეა არჩევანი. 

- მიგაჩნიათ თუ არა, რომ მაშინ მისამართის არევა თქვენი ცხოვრების საუკეთესო შეცდომა იყო? 

- არა, ასე არ ვფიქრობ. უბრალოდ, მგონია, რომ ეს შესაძლებლობა გამოვიყენე. იმ მომენტში იქ რომ არ ვყოფილიყავი, მოგვიანებით რამე სხვას მოვძებნიდი და მაინც იმ გზაზე დავდგებოდი, რომელიც ჩემი ცხოვრების სასურველ გაგრძელებად მიმაჩნდა. მთავარია, ადამიანმა იცოდეს, რა უნდა ამ ცხოვრებისგან. 

- მაშინ, ასე გკითხავთ: მიგაჩნიათ თუ არა, რომ პროფესია არასწორად აირჩიეთ, როცა ჟურნალისტიკაზე ჩააბარეთ? 

- არანაირად. პრესის ჟურნალისტიკა დავამთავრე და წერა დღემდე ჩემი საყვარელი საქმეა. მაგრამ, ისე მოხდა, რომ პრესის მდგომარეობა იმ დროს, 90-იანებში არცთუ სახარბიელო იყო - უმეტესობა ენთუზიაზმზე ვმუშაობდით და გადავწყვიტე, რა ცოდნაც მქონდა, ის გამომეყენებინა; ბედი მომიჯნავე პროფესიაში მეცადა. 

- ასე გადაინაცვლეთ მედიიდან კომუნიკაციებში?

- დიახ.

- ხომ არ გიფიქრიათ, ჟურნალისტიკაში რომ დარჩენილიყავით, ახლა რა საქმიანობით იქნებოდით დაკავებული? 

- ჰიპოთეტური კითხვაა. ამაზეც დიდად არ მიფიქრია. ალბათ, ისევ ტექსტებზე ვიმუშავებდი. შესაძლებელია, ჩემი თავი იქ მეპოვა, სადაც ერთმანეთს ხვდება დამოუკიდებელი ჟურნალისტიკა და ახალი ტექნოლოგიები. ახლა თქვენ დამაფიქრეთ პირველად, სად შეიძლებოდა, რომ აღმოვჩენილიყავი. 

- იმ შესაძლებლობებით, რაც წლების განმავლობაში გამოავლინეთ, საერთოდ ვერ წარმომიდგენია, რომ დღევანდელ სიტუაციაში რომელიმე ელექტრონული ჟურნალის რედაქტორი ან ჟურნალისტი ყოფილიყავით. თითქოს, ეს თქვენი საქმე აღარ არის. თუმცა, თქვენს საჯარო გამოსვლებში ჩანს, რომ ყურადღებით აკვირდებით ქართულ მედიას. რა მიგაჩნიათ დღეს მედიის პრინციპულ შეცდომად?

- ყველანაირი კვლევით, დღეს საქართველოში მაინც ტელევიზია რჩება ინფორმაციის მიღების ძირითად წყაროდ. დასავლეთის ქვეყნებისგან განსხვავებით, საქართველოში სატელევიზიო მედიაზეა საზოგადოებრივი აზრის შექმნის უდიდესი პასუხისმგებლობა. ამიტომ, ჩვენ ძალიან გვჭირდებოდა, რომ ბოლო ორი-სამი წლის განმავლობაში, ხელისუფლებისგან დამოუკიდებელი მედია უფრო ინკლუზიური ყოფილიყო. მაგრამ ტელევიზიებმა სხვა სტრატეგია აირჩიეს: ისინი თავიდან ბოლომდე იმ ადამიანების მობილიზებაზე იყვნენ კონცენტრირებულები, ვინც მათ არხს უყურებს. საბოლოო ჯამში, ვერაფრით ვერ მოხერხდა, რომ  არაოპოზიციურად განწყობილი ადამიანისთვის ხელისუფლებისგან დამოუკიდებელი მედია საინტერესო გამხდარიყო. არადა, ამ სიტუაციაში ყველაზე მეტად გვჭირდება „ნეიტრალური“ ადამიანების „გადმობირება“, მათი დარწმუნება, რომ პროტესტს შემოუერთდნენ. თუ გვინდა, რომ ჩვენს პროტესტს შედეგი ჰქონდეს, ამ ხალხმა უნდა გადმორთოს „იმედიდან“. მაგრამ როდესაც სტილისტურად პროპაგანდის ერთსა და იმავე სტრუქტურას ხედავს ორივე მხარეს, რასაკვირველია, არ გადმორთავს. 

 

 

„რაც ჩვენ გასული 30 წლის განმავლობაში გამოვავლინეთ, სულაც არ აღმოჩნდა კოლექტივისტური კულტურის შედეგი.“

 

 

- უფრო ფართო კონტექსტს მინდა, შევხედოთ. ფსიქოლოგი გაგა ნიჟარაძე ამბობდა, რომ „რამდენიმე ფართომასშტაბიან გამოკვლევაში საქართველოს კულტურული პროფილი ყველაზე „დასავლური“ იყო აზიურ ქვეყნებს შორის და ყველაზე „აღმოსავლური“ – ევროპულ ქვეყნებში.’’ რადგან თქვენ შესაძლებლობების გჯერათ, ასე გკითხავთ: რა შესაძლებლობებს აძლევს ეს კულტურული პროფილი საქართველოს, დღევანდელ საერთაშორისო კონტექსტში? 

- გამიჭირდება, რომ გაგას დავეთანხმო ამ კონკრეტულ გამონათქვამში. 

- კვლევის შედეგზე ვლაპარაკობთ.

- გასაგებია. მაგრამ გამოდის, რომ ჩვენ ვართ უფრო აზიური ქვეყანა ევროპაში, ესე იგი, მიდრეკილები ვართ კოლექტივისტური კულტურული ფენომენისკენ და დაშორებულები ვართ ანგლო-საქსურ ინდივიდუალისტურ კულტურას. ამას არ ვეთანხმები. რაც ჩვენ გასული 30 წლის განმავლობაში გამოვავლინეთ, სულაც არ აღმოჩნდა კოლექტივისტური კულტურის შედეგი. ერთი მხრივ, მთელი ეს პერიოდი ქვეყანა რამდენიმე ლიდერზე იდგა და, ისე ჩანს, თითქოს, ქართველებს უყვართ ძლიერი ლიდერი და მის გარშემო ერთიანდებიან. მაგრამ, საბოლოო ჯამში, ჩვენ ეს ლიდერი ვერ ავიტანეთ. ზვიად გამსახურდია მოვიშორეთ, შევარდნაძე და სააკაშვილი მოვიშორეთ... ახლა მეოთხე წრეზე ვართ. საერთოდ არ აღმოჩნდა ასე, რომ  ლიდერის მორჩილებაში ყოფნა მოგვწონდეს. 

- დიახ, ყოველთვის მოიძებნებოდა რამდენიმე ათეული ათასი ადამიანი, რომელიც ლიდერის თავნებობას არ ეგუებოდა და ბოლომდე იბრძოდა.

- ერთპიროვნული მმართველობა ყოველთვის იქამდე მიდის, რომ „არ გჭირდება კითხვების დასმა, ჭეშმარიტების ძიება, რადგან ჭეშმარიტება მე ვარ!“ ძლიერი ლიდერის ფენომენის კულტივირებას დღემდე ხელს უწყობს პოლიტიკური კლასი, მათ შორის, ოპოზიციური პარტიები. ისეთი განცდა მაქვს, რომ ოპოზიციური პარტიებისთვისაც კი წარმოუდგენელია, როგორ შეიძლება, ქართველი ერი ძლიერი იყოს ერთი ლიდერის გარეშე. თუ ამჩნევთ, თვითონაც ამას ცდილობენ. 

- როდესაც ამბობენ - „ახლანდელ პროტესტში ახალი საქართველო იბადება“ - ცნობიერად თუ არაცნობიერად, ხომ არ იგულისხმება, რომ მხოლოდ ახლა ვყალიბდებით ინდივიდუალისტური კულტურის საზოგადოებად? ახლა, მდგრადი პროტესტის პროცესში, პირველად ხომ არ ვდგამთ შეუქცევად ნაბიჯებს დასავლური სამყაროსკენ? 

- კოლექტივისტური კულტურა თავსმოხვეული იყო იმ პოლიტიკური აქტორების მიერ, რომლებსაც, საბოლოო ჯამში, თვითონ უნდოდათ ერთპიროვნული მმართველობა. ახლა ვაცნობიერებთ, რომ შენი, როგორც მოქალაქის, გარეშე ქვეყნის მართვა არ გამოვა. რამდენიმე დღის წინ პროტესტში მონაწილე ადამიანების შესახებ კვლევა ვნახე და თვალითაც შეიმჩნევა, რომ პროტესტის ძირითად ლოკომოტივს ე.წ. მილენიალები წარმოადგენენ - ჩემზე ცოტა ახალგაზრდა თაობა; ის თაობა, რომელმაც ჯენზი გაზარდა და ჯერ შევარდნაძე მოიშორა, მერე - სააკაშვილი. ჩვენ ძალიან კარგად გვესმის, რომ შეგვიძლია, შევცვალოთ და, სხვათა შორის, ეს აშინებს როგორც არსებულ ხელისუფლებას, ასევე - ოპოზიციურ აქტორებს. 

- ოპოზიციას რატომ აშინებს ცვლილებები? 

- „ქართული ოცნების“ დათვლითაც კი, დაახლოებით, 900 000-მა ადამიანმა ხმა მისცა ოპოზიციურ პარტიებს. თუმცა, არჩევნების შემდეგ ამ პარტიებმა აღმოაჩინეს, რომ მათი მყარი ამომრჩეველი, ალბათ, იმ საერთო რაოდენობის 10%-იც არ არის და დანარჩენებმა მხოლოდ სიტუაციურად მისცეს ხმა. 

- დიახ, ეს დაადასტურა იმ ერთმა თვემ, რომელიც გავიდა საპარლამენტო არჩევნების დღიდან ირაკლი კობახიძის 28 ნოემბრის ცნობილ განცხადებამდე. ხალხი ქუჩაში მასობრივად მხოლოდ ევროკავშირთან დაახლოების შეჩერებამ გამოიყვანა - ამას გულისხმობთ? 

- დიახ, იმ ერთმა თვემაც დაადასტურა და შემდგომმა 100-მა დღემაც. დღეს პროტესტის მეასე დღეა და  ახლაც ვერ ვხედავთ რუსთაველზე არჩევნებში მონაწილე ოპოზიციური პარტიების ლიდერებს - იმას ვგულისხმობ, რომ სცენაზე ვერ ვხედავთ. იქმნება პარადოქსული სიტუაცია, რომელსაც ძალიან კარგი ახსნა აქვს. 

- „ძალიან კარგი ახსნა“ რა არის? 

- თუკი პარტიებმა აღმოაჩინეს, რომ ხალხი, რომელიც პროტესტს გამოხატავს, მათი ამომრჩეველი არ არის, ორი გზა რჩებათ: დაფიქრდნენ, რატომ შეიძლება, რომ მათთვის ხმის მიმცემ ადამიანებს შორის, სინამდვილეში, ძალიან ცოტა ამომრჩეველი ჰყავთ - და რაღაც მოიმოქმედონ. მეორე გზაც არსებობს: მშვენივრად იციან, რომ პარტიისთვის ხმის მიცემას სულაც არ სჭირდება ამ პარტიის იდეების მხარდაჭერა. ამიტომ, ოპოზიციური პარტიის ლიდერი შეიძლება ფიქრობდეს: „რაღაცას მოვიფიქრებ არჩევნებამდე 3-4 თვით ადრე, დავხარჯავ ფულს კოორდინატორებზე და ხმებს მომიტანენ.“ მაგალითად, თქვენ თუ დაფიქრებულხართ, რა შეიძლება იყოს პარტიის რუტინა, როდესაც არჩევნები მთავრდება? 

- ამაზე აუცილებლად ვილაპარაკებთ. მაგრამ თქვენ მიერ აღწერილი მეორე ვარიანტი ნიშნავს, რომ უშვებთ, დღესაც პარტიები ასე ფიქრობდნენ - ისევ ძველ გარემოში, ძველებურ კამპანიას ჩავატარებთ და განსხვავებულ შედეგს მივიღებთ. ასეა?

- დიახ, ზუსტად ასე ფიქრობენ. ასე თუ არ არის, უპრეცედენტო სიტუაცია, რომელიც მივიღეთ, პირველ რიგში, მათთვის უნდა ყოფილიყო თვალის ამხელი. ეს დრო ახალ სტრატეგიაზე ფიქრისთვის უნდა გამოეყენებინათ. მაგრამ დაფიქრდნენ ამაზე? ზურა ჯაფარიძის ინტერვიუ მოვისმინე დაახლოებით ერთი თვის წინ „რადიო თავისუფლებაზე“. იქ ზურა ღიად ამბობს, აზრზე არ ვარ, ვინ არის ჩემი ამომრჩეველიო. ეს ჩვეულებრივ მოვლენად მიაჩნიათ. არ უნდა იცოდნენ, ვინ შეიძლება იყოს მათი ამომრჩეველი? სტრატეგიის შეცვლა რომ გადაეწყვიტათ, მაშინ, ახლა მაინც უნდა დაეწყოთ მხარდამჭერებზე მუშაობა; ახლა მაინც დაემყარებინათ კონტაქტი ადამიანებთან, ძაფი გაებათ თავის პოტენციურ ამომრჩეველთან. არა, ესეც არ მოხდა. მე ახლა დავიწყე პოლიტიკურ პარტიებზე დეტალურად დაკვირვება. მხოლოდ რამდენიმე პატარა პარტია (იაგო ხვიჩიას „გირჩი“, „ფედერალისტები“ და „თავისუფლების მოედანი“) სთავაზობს სოციალური ქსელების მომხმარებლებს, რომ შეავსონ შესაბამისი ფორმა, თუკი მათ პროგრამებს უჭერენ მხარს. მხოლოდ ეს ხალხი დაფიქრდა, რომ აუცილებელია კონტაქტის დამყარება ამომრჩეველთან, ამომრჩეველთა ბაზის შექმნა. 

 

 

„ოპოზიციურმა პარტიებმა ვერ დაგვანახეს, რომ სისტემური ცვლილებები უნდათ და ბევრი ამომრჩეველი დაკარგეს.“

 

 

- ახლახან შეიქმნა „მოძრაობა სოციალური დემოკრატიისთვის“ - მემარცხენე მოძრაობა, რომელმაც აგრეთვე გამოაქვეყნა სარეგისტრაციო ფორმა მხარდამჭერებისთვის. 

- ძალიან კარგი. მაგრამ ამ ადამიანების ცნობადობა დაბალია და ძირითადი ბარიერი მათთვისაც ის არის, რომ მეინსტრიმ ოპოზიციურ მედიაში ვერ ხვდებიან, სამწუხაროდ. 

- დაბეჯითებით შეგიძლიათ თქვათ, რომ ის ასი დღე, რომელიც წინააღმდეგობის მოძრაობამ გამოუთავისუფლა პოლიტიკოსებს, მათ არაფერში არ გამოიყენეს?  

- არა, არ გამოუყენებიათ. უფრო მეტიც, ვფიქრობ, მათ ახლა აღმოაჩინეს, რომ ეს ხალხი მათი ამომრჩეველი არ არის და ამ ველზე რეალური კონტაქტის დამყარების მცდელობის დროს, შეიძლება, დარწმუნებულიყვნენ, რომ საერთოდ გაკოტრებულები არიან. აი, ამის შეეშინდათ. მაგრამ ჩვენ რა უნდა ვქნათ, ამ შემთხვევაში? 

- გაქვთ პასუხი ამ კითხვაზე? 

- გეტყვით, როგორ ვხედავ პირადად მე. ოპოზიციურად განწყობილი ადამიანები, ხვალ რომ არჩევნები იყოს, მაინც წავლენ და ოპოზიციას მისცემენ ხმას, როგორც არ უნდა ეზიზღებოდეთ ეს აქტორები. 

- და მივიღებთ იმავე შედეგს, რაც წინა არჩევნებში გვქონდა.

- დიახ, ეს არის მთავარი პრობლემა. დარწმუნებული ვარ, უფრო მეტია ხალხი, ვისაც ცვლილება უნდა, მაგრამ ამ გარემოში, ამ ქმედებებით, არჩევნებამდეც ვერ მივდივართ.

- იმ პოლიტიკური პროცესით და იმ წინააღმდეგობით, რაც ახლა გვაქვს, არჩევნებამდე მისვლის გზა გასულ ას დღეში არ გამოჩნდა და თუ პოლიტიკური პროცესი არ შეიცვლება, რატომ გამოჩნდება გზა, თუნდაც, კიდევ 100 დღის შემდეგ? 

- არანაირად არ გამოჩნდება. დამატებითი ფაქტორი შეიძლება იყოს ოპოზიციურად განწყობილი ადამიანების რაოდენობის ზრდა. მაგრამ რაოდენობაც ვერანაირად ვერ გაიზრდება, განსხვავებული პოლიტიკური პროცესის გარეშე. 

- პროტესტის მონაწილეებიც და ნეიტრალური ადამიანებიც ითხოვენ უფრო ცოცხალ პოლიტიკურ პროცესს, გაერთიანებას სასიცოცხლო საკითხების ირგვლივ. 

- ეს პარტიები გაერთიანებულები არიან საკითხების ირგვლივ. ყველა თანხმდება, რომ ახალი არჩევნები უნდა დაინიშნოს, პატიმრები უნდა გათავისუფლდნენ. საგარეო ორიენტაციაც იმთავითვე შეთანხმებულია.

- მაგრამ არის ძალიან მნიშვნელოვანი კითხვები, რომლებზეც პასუხები არ გვაქვს. 

- დიახ. ეს ეხება პოლიტიკურ ნაბიჯებს, რომლებსაც ისინი გადადგამენ სხვადასხვა მიმართულებით, როცა ხელისუფლებაში მოვლენ. ასეთი გამაერთიანებელი საკითხები თავმოყრილი იყო პრეზიდენტის ქარტიაში, რომელსაც ხელი მოაწერეს და რომელსაც საზოგადოების მხრიდან დიდი მხარდაჭერა ჰქონდა - მაგალითად, ქარტიის პუნქტებს შორის იყო თავისუფალი სასამართლო, ძალოვანი უწყებების და საარჩევნო სისტემის რეფორმა... მაგრამ, როგორც აღმოჩნდა, ამ თემებთან დაკავშირებით ერთიანობა არ არის. აქ საზოგადოების ნაწილს გაუჩნდა ეჭვი, რომ ოპოზიციურ პარტიებს, რომლებსაც ხელისუფლებაში მოსვლა უნდათ, შეიძლება, არც აწყობდეთ თავისუფალი სასამართლო და გამჭვირვალე საარჩევნო სისტემა. ხომ შეიძლება, რომ ასეთი ეჭვი დაგებადოს?! 

- მე ვფიქრობ, აცდენა მოხდა ხედვებში. ქარტია დაწერილი იყო იმ ხედვით, რომ შეიძლებოდა, ოპოზიციას არჩევნებში ვერ გაემარჯვა, ან გამარჯვება ვერ გაეფორმებინა. ამიტომ, არჩევნებამდე უნდა შექმნილიყო ძალაუფლების კუნძული, რომელსაც პარტიები წინასწარ მისცემდნენ ლეგიტიმაციას. თუ საპროტესტო მოძრაობა დაიწყებოდა, ამ კუნძულს, რომელსაც ტექნიკურ მთავრობას უწოდებდნენ, ხელში უნდა აეღო ჩრდილოვანი ძალაუფლება. მაგრამ პოლიტიკოსებმა არ აღიარეს არჩევნების წაგების საფრთხე. სოციოლოგიურ კვლევებს ეყრდნობოდნენ და პირდაპირ ამბობდნენ: არჩევნებს რომ მოვიგებთ, დროებით მთავრობას ძალაუფლება რატომ გადავცეთო?! აი, აქ მოხდა აცდენა - პარტიებმა წინასწარვე არ დათმეს იმ ძალაუფლების ნაწილი, რომელიც მოპოვებული არ ჰქონდათ. 

- მეც ზუსტად ამას ვამბობ: არ დათმეს არმიღებული ძალაუფლების ნაწილი; რაღაცამ შეაფერხათ, რომ ამ გზით წასულიყვნენ. საბოლოოდ ითქვა, ვინ რა მანდატსაც მივიღებთ, იმ მანდატით გავინაწილებთ პორტფელებსო. აქედან გამომდინარე ვამბობ: მოქალაქე ამჩნევს, რომ ამათ ისევ ძველ სისტემაში უნდათ მოსვლა და სისტემურად არაფერს შეცვლიან. ეს კიდევ მეტად აღიზიანებს იმ ხალხს, ვინც ნეიტრალურია, არ არის ოპოზიციურად განწყობილი. ჰიბრიდულ სისტემაში არ გვყოფნის 50/50-ზე ხმების განაწილება არჩევნებში. 70-80%-ით მოგებაა საჭირო, ამ მოგების გასაფორმებლად. ჩემი აზრით, ოპოზიციურმა პარტიებმა ვერ დაგვანახეს, რომ სისტემური ცვლილებები უნდათ და ბევრი ამომრჩეველი დაკარგეს. იმისიც მჯერა, რომ თუ ნამდვილად ასეთი ძირეული ცვლილებები ენდომებოდათ, დაგვანახებდნენ. 

- მე მგონი, ოპოზიციამ ორი მიმართულებით წააგო პოლიტიკური ბრძოლა. მეორე მიმართულებას მოგვიანებით დავუბრუნდები, პირველი ის არის, რომ „ქართულმა ოცნებამ“ არჩევნების წინ შეაღწია ყველა ოჯახში; ყველა სოფელში ჰყავდა რწმუნებული, საკრებულოს წევრი, სკოლის დირექტორი, ბაღის გამგე, შეიძლება, სასულიერო პირიც. ოპოზიცია კი მხოლოდ დიდ ქალაქებში მათ შესახვედრად თავმოყრილ ადამიანებს ხვდებოდა და ოჯახებამდე ვერ მიაღწია. 

- დიახ, „ოცნებამ“ არა მხოლოდ ყველა ოჯახში შეაღწია, არამედ, მას ჰქონდა უკანონო წვდომა პერსონალურ მონაცემებზე, რაც უაღრესად ეფექტურად გამოიყენა. ჰქონდა ინფორმაცია საჯარო რეესტრიდან, საკრედიტო ინფორმაცია, ასევე, ინფორმაცია ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ, საზღვრის კვეთის შესახებ... საბოლოო ჯამში, მე მაინც მგონია, დაიბადება ძალა, რომელიც მიხვდება, რომ ხალხთან კონტაქტია დასამყარებელი. როგორც ვთქვი, ამ მიმართულებით რაღაც მოძრაობებს უკვე ვხედავთ, პატარა პარტიების მხრიდან. მაგრამ მათ თუ მთავარი აქტორები არ აჰყვნენ, ახალი პოლიტიკური პროცესი თვალსაჩინო მაინც ვერ გახდება. 

ამისთვის კიდევ უფრო მყარი საფუძველი გაჩნდა იმის შემდეგ, რაც უფრო მეტად გაღრმავდა კრიზისი, რომელიც გარე საფრთხეებს უკავშირდება. ჩვენი სიტუაცია კიდევ უფრო გაურკვეველი გახდა, ამერიკაში ახალი ადმინისტრაციის მოსვლის შემდეგ. ქართული ოცნების იზოლაცია კიდევ უფრო გაღრმავდა და, ჯერჯერობით, ხსნა არსაიდან არ ჩანს. 

 

 

„აუცილებლად უნდა ვილაპარაკოთ დასავლეთის შეცდომებზე უკრაინაში.“

 

 

- პარტიებმა უნდა უპასუხონ იმ კითხვებს, რომლებზე პასუხებიც მათ მიმართ ნდობას მოიტანს. პირადად თქვენთვის რომელია ის კითხვები, რომლებზე პასუხიც გჭირდებათ ოპოზიციური პარტიებისგან?

- ჩემი მთავარი კითხვა სისტემურ ცვლილებებს უკავშირდება, რაც აწუხებს ნეიტრალურ ამომრჩეველს და უზრუნველყოფს მათ მზაობას ცვლილებებისადმი. მაგალითად: იქნება თუ არა შურისძიება წინა ხელისუფლების მომხრეების და მხარდამჭერების მიმართ? ძირითადი, რაც ბევრ ადამიანს აკავებს, რომ ცვლილებას მხარი აქტიურად დაუჭიროს, შიშია - „საჯარო უწყებაში დავკარგავ თუ არა სამსახურს?“ ვინც ბიზნესშია, ფიქრობს - „დავკარგავ თუ არა ქონებას?“ 

- ეს ნამდვილად სისტემური საკითხია - გვექნება თუ არა სასამართლო, რომელსაც ხალხი ენდობა. 

- დიახ, რა თქმა უნდა. როცა ამ კითხვებზე იქნება პასუხები, მერე დაისმება კითხვა - როგორ? ვნახეთ, წინა ხელისუფლებისგან როგორ გადმოიბარა ამ ხელისუფლებამ მემკვიდრეობა და ხელში შეგვრჩა ის სასამართლო, რომელიც, რასაც ჩადის, ყველა კარგად ვხედავთ. 

- სამართლიანი სასამართლო თქვენთვის შიდა უსაფრთხოების მთავარი საკითხია?

- დიახ, ეს არის საკითხი, რომელიც ანგარიშსწორებისგან დაგვაზღვევს. მაგრამ რა მოხდება იმ დანაშაულებთან დაკავშირებით, რომლებიც ჩადენილია? ისე არ უნდა აღმოჩნდეს, რომ ყველა დამნაშავე დაუსჯელი რჩება და არც ისე არ უნდა აღმოჩნდეს, რომ დამნაშავეთა დასჯის პროცესს უდანაშაულო ხალხი ემსხვერპლა. ეხები თუ არა პედაგოგს, რომელიც ჩართული იყო არჩევნების გაყალბებაში? ალბათ, პასუხისმგებლობიანმა პოლიტიკოსმა უნდა გაითვალისწინოს, რომ სისტემა რეპრესიული იყო და არ შეიძლება, ნახევარ საქართველოზე გავრცელდეს იურიდიული სანქციები.  

- თქვენ გაქვთ პასუხი ამ კითხვაზე - სად უნდა დაიდოს თამასა? თუ, როგორც მოქალაქეს, კითხვები გაქვთ და პასუხებს ელოდებით? 

- მე, როგორც მოქალაქეს, შემიძლია, ვთქვა, რა მიმაჩნია იმ პოზიციად, რამაც შეიძლება მეტ ადამიანს გაუჩინოს ცვლილებების მხარდაჭერის სურვილი. 

- აბა, გვითხარით.

- ჩემი აზრით, პოლიტიკოსებმა ახლავე უნდა შემოგვთავაზონ მწყობრი სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს, რომ დამნაშავეები დაისჯებიან, მაგრამ  არ იქნება არცერთი უდანაშაულო ადამიანი, რომელსაც პროცესი ჩაიყოლებს. ეს დაამშვიდებს საზოგადოებას; მიახვედრებს, რომ პასუხისმგებლობიანი ძალა მოდის და არა თავზეხელაღებული ხელისუფლება, რომელსაც ქაოსის გამოწვევა უნდა. ეს ერთ-ერთი ფაქტორია, რაც ზედაპირზეა, მაგრამ სავარაუდოდ რამდენიმე სხვაც იქნება, რაც, ალბათ, კვლევებში ჩანს (თუ აქვთ კვლევა, ან თუ ეკონტაქტებიან მოქალაქეებს - არ ვიცი); მაგალითად, ომის შიში და, ზოგადად, საგარეო უსაფრთხოების საკითხები. 

- სწორედ ამ თემაზე მინდოდა საუბრის გაგრძელება. მეორე მიმართულება, რომელიც გადამწყვეტი ფაქტორი აღმოჩნდა „ქართული ოცნებისთვის“ წინასაარჩევნოდ - არის განსაკუთრებული აქცენტი საგარეო საფრთხეებზე. რუსეთიდან მომდინარე საფრთხის თემას ოპოზიციამ ვერაფერი დაუპირისპირა. მიგაჩნიათ თუ არა შესაძლებლად და საჭიროდ, ახლა მაინც სერიოზულ განხილვებს ვისმენდეთ საგარეო უსაფრთხოების საკითხებზე?

- ეს აუცილებელია. განსაკუთრებით, ახლა, როცა შეგრძნება მაქვს, რომ საერთოდ ჰაერში აღმოვჩნდით. ჰაერში გამოკიდებულობის შეგრძნებას ამწვავებს ქართული ოცნების სრული ინერტულობა, სიჩუმე და არაფრის კეთება, როცა მსოფლიოს ყველა ქვეყანა ზრუნავს თავის უსაფრთხოებაზე. რა გვემუქრება? რა გზას დავადგებით? რა ბედი ეწევა ჩვენს თაობას და ჩვენს შემდგომ თაობებს? - მე მგონი, ეს კითხვები ზუსტად ახლა არის საპასუხო. სანამ თქვენთან მოვიდოდი, ლიეტუვის ყოფილი საგარეო საქმეთა მინისტრის, გაბრიელიუს ლანდსბერგისის ძალიან კარგი სტატუსი წავიკითხე. წერდა, რომ ჩვენი, როგორც ერის, გამოცდილებით -  რომელიც პირდაპირ უკავშირდება საქართველოს გამოცდილებასაც - რუსეთის საგარეო პოლიტიკა „ძველბიჭური პოლიტიკაა“: „ძველი ბიჭი“ ბნელ ქუჩაში აგედევნება და აგრესიულად გკითხავს, სიგარეტი ხომ არ გაქვს და მისცემ; მერე სანთებელას მოგთხოვს და მისცემ; ფულს მოგთხოვს და მისცემ; ყველაფერს მისცემ, ოღონდ, შეგეშვას. ბოლოს, მაინც გცემს. თუ ჰკითხავ, რატომ მცემო, გიპასუხებს, რომ, უბრალოდ, უნდა და გცემს, ან შეუძლია და გცემს. ყველაფერს დაუთმობ, მაგრამ მაინც არ გაკმარებს, მაინც დაგაზარალებს. აქედან გამომდინარე, ჩვენ ბნელ ქუჩებში მარტო არ მივდიოდითო. ჩვენც იგივე გვეხება.

ჩემი, ერთი მოქალაქის, განცდა არის ის, რომ მარტო არ უნდა ვიყო რუსეთის პირისპირ. როგორ აგვარებს ამას მოქმედი ხელისუფლება? 

- თქვენ წერდით და დამამახსოვრდა, რომ იმ შეცდომებზეც უნდა ვილაპარაკოთ, რაც დასავლეთმა დაუშვა უკრაინასთან დაკავშირებით. კი ბატონო, ბნელ ქუჩაში მარტო არ უნდა ვიყოთ, მაგრამ რა ვუყოთ იმას, რაც უკრაინაში მოხდა?  

- რასაკვირველია, უნდა ვილაპარაკოთ ყველაფერზე, რაც უსამართლოდ და არასწორად მიგვაჩნია; აუცილებლად უნდა ვილაპარაკოთ დასავლეთის შეცდომებზე უკრაინაში. ძალიან დიდ უსამართლობად მიგვაჩნია, რომ რუსეთს შერჩეს ის, რაც ჩაიდინა. ჩემთვის ყველაზე საშინელი კითხვა არის „რისთვის იბრძვიან უკრაინელები?“ ამ კითხვას "ოცნების" პროპაგანდისტები სვამენ. ეს ყველაზე ამორალური და უზნეო კითხვაა - რისთვის და, სამშობლოს და თავისუფლების დასაცავად იბრძვიან. ჩვენ ძალიან კარგად ვახდენთ პროეცირებას მათ პრობლემებზე და ამიტომ ასმაგად ვნერვიულობთ - რა მოხდება, რით დასრულდება მათი ბრძოლა. დასავლეთი რომ არ ყოფილიყო, უკრაინის სახელმწიფო არ იარსებებდა. ახლა არსებობს და ამხელა მონსტრს ებრძვის, არ თმობს. მაგრამ რა შეცდომებიც არ უნდა დაეშვა დასავლეთს უკრაინაში, ჩვენ მათ გარდა სხვა გზა არ გვაქვს. 

 

 

„მთავრობას უნდა მოვთხოვოთ ახსნა, ფიქრობს თუ არა, რომ უსაფრთხოების რამე სქემაში მოგვაქციოს.“

 

 

- ამ ტოტალურად ტურბულენტურ გარემოში, „ოცნება“ ამბობს, რომ ჩვენ უნდა გავისუსოთ, რათა თვალში არავის მოვხვდეთ. საქართველოს რიგითი მოქალაქისთვის დამაჯერებლობა ხომ არ მოემატა ხელისუფლების მიერ არჩეულ გზას, რომ ქარტეხილებში რაც უფრო ჩავიკეტებით, მით მეტი შანსი გვექნება, უვნებლად გადავრჩეთ? 

- ხელისუფლება რომ ვარ, რით უნდა გავამართლო რომ მე, მოქმედ მთავრობას, არავინ მელაპარაკება? ევროპა არ მაღიარებს, ამერიკა სანქციებს მადებს - როგორ გავამართლო? უნდა გავამართლო იმით, რომ უნდა გავისუსო. 

- ეს ხელისუფლების პერსპექტივაა. მაგრამ მოქალაქე როგორ აღიქვამს თავისი ქვეყნის ხელისუფლების ამ პოზიციას?

- დიახ, უნდა, მოქალაქეებიც დაარწმუნოს, რომ იზოლაციაში ნებით მოვიქციეთ თავი და არაფერში არ ვმონაწილეობთ. მაგრამ, აბა, როგორ დაიჯერებს საქართველოს მოქალაქე, რომ არაფერში არ ვმონაწილეობთ?! როგორ არ ვმონაწილეობთ - არ აისახება ჩვენზე, როგორ გადანაწილდება ინტერესები? თუ ამჩნევთ, ხელისუფლება ძალიანაც ცდილობს, რომ საერთო ენა მოძებნოს ამერიკასთან. ტრამპის ყველა ნაბიჯს აქედან უკმევენ გუნდრუკს. „ოცნება“ ამბობს, რომ მეც ასეთი ვარო, მაგრამ ეს კომიკურია. „ქართული ოცნება“ სრულიად დაცლილია იდეოლოგიისგან - როდესაც უნდათ, მემარცხენეები არიან და როდესაც უნდათ - მემარჯვენეები. ხან კლიმატის ცვლილებას ხმალამოღებულები ებრძვიან და ხან - გენდერული პოლიტიკის ჯვაროსნები არიან. პროფანაციაა ეს ყველაფერი. 

- მე სულ მახსოვს, რომ „ქართულ ოცნებას“ თითქმის მთელი საარჩევნო ელექტორატი ბიუჯეტზე ჰყავს ჩამოკიდებული. ეს, არ ვიცი, ვის მოეწონება. 

- მე ვფიქრობ, დიდი საფრთხის პირისპირ, მთავრობას უნდა მოვთხოვოთ ახსნა, ფიქრობს თუ არა, რომ უსაფრთხოების რამე სქემაში მოგვაქციოს. თუ ფიქრობს, რა არის ეს სქემა? თუ გვეტყვის, რომ რუსეთთან პირისპირ მარტო ყოფნა არის უსაფრთხოების სქემა, ეს იქნება პასუხი, რომლისაც თვითონაც არ სჯერა. 

- ადამიანებს, რომლებიც ცვლილებებისთვის იბრძვიან, რა ბერკეტი აქვთ, რომ ოპოზიციას ან ხელისუფლებას მოსთხოვონ იმის ახსნა, თუ როგორ ხედავენ ისინი შიდა და გარე უსაფრთხოების საკითხებს? 

- ჩემი აზრით, ჩვენ უფრო აქტიურები უნდა ვიყოთ ოპოზიციის მიმართ; ასევე, ტელემედიების მიმართ. რასაკვირველია, ვაღიარებ, რომ არასახელისუფლო ტელევიზიები უდიდეს საქმეს აკეთებენ რისკის პირისპირ და ენთუზიაზმით. მაგრამ შედეგი ხომ მათაც სჭირდებათ? პოლიტიკური პროცესი უნდა დაიძრას და არჩევნებამდე უნდა მივიდეთ. ჩემი აზრით, იმისთვის, რომ პოლიტიკური პროცესი დაიძრას, აუცილებელია სატელევიზიო დებატები. ეს ყბადაღებული თემა გახდა. 

- რა ტიპის დებატს გულისხმობთ? ოპოზიციონერ პოლიტიკოსებს შორის? თუ მოქალაქეებსა და პოლიტიკოსებს შორის? 

- თუ გვინდა, რომ პოლიტიკოსი კონტაქტში შევიდეს მოქალაქესთან და მისი ნდობა მოიპოვოს, ამისთვის მან უნდა ჩააბაროს გამოცდა. თუ გამოცდას არ მოუწყობ, მისი პოზიცია ამომრჩევლისთვის გასაგები არ გახდება. წარმოიდგინეთ, გინდ საღამოს ჩაიზე მივსულვარ ჩემი მეგობრის სამზარეულოში, გინდ ჩემს საკუთარ ტელევიზიაში მივსულვარ სალაპარაკოდ - ასე დადიან პოლიტიკოსები სხვადასხვა გადაცემაში. სულ სხვაა, როცა მოვემზადები, რადგან ვიცი, რომ ვიღაც დამიპირისპირდება. მარკეტინგში არის ასეთი კონცეფცია - Reasons to Believe - რატომ უნდა დავიჯერო, როცა ვიღაც მეუბნება, რომ სამართლიან სასამართლოს შექმნის? საფუძველი მჭირდება, რომ დავიჯერო. აზრების მწვავე დაპირისპირებაში, თვითონ პოლიტიკოსებიც მიხვდებიან, რაზეა ამომრჩევლის მოთხოვნა. გამოცდა თუ არ მოვუწყვეთ, პასუხები თუ არ მოვთხოვეთ, თვითონაც ასე იქნებიან - მე ვარ ეს პარტია, გამოვედი სცენაზე და, თუ გინდათ, მომეცით ხმა, თუ არ გინდათ, ნუ მომცემთ და გეყოლებათ ისევ ბიძინა... ამჩნევ, რომ ამ სტრატეგიით ის ველი, რომელშიც მოქმედებ, მცირდება და არ იზრდება, მაგრამ მაინც არ თმობ. აბა, ეს ნორმალური დამოკიდებულებაა?! 

 

 

„მხოლოდ ერთეულებს შეუძლიათ, დინების საწინააღმდეგოდ იცურონ.“

 

 

- თუ ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიები ერთმანეთის პირისპირ არ სხდებიან და ამას ათასი მიზეზით ამართლებენ, შესაძლებლად მიგაჩნიათ თუ არა, რომ აქტიური მოქალაქეები დაუსხდნენ პოლიტიკოსებს და საჯარო სივრცეში მოუწყონ დებატები?

- ეგ შესანიშნავი იდეაა და მისი განხორციელება დაწყებულიც არის. რუსთაველზე რაღაც პერიოდულობით იმართება დებატები. სხდებიან პოლიტიკური პარტიების წარმომადგენლები - ოღონდ, არა ლიდერები - და ხალხის კითხვებს პასუხობენ. 

- ვიცი, რომ დამსწრეებს ეს ფორმატი ძალიან მოსწონთ. 

- ნამდვილად ჯანსაღი ხალხი გამოდის ასპარეზზე. რამდენიმე ასეთ დებატს დავესწარი და ძალიან კარგად ჩანს, ვის აქვს ნაფიქრი თემებზე, ვის - არ აქვს. როგორც კი გამოიკვეთება, რომ ამ კონკრეტულ ადამიანს ნაფიქრი აქვს, ის მაშინვე მხარდაჭერას დაიმსახურებს. ვისაც არ აქვს ნაფიქრი, იმას, უბრალოდ, ხელისუფლებას არ ანდობ. ომის თემაც იგივეა. იმას კი არ ვამბობ, კონტრნარატივი როგორი უნდა ყოფილიყო, მე კითხვას ვსვამ - თვითონ პარტიებს ნაფიქრი ჰქონდათ, როგორ უნდა გავუმკლავდეთ რუსეთის საფრთხეს?

- როგორ ფიქრობთ, არ იფიქრეს იმიტომ, რომ რთული თემა იყო და მისი დამუშავება დაეზარათ; თუ იფიქრეს, მაგრამ არ ილაპარაკეს იმიტომ, რომ, სინამდვილეში, დამაჯერებელი პასუხები არ არსებობს? 

- ორივე შემთხვევა პოლიტიკური პარტიის დაბალ კვალიფიკაციაზე ან უპასუხისმგებლობაზე მიუთითებს. 

- იქნებ, სამუდამო წყევლა გვაქვს, რომ რუსეთიდან მომდინარე საფრთხესთან ერთად უნდა ვიცხოვროთ? იქნებ, რუსეთის შესაძლო აგრესიაზე პასუხი არ გაგვაჩნია? 

- მე არ ვარ უსაფრთხოების ექსპერტი და არც საჯარო პოლიტიკის. დანებით და ჩანგლებით რომ ვერ დავუპირისპირდებით ამ საფრთხეს, ეს ვიცი.

- ბოლო საარჩევნო კამპანიიდან, დაახლოებით, ასე გამოვიდა. 

- ეს წარმოუდგენელია. ასე გამოვიდა იმ მოქალაქეების თვალში, რომლებმაც თქვენსავით იფიქრეს - პოლიტიკოსებმა, იქნებ, პასუხი არ იციან და რა უნდა გვითხრან? 

- მე ახლაც ვეჭვობ, რომ რუსეთთან დაკავშირებულ საფრთხეზე პასუხი არ ჰქონდათ და არც ახლა აქვთ.

- როცა ოპოზიციურ პარტიებს ხმა მისცეს ადამიანებმა, რომლებიც მათი ამომრჩევლები არ იყვნენ, ეს ზუსტად ის ხალხია, ვინც გარისკა და ასეთ უპასუხისმგებლო პოლიტიკოსებს მისცა ხმა. წარმოიდგინეთ, რა ძლიერია ცვლილების სურვილი, რომ ამათაც კი მისცა ხალხმა ხმა. ნეიტრალური ადამიანი, რომელსაც უნდა ცვლილება, ასეთ უპასუხისმგებლო პოლიტიკოსებს ხმას ხომ ნამდვილად არ მისცემს?! რუსთაველზე გამართულ დებატებში პარტიების საშუალო რგოლი გამოჩნდა და მათ შორის ძალიან ბევრი საინტერესო სახეა, მაგრამ ისინი ეკრანებზე არ ჩანან - ანუ გადაწყვეტილების მიმღებებად ან რამე საქმის გამკეთებლებად არ წარმოაჩენენ მათი ლიდერები. სავარაუდოდ, არც არანაირ გადაწყვეტილებას არ იღებს საშუალო რგოლის ხალხი.

- ამ რთულ რეალობაში, რაშიც აღმოვჩნდით, წინ რას ხედავთ? ვიცი, რომ რთული კითხვაა. 

- ერთი, რასაც ვხედავ, ის არის, რომ კოლექტივისტური საზოგადოება ნამდვილად არ ვართ. მეორე მითი იყო, რომ მოხალისეობრივი კულტურა, რაც მხოლოდ დასავლურ დემოკრატიებს ახასიათებს, ჩვენთან, თითქოს, ნულის ტოლია. 

- მაგრამ 13 ივნისის წყალდიდობის დროს, თუნდაც, პანდემიის დროს ხომ დიდი მოხალისეობრივი მოძრაობა ვნახეთ?!

- დიახ, ზუსტად ასე იყო. მაგრამ ახლა დადასტურდა, რომ ძალიან განგრძობითი და მდგრადი მოხალისეობრივი კულტურა აღმოგვაჩნდა. მზად ვართ, საზოგადო საქმისთვის გავიღოთ ჩვენი დრო, ფინანსები, ყველანაირი რესურსი... აღმოჩნდა, რომ ძალიან კარგად შეგვიძლია პროტესტის ორგანიზება. ალბათ, უნდა დადგეს მომენტი, როდესაც მივხვდებით, რომ თუკი ჩვენს დაკვეთას არსებული ოპოზიცია არ ასრულებს, მაშინ ჩვენ შევქმნათ დღის წესრიგი და ისეთი პროცესი დავიწყოთ, რომელიც ლიდერებს გამოავლენს. იქნებ, ეს მოხდეს. 

- ელოდებით, რომ ერთი ძლიერი ძალა ჩამოყალიბდება ამ პროტესტის წიაღში, თუ რამდენიმე, შედარებით მომცრო? 

- არ აქვს მნიშვნელობა. თუკი ასეთი პროცესი დაიძრა, ეს ბიძგს მისცემს ძველი სისტემით მოაზროვნე პარტიებს, რომ ისინიც ამოძრავდნენ; მათაც დაიწყონ კონტაქტების ძებნა ადამიანებთან. მაშინ მთლიანი პოლიტიკური პროცესი გაცოცხლდება. თუკი დიდმა პარტიებმა საშიშროება დაინახეს, რომ რუსთაველზე მყოფ ადამიანებსაც კარგავენ, მაშინ, სხვა გზა არ ექნებათ, თვითონაც უნდა აჰყვნენ პროცესს, ან სცენიდან გავიდნენ. ეს თუ არ მოხდა, შეიძლება, ისეთ კრიზისში შევიდეთ, რომელიც თვითონ ჩამოშლის ქვეყანას. 

- დიდი მადლობა საინტერესო, უაღრესად აქტუალური საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია ძველი ბერძენი მათემატიკოსი და ფილოსოფოსი პითაგორა (ძვ.წ. 580 - ძვ.წ. 500): „სადაც აუცილებლობაა, იქვეა შესაძლებლობაც.“ 

- აბსოლუტურად ვეთანხმები. პერიოდულად ბუნებრივად ხდება ენერგიის და გარემო ფაქტორების კონცენტრირება და შენ ან გაქვს უნარი, რომ ეს ადგილი აღმოაჩინო, ან არ გაქვს. დიახ, შესაძლებელია, რომ მიხვდე, სად არის ენერგია, რომლის ასათვისებლად ემზადებოდი და ეს ენერგია გამოიყენო. რასაც ესწრაფვი, ის აუცილებლად სადღაც არსებობს. ოღონდ, იმისთვის, რომ დაინახო, სად არის - ამას უნდა მიუძღვნა შენი თავი, ამით უნდა იყო მოცული. თუ ძალიან არ გინდა, ვერ დაინახავ.

- მეორე ციტატა ეკუთვნის ინგლისელ მწერალს - ედუარდ მორგან ფორსტერს (1879-1970): „იძულებული რომ ვიყო, სამშობლოს ღალატსა და მეგობრის ღალატს შორის გავაკეთო არჩევანი, იმედი მაქვს, მეყოფა ძალა, რომ სამშობლოს ვუღალატო.“ 

- (პაუზა) არ ვიცი. ეს დილემაა, რომლის გადალახვაც ძალიან რთულია. ასეთ სიტუაციაში რომ აღმოვჩნდე, მეგობარს ვერ ვუღალატებ. მხოლოდ ერთეულებს შეუძლიათ, დინების საწინააღმდეგოდ იცურონ. მჯერა, არსებობენ სრულიად გამორჩეული ადამიანები, რომლებსაც შეუძლიათ, ეს წრე გაარღვიონ და იდეალებისთვის ბრძოლაში ყველაფერი დაკარგონ, მაგრამ ამ გზაზე უარი მაინც ვერ თქვან. 
 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე