- ლექსო, რა არის ის, რისიც ნამდვილად გწამთ?

- ამ კითხვას ასე ვუპასუხებ: მწამს იმის, რომ არსებობს რაღაც, რაც მხოლოდ ჩემთვის არსებობს. გავიხსენებ კაფკას მოთხრობას „კანონის კარიბჭესთან“, რომელიც სიცოცხლეშივე გამოაქვეყნა და შემდეგ გადაწყვიტა, ჩაეშენებინა თავის ცნობილ რომანში „პროცესი“. კაფკა ამ მოთხრობაში ხედავდა მთელი რომანის იგავურ ვერსიას. რა ხდება ამ იგავში? არის ერთი სოფლელი კაცი, რომელიც კანონის კარიბჭესთან მიდის. იქ ხვდება მეკარე, რომელიც ეუბნება, არ გიშვებ ამ კარში, მაგრამ თუ გინდა, შედიო. კაცი მთელ ცხოვრებას ამ კარის წინ გაატარებს და როცა მისი სიკვდილის დრო ახლოვდება, მეკარეს ჰკითხავს: როგორ მოხდა, რომ მთელი ცხოვრება აქ გავატარე და ჩემ გარდა არავინ მოსულაო. მეკარე პასუხობს: ეს კარი შენთვის იყო, მაგრამ რადგან არ შეხვედი, წავალ და დავხურავო. მეც მჯერა, რომ არსებობს რაღაც, რაც მხოლოდ ჩემთვის არსებობს. კაფკა ამას კარის მეტაფორით გამოხატავს. ნობელის პრემიის ლაურეატმა ანი ერნომ თავის სანობელე ლექციაში (რომლის თარგმანი „არილში“ დავბეჭდეთ) თქვა: მთელი ცხოვრების მანძილზე, კაფკას იგავი „კანონის კარიბჭესთან“ იყო რენტგენი, რომელზეც ჩემს ცხოვრებას ვაშუქებდი, რათა მეპასუხა კითხვაზე - ვარ თუ არა ცოცხალიო. ერნოსთვის კარი რა არის? ის ამბობდა: „მთელი ცხოვრება მქონდა შიში, ვაითუ, ვერ დამეწერა ის წიგნი, რომელიც მხოლოდ მე შემეძლო, დამეწერა“. ყველა ადამიანს ამ კარის თავისებური გაგება აქვს და მე მწამს, რომ არსებობს რაღაც ისეთი, რაც მხოლოდ ჩემთვისაა, რაც მხოლოდ მე შემიძლია გავაკეთო. 

- თქვენთვის ამ ფრაზებს უფრო კონკრეტული შინაარსი თუ აქვს?

- აქვს, რა თქმა უნდა. 

- შეგიძლიათ, გაგვიმხილოთ? 

- ლევ შესტოვი ამბობს: არსებობს საკუთრივი ფენომენები, რასაც სხვა შენ მაგივრად ვერ გააკეთებს - სხვა შენ მაგივრად ვერ შეიყვარებს, სხვა შენ მაგივრად ვერ მოკვდება. სიკვდილი და სიყვარული ასეთი საკუთრივი ფენომენებია. კარის მეტაფორა კი, ამ ეტაპზე, ჩემთვის მუდმივად იცვლება. თუმცა, სულ ვფიქრობ, არც ერთი დღე არ გავიდეს ისე, რომ ორმა სიტყვამ მაინც ისეთი ახალი კავშირი არ იპოვოს ერთმანეთთან, რაც აქამდე არ არსებულა. ჩემთვის ეგ კარი არის ინდივიდუალური, პერსონალური ენის პოვნა. იმიტომ, რომ თანამედროვე სამყაროში, სადაც ენა ციტირების სისტემად იქცა და ადამიანები ერთმანეთთან კომუნიკაციისას, თითქმის ყოველთვის, ციტატებს ვიყენებთ, ჩემთვის ძალიან მნიშვნელოვანია ინდივიდუალური ენის, პერსონალური სინტაქსის პოვნის საკითხი. 

- მოულოდნელი დასაწყისია და ამ საკითხს კიდევ დავუბრუნდებით. მანამდე მაინტერესებს, თუ არსებობს საიდუმლო, რომლის მიმართ დღემდე გაქვთ ინტერესი? 

- უამრავი ასეთი საიდუმლო არსებობს. ჯერ იმ ასაკში არ ვარ, რომ სამყარომ ერთგვაროვნება შეიძინოს. მგონია, სიცოცხლის დასასრულია, როცა კითხვები ქრება. ბორხესს აქვს მოთხრობა „ეთნოგრაფი“. იქ არის პერსონაჟი ფრედ მურდოკი, რომელიც ინდიელების ერთ-ერთ ტომთან ჩავა, მათი ცხოვრებისეული რიტუალების შესასწავლად. ამ ტომზე კვლევის დაწერას აპირებს. გაივლის ინიციაციის პროცესს; დაიწყებს მათნაირად ჭამას, ჩაცმას; დაავიწყდება ყველაფერი, რა გამოცდილებაც მანამდე ჰქონდა. ინიციაციის და კულტურული ადაპტაციის პროცესი იმით გრძელდება, რომ უკვე მათ ენაზე (როგორც ბორხესი წერს, მათ დიალექტზე) ნახულობს სიზმრებს. ერთხელაც, შამანი დაიბარებს და ჰკითხავს, ბოლოს რა დაგესიზმრაო. ფრედ მურდოკი პასუხობს, რომ ბიზონები დაესიზმრა. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ბიზონი იმ ტომის ტოტემური ცხოველია. აი, აქ დამთავრდება ინიციაციის პროცესი იმით, რომ ეს პერსონაჟი მიიღებს ჯილდოს - შამანი მას საიდუმლოებებს გაანდობს. საიდუმლო რას შეიძლება გულისხმობდეს, მითოლოგიური ლოგიკით? ალბათ, გაანდობს სამყაროს შესაქმის მათეულ ვერსიას. ბრუნდება მურდოკი ამერიკაში და მკითხველს გაქვს განცდა, რომ ეს პერსონაჟი რაღაც დიდს ეზიარა, რაღაც გენიალურ საიდუმლოს დაეუფლა, ყოფიერების საზრისს ჩასწვდა... მოთხრობა მთავრდება ერთი მოქნეული, სხარტი წინადადებით, რომელშიც შეჯამებულია პერსონაჟის მთელი დარჩენილი ცხოვრება: ფრედი დაქორწინდა, განქორწინდა და შემდეგ იელში მუშაობდა ბიბლიოთეკარად. მიუხედავად იმისა, რომ ბორხესი თვითონ იყო ბიბლიოთეკარი, ჩემი აზრით, ბიბლიოთეკარები დიდი ინტელექტით არ გამოირჩევიან. ასე, ერთ წინადადებაში შეჯამდა იმ ადამიანის ცხოვრება, რომელიც საიდუმლოს დაეუფლა. იოანეს სახარების მამარდაშვილისეული ინტერპრეტაცია რომ გავიხსენოთ, ვინც ეძებს, ესე იგი, უკვე იპოვა. არ ვისურვებდი, რომ ამ საიდუმლოებებს ფარდა ჩამოხსნოდა და მათი არსი გამეგო. 

- თანამედროვე ამერიკელი მწერალი ბრეტ ისტონ ელისი ერთ ინტერვიუში ამბობს: „მშობლების თაობა ფიქრობდა, რომ ადამიანის ღირსება მის იდუმალებაში, მის საიდუმლოშია; მაგრამ ის დრო დასრულდა. ახალ სამყაროში, პირიქით, არ უნდა გეშინოდეს, ყველას აჩვენო, ვინ ხარ.“ ბატონმა ზურაბ კიკნაძემ მითხრა ინტერვიუს დროს - თანამედროვე რაციონალურმა აზროვნებამ, უბრალოდ, შეუძლებელი გახადა საიდუმლოო. 

- ვეთანხმები ბატონ ზურაბს. 

- თქვენ რამდენად თანამედროვედ მიგაჩნიათ საკუთარი თავი? როგორც ვხვდები, ადამიანების იმ ჯგუფში ხართ, ვისთვისაც საიდუმლოს ჯერ არ დაუკარგავს მნიშვნელობა.

- ჟაკ ლაკანი (ფრანგი ფსიქოანალიტიკოსი, ფსიქიატრი და ექიმი), ამბობს, რომ რასაც მალავ, ის ხარ. ასეთია პოსტმოდერნული ფსიქოანალიტიკური ლოგიკა. მეტიც, ვინ ხარ - ამაზე შენი ქმედებები კი არ მეტყველებს, შენი აზრები და ფიქრებიც კი არ მეტყველებს... ვინ ხარ - ამის შეცნობა ყველაზე მეტად შეიძლება იმ პერსპექტივაში, თუ რას არ აკეთებ და რას არ ფიქრობ. ეს ნიშნავს ადამიანის შესწავლას არფიქრის მდგომარეობიდან, იმ აზრების მდგომარეობიდან, რომლებიც მას არასდროს დაუფლებია; იმ შიშების პერსპექტივიდან, რომლებისაც მას არასდროს ეშინოდა... მაგრამ თანამედროვე სამყარო საიდუმლოებების, ტრავმების საჯარო სივრცეში გადამუშავებით არის დაკავებული. ეს, ალბათ, მარკეტინგული პერსპექტივის „ბრალიც“ არის.

- ცხადია, კონკურენტული გარემო ადამიანს უბიძგებს, მაქსიმალურად ეფექტიანად წარმოაჩინოს საკუთარი თავი. 

- როლან ბარტმა თქვა, რომ თეატრი არის შენი კომპლექსების სცენაზე გადამუშავება. ამ თვალსაზრისით, ძალიან თეატრალურ სამყაროში ვცხოვრობთ იმიტომ, რომ ჩვენი საიდუმლოებები საჯარო დისკურსში, საჯარო სივრცეში გადამუშავდება. 

- ეს თქვენთვის რამდენად მისაღებია? 

- ეს მე არ მომწონს. ამ თვალსაზრისით,  არ ვარ თანამედროვე ადამიანი. ძალიან ხშირად, საიდუმლოს შენახვა უფრო მიამებს გულს და მეტ სიამოვნებას მგვრის, ვიდრე მისი გათქმა. 

- საიდუმლოს ძებნა თუ გიყვართ? 

- არათუ ძებნა, ასეთი აკვიატება მაქვს, რომ საიდუმლოს შექმნაც კი მიყვარს. მყავს მეგობრები, რაღაცას რომ ეტყვი, ენაზე არ ამაგრდებათ. უნდათ, მაშინვე სხვას გაუზიარონ და ამ საიდუმლომ დააკავშიროს ორი ან მეტი ადამიანი. მე დროთა განმავლობაში ვისწავლე სიამოვნების მიღება საიდუმლოს შენახვით. 

„რეფლექსიისთვის მნიშვნელოვანია, როგორ ვემსგავსები იმ წიგნებს, რომლებსაც ვკითხულობ და როგორ მემსგავსებიან თვითონ ის წიგნებიც.“

- რა არის ყველაზე დასამახსოვრებელი, რაზეც უარი გითქვამთ და რაც თქვენი ღირებულებების სისტემას მკაფიოდ აჩვენებს? 

- ასაკის მატებასთან ერთად, უფრო და უფრო კონფორმისტი ვხდები და ეს არ მომწონს. კონფორმისტი ვხდები არა გამორჩენის ან პირადი კეთილდღეობის მიზნით, არამედ, ხასიათი მეცვლება. უფრო ლმობიერი, უფრო დამყოლი ვხდები, აზრს ნაკლებად რადიკალურად გამოვთქვამ. რა თქმა უნდა, არის მომენტები, საზღვარზე რომ აღმოჩნდები და სიტუაცია შენგან გადაწყვეტილების მიღებას მოითხოვს. აი, სწორედ ამ კონკრეტულ მომენტში უნდა დაამტკიცო, ვინ ხარ და რა გსურს. გულახდილობა ჯობია და, ბევრჯერ ჩავფლავებულვარ ასეთ დროს; ვერ გამიძლია რეალობის წნეხისთვის, რომელიც ჩემგან კონკრეტულ ქმედებებს მოითხოვდა, ეთიკური თვალსაზრისით. ყოფილა მომენტები, როცა გამიმარჯვია საკუთარ თავზე. 

- კონკრეტულად გვითხარით რაიმე, რაზეც უარი თქვით, რომ უფრო მეტი გავიგოთ თქვენზე. 

- შეიძლება, სასაცილოდ ჟღერს, მაგრამ ჩემთვის დიდი ამბავია ის, რაც სხვისთვის, შეიძლება, უმნიშვნელო იყოს. ტექსტის დაბეჭდვასთან დაკავშირებით, ერთ ავტორთან სერიოზული კონფლიქტი მქონდა. მასზე, წლების წინ, კრიტიკული წერილი გამოვაქვეყნე და მისი რეაქცია იყო, რომ ქუჩური გზებით გადაწყვიტა საქმის გარჩევა. თან ფემინისტი ავტორია, ქალი ავტორი და სხვა ადამიანების დახმარებით ცადა, ჩემთან გაერკვია ეს საკითხი. წლების მერე, როდესაც ჩემზე იყო დამოკიდებული, უნდა დამებეჭდა თუ არა მისი ტექსტი,  ავდექი და დავბეჭდე. 

- ანუ უარი თქვით თავის შეკავებაზე. 

- დიახ, ზუსტად. უარი ვთქვი უარზე. 

- ერთ გადაცემაში გაიხსენეთ ფროიდის ფრაზა: „მკითხველები ჰგვანან იმ წიგნებს, რომლებსაც კითხულობენ“. პირადად თქვენ რამდენად და როგორ ჰგავხართ იმ წიგნებს, რომლებსაც კითხულობთ? 

- ძალიან საინტერესო კითხვაა. ზოგადად, რეფლექსიისთვის მნიშვნელოვანია, როგორ ვემსგავსები იმ წიგნებს, რომლებსაც ვკითხულობ და როგორ მემსგავსებიან თვითონ ის წიგნებიც. ის წიგნებიც იცვლებიან, პროცესი ცალმხრივი არ არის; ჩვენი ინტერპრეტაცია წიგნებზე კვალს ტოვებს. თქვენს კითხვას ასე ვუპასუხებდი: 

- ეს გიადვილებთ თუ გირთულებთ ცხოვრებას? 

- საინტერესოს ხდის, ყოველ შემთხვევაში. ლიტერატურისგან ყველაზე მეტად ეს ვისწავლე, რომ მძაფრად ვიგრძნო მოვლენები. უკიდურესი ინდივიდუალიზმის განცდა - რომ სწორედ ახლა, შენ წინაშე არსებული ფიქრით, გამოწვევით წყდება სამყაროს ბედი - ჩემთვის ძალიან მნიშვნელოვანია. იმ ავტორების ტექსტებმა, რომლებსაც ხშირად ვუბრუნდები, საკუთარი შეგრძნებების, სურვილების, შიშების და აზრების სერიოზულად აღქმის უნარი გამომიმუშავა. შეიძლება ითქვას, რომ ნარატოლოგიურადაც ვგავარ ამ ტექსტებს. 

- რას გულისხმობთ? 

- მიყვარს ცნობიერების ნაკადის ესთეტიკით შესრულებული დაუსრულებელი, მოდერნული ტექსტები.  ალბათ, ჩემი გონებაც და აზროვნების პროცესიც დაემსგავსა მოებიუსის რკალს, რომელზეც, მნიშვნელობა არ აქვს, საიდან დაიწყებ მოძრაობას, მაინც გაივლი მთლიან სიბრტყეს. 

- საზოგადოებაზეც ვთქვათ. თანამედროვე ქართული საზოგადოება რამდენად დაიმსგავსა წიგნებმა, რომლებსაც კითხულობს?  თქვენს თვალში როგორ გამოიყურება ჩვენი საზოგადოება?

- არაკომფორტული პასუხი უნდა გაგცეთ. ჩემი მძაფრი ინდივიდუალიზმის გამო, არ მჯერა საზოგადოების არსებობის. ამ სამყაროში ყველაზე მეტად კოლექტიური მოვლენები მძულს. არც კოლექტიური ცნობიერის თუ კოლექტიური არაცნობიერის არსებობის მჯერა. ვხედავ ინდივიდს და ცარიელ სიტყვას „საზოგადოება“, რომელიც ცდილობს, ამ ინდივიდების საერთო ხატი შექმნას. ამ ხატს ვერ ვხედავ. თუმცა, მჯერა ჩვენზე კოლექტიური ძალების ზემოქმედების. სტუდენტებთან მომყავს ხოლმე წარმოსახვითი მაგალითი: წარმოიდგინეთ უზარმაზარი თავყრილობა პარლამენტის წინ, მოედანზე. რა უნდა ამის წარმოდგენას?! ოღონდ, წარმოიდგინეთ, რომ არავინ არაფერს არ აპროტესტებს, ყველა ბედნიერია, ყველა იღიმის. 300 000 ადამიანი რაღაც დიდს და მნიშვნელოვანს აღვნიშნავთ. უცებ, ამ უზარმაზარი ჯგუფიდან ერთ-ერთი წამოიძახებს ჯადოსნურ სიტყვას, ანუ სიტყვას, რომელშიც ჩვენი საზოგადოება ცხოვრობს, რაც თავი მახსოვს: „გადადექი!“ არავინ არ იცის, ვის გადადგომას ითხოვს. დარწმუნებული ვარ, ორი წუთიც არ დასჭირდება, რომ ამ სიტყვის სკანდირება 300 000-მა ადამიანმა დაიწყოს. 

- ამ წარმოსახვით მაგალითს ჩვენი საზოგადოების შინაარსს უკავშირებთ? 

- არა, ეს ზოგადადამიანურია. მაგრამ სიტყვას - „გადადექი!“ ნაციონალური შინაარსიც აქვს. 

- პრაქტიკულად, არ მპასუხობთ კითხვაზე, თქვენს თვალში ჩვენი საზოგადოება როგორია, როგორც მკითხველი საზოგადოება. 

- არ ვიცი, არ არსებობს, ვერ ვხედავ საზოგადოებას. მაგრამ ვხედავ კოლექტიურ ძალებს, რომლებიც ჩვენზე ზემოქმედებს. 

- მაშინ, ასე გკითხავთ: ჩვეულებრივ, მწერალი მკითხველს ცხოვრებას ურთულებს, რადგან წიგნი ადამიანს სხვადასხვა სამყაროში აცხოვრებს, სხვადასხვა პერსონაჟად ამყოფებს. ხოლო პოლიტიკოსი, პირიქით, ამომრჩეველს ცხოვრებას უმარტივებს, თუნდაც, პრიმიტიული ლოზუნგებით, ორპოლუსიანობით, ე.წ. „ტვინის გამორეცხვით.“ ამ მხრივაც არ შეგიძლიათ, შეაფასოთ ჩვენი გარემო - გართულების და გამარტივების პერსპექტივებს შორის, ჩვენ რას ვირჩევთ? 

- შემიძლია, შევაფასო. სწორედ ლიტერატურამ მასწავლა, რასაც ახლა გეტყვით. ვთქვათ, კითხულობ ბორხესის მოთხრობებს, განსაკუთრებით, წიგნს „მსოფლიო მზაკვრობის ისტორია“ და საკუთარ თავს ეკითხები: ის, რაც მის პერსონაჟებს აკავშირებს, სიყვარულია თუ სიძულვილი? შიშია თუ სიმამაცე? შენს ცნობიერებაში იმსხვრევა თეთრად და შავად პოლარიზებული, ბინარული წარმოდგენები. იმიტომ, რომ მართლა ვერ იგებ, ამ პერსონაჟს მეორე პერსონაჟი უყვარს, თუ სძულს? ბორხესის პერსონაჟების ბედი იმით არის საინტერესო, რომ თვითონაც ვერ იგებენ, სიძულვილის ხლართებში არიან გახვეულები, თუ სიყვარულის. ყველაზე მეტ გაღიზიანებას, დისკომფორტს ჩვენი საზოგადოების მიმართ სწორედ მაგ პოლარიზაციის კონტექსტში განვიცდი. იმიტომ, რომ ჩემთვის სამყარო არ არის ასე ორ ნაწილად გაყოფილი. 

„მთავარია, სამყაროს ტელესკოპით აკვირდები, თუ მიკროსკოპით.“

- ის, რომ გამარტივებულად მოწოდებული სამყარო გაღიზიანებთ, ხომ ნიშნავს, რომ გამარტივებასა და გართულებას შორის, თქვენ იმთავითვე გართულება გაქვთ არჩეული? 

- რა თქმა უნდა. ოღონდ, ვცდილობ, იმაზე რთული არ იყოს სამყარო, ვიდრე ის რეალურად არის. 

- ეს გასაგებია. მაგრამ იმ გარემოში, რომელშიც ვცხოვრობთ, ტენდენციას როგორ ხედავთ - გართულება ავირჩიეთ, თუ გამარტივება? 

- მე მგონი, არც ერთი და არც მეორე. მთავარია, სამყაროს ტელესკოპით აკვირდები, თუ მიკროსკოპით. მე მგონია, რომ ჩვენი ხედვა მიკროსკოპულია, თანაც, ამ მიკროსკოპში არაფერი არ ჩანს. გაჭედილი ვართ ცარიელი, შინაარსდაკარგული, ლოზუნგებად ქცეული სიტყვების მონაცვლეობაში. ხანდახან ასეთი განცდა მაქვს, რომ მართლა ენაში ვცხოვრობთ და არა რეალობაში. იმიტომ, რომ სწორედ იმ ენის ლოგიკას მივყვებით ინერციით, რომელიც 30 წლის წინ ჩამოყალიბდა. ვერა და ვერ ვახერხებთ მისგან გამოსვლას. 

- შეგიძლიათ, უფრო მკაფიოდ რომ გვითხრათ, რას გულისხმობთ?                                                                                             

- თუნდაც, „გადადექი!“ ეს სიტყვა, ეს ენა, რომელიც ჩვენზე ძალიან ზემოქმედებს. 

- მსჯელობა რომ გავაგრძელოთ, მაგალითად, პროგრესი, განვითარება იქნება თუ არა შესაძლებელი, თუკი სამყაროს მიმართ ჩვენი ხედვები არ გავართულეთ? სულ მარტივად რომ ვთქვათ, ორპოლუსიანობის ნაცვლად, მრავალფეროვნების აღიარება და განსხვავებულის მიღება - ეს ხომ უკვე ნიშნავს გართულებას? 

- რა თქმა უნდა. 

- ჩვენთან, ჯერჯერობით, ყველაფერი უცხო არის საშიში და ადამიანების ჯგუფები ენთუზიაზმით იწყებენ ბრძოლას „უცხოს“ წინააღმდეგ, ვთქვათ, ქართველობის გადასარჩენად. რასაც თქვენ ამბობთ, მგონი, ის არის, რომ ენაც ამ პრიმიტივიზმს ასახავს. 

- პრობლემა ის არის, რომ არ გვესმის - ენა არ არის მხოლოდ ენა. ენა არის ის, რაზეც საგნები უნდა მოხდეს, ყოფიერება უნდა მოხდეს.  იმისთვის, რომ ცხოვრება იყოს უფრო ნამდვილი, მეტად განვითარდეს, ჩვენი ენობრივი პოზიციები უნდა შეიცვალოს. 

- მაგალითად, რა მიმართულებით უნდა შეიცვალოს? 

- თქვენ ლიტერატურაზე მკითხეთ და, სიმართლე გითხრათ, არ მჯერა, რომ თანამედროვე სამყაროში ლიტერატურას ასეთი ტიპის გავლენაზე ოცნება შეუძლია. 

- მეცნიერებაც იგივეა, მეცნიერებაც ართულებს სამყაროს სურათს. თუ არა ლიტერატურა, თუ არა მეცნიერება - პოლიტიკას რა უნდა დაუპირისპირდეს? მაგალითად, ჟურნალი „არილი“ ჩემთვის ძალიან ღირებულია ზუსტად იმის გამო, რომ არამხოლოდ სიახლეს სთავაზობს მკითხველებს 30 წელია, არამედ, სთავაზობს რთულ ტექსტებს. 

- დიახ, მკითხველამდე კი არ დადის, ცდილობს, მკითხველი აიყვანოს გარკვეულ სიმაღლეზე. ამიტომ არის „არილის“ ტირაჟი გაცილებით ცოტა, ვიდრე ბესტსელერების, რომლებშიც ტრაფარეტული გულახდილობით არის აზრები გამოთქმული. 

- ჩვენ ხომ ახლა იმის შესახებ ვლაპარაკობთ, როგორ ვხედავთ წინსვლას. ვფიქრობ, ლიტერატურამ თავისი ფუნქცია უნდა შეასრულოს.

- მაშინ ყველამ ლიტერატურული აზროვნება უნდა დავიწყოთ. ლიტერატურა არ არის მხოლოდ თაროზე შემოდებული წიგნების თანმიმდევრობა. ლიტერატურა შეიძლება დავარქვათ აზროვნების ტიპს, აზროვნების მდგომარეობას. 

- ზუსტად! 

- ჩვენ თუ უფრო ლიტერატურულად აზროვნებას დავიწყებთ, მაშინ მოვახერხებთ, რომ ჩვენი ენობრივი ველიდან გავიტანოთ იმ ნაგვის ნარჩენები, რომლითაც ჩვენი ცნობიერება საბჭოთა კავშირში დაბინძურდა. არიან პოლიტიკოსები, რომლებიც ამას ხელს უშლიან. ჩვენი პრობლემა ის არის, რომ ხელისუფლება არ გამოხატავს ადამიანებს, მათ სურვილებს, მათ მისწრაფებებს. 

- თუ პირიქით, შეიძლება, ზუსტად ამას გამოხატავს?

- არა, არ მგონია.

- სად ხედავთ აცდენას? 

- არც ერთ პარტიას  თითქმის არავინ მხარს არ უჭერს. ვინც უჭერს მხარს, ისიც - სხვების ჯინაზე. ზოგადად, პოლიტიკური ცხოვრების მიმართ არსებობს ნდობის პრობლემა.

- დიახ, მაგრამ პრიმიტიული მოწოდებების, პრიმიტიული ენობრივი ქსოვილის კუთხით, ვერ ვხედავ, რომ პრობლემა ჰქონდეთ პოლიტიკოსებს. ზურაბ ჟვანიას და მიხეილ სააკაშვილს გავიხსენებ. მათი პოლიტიკური მეტყველება აბსოლუტურად განსხვავდებოდა. სააკაშვილი მეტყველებდა მკაფიო და მარტივი მესიჯებით, ჟვანია კი მეტყველებისას გგულისხმობდა შენ, მსმენელს - როგორც მოაზროვნე ადამიანს. მე მისი მეტყველების სტილს ჰუმანური დავარქვი. ჩვენ ვნახეთ, რომ იმ ნიადაგზე, რა ნიადაგზეც ეს ორი ენა მიდიოდა ხალხთან, პრიმიტიული ენა ბევრად უფრო გასაგები, მისაღები და ქმედითი იყო, ვიდრე ჰუმანური ენა. 

- არც მე მაქვს ხალხზე მაღალი წარმოდგენა, მაგ თვალსაზრისით. ერთ რამეს დავაზუსტებ. დღეს ჩვენი პრობლემა ის კი არ არის, რომ ორი ენა უპირისპირდება ერთმანეთს, დღეს უკვე ენა აღარ არსებობს. დღეს ენის მანეკენთან გვაქვს საქმე - სლოგანებად, ტრაფარეტებად გამკვრივებულ ენასთან. 

- გეთანხმებით. მიხეილ სააკაშვილის ენა იყო პრიმიტიული, მაგრამ ნამდვილად ცოცხალი. 

- დიახ. და დღეს გვაქვს ენის მანეკენი, ასლი დედნის გარეშე, სიტყვები სიცოცხლის გარეშე. როცა ვამბობ, ჩვენი ცხოვრება ენობრივია-მეთქი, ამას ვგულისხმობ - როგორც კი ეცდები, სიტყვებით გამოხატული აღსანიშნის და აღმნიშვნელის მიღმა გახვიდე, აღმოჩნდება, რომ სიცარიელეა, ენის კარკასია. 

- თქვენ ახალგაზრდებს ასწავლით. მათთანაც, შესაძლებელია, ორი ტენდენცია ჩანდეს და მაინტერესებს, როგორები არიან ისინი, ვისაც თქვენ ხვდებით. ერთი ტენდენცია არის ტიკ-ტოკის თაობისთვის დამახასიათებელი ფრაგმენტაცია, ზედაპირულობა და ნაკლები შრომით მეტი სარგებლის მიღების სურვილი; მეორე ტენდენციაა მიდრეკილება კითხვისკენ, დისკუსიისკენ, სიღრმისკენ. სხვა რომ არაფერი ვთქვათ, მოზარდების ნაწილმა „ჰარი პოტერის“ შვიდი ტომი თითქმის ზეპირად იცის. ერთი მხრივ, ზედაპირულობა, მეორე მხრივ, მიდრეკილება სიღრმისკენ - თქვენი გამოცდილებით, რომელი უფრო ასახავს თაობის სულისკვეთებას? 

- ტიკ-ტოკსაც თავისი სიღრმე აქვს, მე მგონი, ზედაპირის სიღრმე. მაგრამ სულ მეშინია იმაზე ფიქრის, რომ ჩემი სტუდენტები დიდ ჯგუფს არ გამოხატავენ. მე ფანტასტიკური სტუდენტები მყავს. 

- თუკი არსებობს სტუდენტების გარკვეული ფენა, რომელსაც შეუძლია, შექმნას  ტენდენცია, გნებავთ, მოდა - ეს გადამწყვეტი შეიძლება აღმოჩნდეს. 

- თავისუფალ უნივერსიტეტში საუკეთესო აკადემიური მოსწრების და ინტერესების სტუდენტები აბარებენ. არ ვიცი, აქვთ თუ არა ტიკ-ტოკი, მაგრამ მათში ვხედავ იმ შრომას, რაც სიღრმისეული აზროვნებისთვის არის საჭირო. გულახდილად გეტყვით, ჩემმა სტუდენტებმა დამაძლევინეს მიტინგებზე ყოფნის კომპლექსი. ზოგადად, მიტინგი ჩემთვის ეგზისტენციალური ჯოჯოხეთია. მაგრამ მათი მიბაძვით მეც აღმოვჩნდი აპოლიტიკურ მიტინგებზე, სადაც გამომსვლელებს შორის არ არიან პოლიტიკოსები, ანუ ენის მანეკენები. ასეთ მიტინგებზე ინდივიდები ჩანან, რომლებიც საკუთარ თავზე ლაპარაკობენ. ამან გამიჩინა იმედი, რომ ამ ახალგაზრდებს ბევრი რამ გამოუვათ. ადამიანი მიტინგზე დგას, მაგრამ მასში არ იღვიძებს ეს კოლექტიური „გადადექი!“, კოლექტიური ურჩხული. ადამიანი ინდივიდუალურ იდენტობას ინარჩუნებს, არ ხდება მისი დეჰუმანიზაცია. ეს არის ჩემთვის მნიშვნელოვანი ნიშანი. 

- რა შინაარსს დებთ სიტყვებში, რომ მათი იმედი გაქვთ? 

- იმედი მაქვს, რომ ისინი მოიტანენ ახალ ენას; რომ ახალი ენა დაიბადება. მე მგონია, რომ ენის გაცოცხლება ერთადერთ რამეს შეუძლია. წარმოვიდგინოთ, რომ ენა უშველებელი ლოტოტრონია, რომელშიც ყველა სიტყვა არის თავმოყრილი. ალალბედზე იღებ ამ ლოტოტრონიდან სიტყვებს და მათ შორის კავშირს ქმნი. ენის გაცოცხლება შეუძლია სინტაქსს, ამ სიტყვებს შორის ახალი კავშირების გამოძებნას. სინტაქსს შეუძლია, რომ თვითონ სიტყვებსაც ახალი მნიშვნელობები შესძინოს. ფრანგი პოეტი და ესეისტი ივ ბონფუა წერდა პოლ ვალერიზე: როცა პოლ ვალერი იყენებს სიტყვას „მზე“, „ზღვა“ ან „ზეთისხილი“ - განცდა გაქვს, რომ ამ სიტყვებს სულ სხვა მნიშვნელობა აქვსო. 

- გალაკტიონთან ზუსტად იგივეა. 

- თუნდაც. ასეთი ენა გვჭირდება. ძველი მნიშვნელობებისგან დაცლილი, ხისტი და დადასტურებული მნიშვნელობებით ინფიცირებული ენისგან განწმენდა გვჭირდება პოლიტიკური თვალსაზრისითაც, პირადი და სოციალური თვალსაზრისითაც. 

- ფილოლოგი ვარ, მაგრამ ენის ჭრილში არ მიფიქრია დღევანდელ პრობლემებზე. თქვენც იმავეს ამბობთ, რასაც ბევრი სხვა ამბობს, მაგრამ მოულოდნელი ათვლის წერტილიდან ლაპარაკობთ.

- სოციოლოგიური ინტერაქციები ნაკლებად მაინტერესებს. ვცდილობ, ტელესკოპის პერსპექტივიდან ვუყურო რეალობას. ყოველდღიურ ხმაურში, რომელიც ჩვენს ცხოვრებას წარმართავს, ინდივიდუალური ხმების უნიფიცირება, გაერთმნიშვნელიანება ხდება. ჩვენი პოლიტიკური დისკურსი, პოლიტიკური სტრატეგიებისა და ენობრივი სტრატეგიების გამო, კოლექტივიზაციაზეა ორიენტირებული. 

- და ეს კოლექტივიზაცია უპირისპირდება იმ მრავალფეროვნებას, რაც მე ვახსენე. კოლექტივიზაცია ნიშნავს ერთ მუშტად შეკვრას იმის წინააღმდეგ, ვინც ჩვენს კოლექტივში არ არის. ასევე, ნიშნავს იერარქიულობას. მე კიდევ ვამბობ, იმისთვის, რომ განვვითარდეთ, გვჭირდება თითოეული ინდივიდის აღიარება, ჩვენ შორის განსხვავებების პატივისცემა, შემოქმედებითობა. სწორედ ეს უნდა აისახოს ახალ სინტაქსში, პირობითად, ლოტოტრონიდან ამოღებული სიტყვების ახალ კავშირებში. 

- ეს ერთდროულად ხდება. გაცნობიერებისთანავე დაიბადება ახალი ენა, რომელმაც ახალი აზრები უნდა გამოხატოს. 

„განცდა მაქვს, რომ ისტორიის ინერციის იმედზე ვართ.“

- მაგრამ როგორ უნდა გავაცნობიეროთ ის, რასაც აქამდე ვერ ვაცნობიერებდით? კოლექტიური ცნობიერება როგორ გარდავქმნათ ინდივიდუალურ ცნობიერებად? მეტი განათლება, მეტი გახსნილობა ნელ-ნელა გარდაქმნის მსოფლხედვას? თუ ვერ ავცდებით თავგანწირვას, რომელიც ნახტომისებურად შეცვლის სამყაროს ხედვას? 

- არა, მე სხვა განცდა მაქვს - რომ ისტორიის ინერციის იმედზე ვართ. 

- რას გულისხმობთ? იმას, რომ, ვთქვათ, ინდივიდუალიზმი და დასავლური ცნობიერება უკვე „ ვეფხისტყაოსანში“ ჩადო ავტორმა? 

- არა. იმას ვგულისხმობ, რომ ისტორიული და სოციალური თვალსაზრისით, რამენაირად უნდა აღმოვფხვრათ ის 70 წლიანი წყვეტა, რაც ისტორიაში გვქონდა, საბჭოთა კავშირის სახით. ეს იყო წყვეტა ჩვენს ნაციონალურ იდენტობაში, ჩვენს ენაში, ეკლესიური ცხოვრების ისტორიაში... მგონია, ჯერ კიდევ იმ ეტაპზე ვართ, როცა ვცდილობთ, რომ ის ნაკადი, რომელიც გაწყდა, „დავაერთოთ“ და მივაბათ აწმყოს. მაგრამ ერთი რამ უნდა გვესმოდეს - დაგვიანებული მოვლენები ძალიან საშიშია. საჭიროა ძალისხმევა და არა ამ ინერციის ლოდინი. 

- მომავალზე დაუსრულებელი ფეხმძიმობა, რა თქმა უნდა, საშიშია. 

- ჯოჯოხეთი რა არის? ჯოჯოხეთი არის გამეორება, - ასე ფიქრობდა მამარდაშვილი. დანტესთან ერთი კასტაა, რომელიც იმით იტანჯება, რომ ერთ წრეზე დარბის, ვერ ჩერდება. ეს გაგრძელდება მანამ, სანამ გამოცდილებას არ გამოიტან. ჩვენც გამოცდილება უნდა გამოვიტანოთ, რამენაირად ეს უნდა მოვახერხოთ. განათლებას რაც შეეხება, ჩვენთან სისტემა უკიდურესად ბიუროკრატიზებულია. ვიცი, რა დღეშიც არიან სკოლის მასწავლებლები - შემაჯამებელი, შემაჯამებლის ანალიზი, მერე ამ ანალიზის ანალიზი... თუნდაც, უნივერსიტეტში სილაბუსური სწავლება ავიღოთ. 

მართლა მგონია, რომ ეს არის ყველაზე მნიშვნელოვანი შედეგი, რაც კაფკასგან შეიძლება მიიღო. ზურა კიკნაძეც რაზე ამახვილებდა ყურადღებას, სწავლების კონტექსტში? რომ მთავარი პროცესია და არა შედეგი. შედეგზე ორიენტირებული სწავლება - ეს არის ცოდნის და განათლების მიღების საპირისპირო, ანტიმდგომარეობა. 

- მაგრამ პროცესზე ორიენტაციას სჭირდება დიდი ძალისხმევა, დიდი პროფესიონალიზმი მასწავლებლების მხრიდან. 

- არა მხოლოდ მასწავლებლები, არამედ, განათლების პოლიტიკა უნდა იყოს ორიენტირებული პროცესზე. 

- ბევრად ადვილია დღევანდელი ბიუროკრატიული სისტემის პირობებში სწავლება, ვიდრე პროცესზე ორიენტირებული სწავლება. 

- მაგრამ უშინაარსოა. არც ერთ საგანში ეროვნულ გამოცდებზე ცოდნა არ ფასდება. უნარებს ვამოწმებთ. 

- ეგ ცუდი არ მგონია. 

- რაღაცნაირად, ორივე უნდა მოხერხდეს. სრული პასუხისმგებლობით გეუბნებით, ქართულის ტესტი რომ დაწერო, არ არის საჭირო არც ერთი იმ ტექსტის ცოდნა, რომელსაც ჩვენი პროგრამა გულისხმობს. 

- საუბრის დასასრულს, ერთი პირადი კითხვა მაქვს: თქვენთვის ხარისხიანი ცხოვრება რას ნიშნავს? 

- ეს არის ერთადერთი კითხვა, რაც ჩემში ეგზისტენციალური კრიზისის განცდას იწვევს - არის თუ არა ჩემი ცხოვრება ნამდვილი? ალბათ, ზოგჯერ არის, ზოგჯერ არ არის. 

- რა განაპირობებს? 

- ძალიან მაკლია ის, რაც ჰქონდათ ბერძენ ფილოსოფოსებს - მოცალეობა. თავიდან რომ ვკითხულობდი არისტოტელეს და პლატონს, ეს სიტყვა შორეულად მეჩვენებოდა იმიტომ, რომ მაშინ, ეტყობა, მართლა მეცალა. ახლა, რაც დრო გადის, უფრო და უფრო ვხვდები, რომ მოცალეობა ყოფილა მთავარი. 

- მესმის. ჭვრეტის და გადამოწმების დრო აღარ გრჩებათ. 

- მთავარია ავთენტურობა. მთავარია, რომ შენი შიშებით გეშინოდეს, შენი ფიქრებით იფიქრო. ჩემთვის ეს არის ნამდვილი ცხოვრება. ნამდვილი, მდიდარი ცხოვრებით ადამიანი ცხოვრობს მაშინ, როცა აქვს საკუთარი ინდივიდუალურობის განცდა და სჯერა, რომ სამყაროში არსებობს რაღაც, რას მის გარეშე ვერ მოხდება.

- თქვენთვის რომელია სიტყვა, რომელიც მთელი თქვენი ცხოვრების მეგზურად გამოდგება?

- ბანალურად ვიტყვი - თავისუფლება, ოღონდ, ჩემეული გაგებით. ერიხ ფრომს ბრწყინვალე წიგნი აქვს: „გაქცევა თავისუფლებისგან“, რომელიც კაცობრიობის ისტორიას აღწერს, როგორც მცდელობას, რომ გაექცეს თავისუფლებას. ამ წიგნში ფრომი ამბობს: ტრადიციულ აკრძალვებთან და ავტორიტეტებთან ბრძოლაში, ადამიანმა მოიპოვა გამარჯვება; მან მოიპოვა სიტყვის თავისუფლება, მაგრამ აღმოჩნდა, რომ არაფერი ჰქონდა სათქმელი სამყაროსთვის. ჩემთვის მნიშვნელოვანია თავისუფლება, როგორც არა რაღაცისგან თავისუფლება, არამედ, როგორც თავისუფლება რაღაცისთვის. 

„სიყვარულის მთელი მუღამი ის არის, რომ ორი ადამიანი ერთმანეთს შორის მანძილს გრძნობდეს წარმოსახვით, დაზუსტების გარეშე.“

- დიდი მადლობა უაღრესად საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატა ეკუთვნის თანამედროვე ფრანგ მწერალს - ბერნარ ვერბერს (1961) „სიყვარული ინტელექტზე წარმოსახვის გამარჯვებაა.“ 

- არ ვიცოდი ეს სიტყვები. მაგრამ არ მგონია, რომ წარმოსახვა და ინტელექტი ერთმანეთს ეწინააღმდეგება. როცა სიყვარულში ხარ, წარმოსახვა რაში გჭირდება? - რომ დაზუსტების გარეშე, ინტელექტის გარეშე - უხილავი ინტუიციური შეგრძნებით დაამთხვიო ის მანძილი, რაც შენსა და მას შორის არსებობს, იმ მანძილს, რაც მასა და შენ შორისაა. ეს დამთხვევა უნდა მოხდეს წარმოსახვის დონეზე, არა ინტელექტუალურად - აბა, გადავამოწმოთ, სად ხარ ამ კოორდინატთა სისტემაში შენ და სად ვარ მე? სიყვარულის მთელი მუღამი ის არის, რომ ორი ადამიანი ერთმანეთს შორის მანძილს გრძნობდეს წარმოსახვით, დაზუსტების გარეშე. თუ შენ იმაზე შორს აღმოჩნდები მისგან, ვიდრე ის შენგან - ეს დიდი პრობლემაა. 

- ძალიან საინტერესოა. მეორე ციტატის ავტორია თანამედროვე იაპონელი მწერალი ჰარუკი მურაკამი (1949): „როცა მარტოობის ფიქრებს ვერავის უყოფ, მაშინ ფიქრები იწყებენ შენს გაყოფას საკუთარ თავთან.“ 

- არ მიყვარს მურაკამი, მაგრამ ეს ფრაზა კარგად დაუწერია (იცინის). მარტოობის მდგომარეობა ჩემთვის ყველაზე ღირებულია. მგონია, რომ მთავარი ამბები მარტოობისას ხდება. და, პირიქით, ყველაზე საშინელი რაღაცების ჩადენა ადამიანებს ერთად ყოფნისას შეუძლიათ. სულ ვფიქრობ, არსებობს თუ არა ეს „ალტერ ეგო“. მაგრამ საკუთარი თავის საკუთარ თავთან დამთხვევის პრობლემა ნამდვილად არსებობს. მირჩა ელიადე ამბობდა, რომ თანამედროვე სამყაროში მარტოობის ორად ორი ფორმა არსებობს - სანახაობა და წერა. სანახაობა განსაკუთრებით საინტერესოა. ეს მეც განმიცდია, ვთქვათ, ღამის კლუბში ყოფნისას, როცა ადამიანი-მაყურებელი ვხდები და ამ დროს ჩემი მარტოობა გარანტირებულია. გივი მარგველაშვილს ერთი ბრწყინვალე პიესა აქვს, „მაყურებელთა დარბაზები“ ჰქვია. იქ პერსონაჟს, მეფეს, საოცარი რაღაც სჭირს - აიკვიატებს, საიდანღაც გვიყურებენ, ვიღაც მოგვჩერებიაო. ეს მზერა, რომელიც ადგილზე აბამს და თავისუფლებას უზღუდავს, თავისი შინაარსით მეტაფიზიკურია, მაგრამ ის ამას ვერ ხვდება - ზარბაზნებს და მშვილდ-ისრებს ისვრის. მერე ხვდება, რომ ეს შინაგანი მზერაა, შინაგანი მაყურებელია. როცა ადამიანი ისეთ სივრცეშია, სადაც ყველა ფანჯარა დაკეტილია, ყველა ფარდა ჩამოფარებულია, ყველა ჭუჭრუტანა ამოქოლილია და მარტოობა ფიზიკურად არის გარანტირებული, სწორედ მაშინ რატომ ეუფლება უხერხული განცდა, რომ ვიღაც დაჟინებით მისჩერებია? საკუთარი თავი გვიყურებს, ის სხვა, რომელიც ჩვენი თავისგან ჩვენ თვითონვე გამოვყავით - საკუთარ თავს გავუსხვისდით. 

- გამოდის, რომ მარტოობის ფიქრების გაყოფა რეალურ სხვასთან ბევრად უფრო კომფორტულია, ვიდრე საკუთარ თავთან დატოვება. 

- არ ვიცი. ყოველ შემთხვევაში, არსებობა არის ის, რაც ვიღაცამ უნდა დაგიდასტუროს. და როცა გარეთ ვერ პოულობ ამ დასტურს, რომ ცოცხალი ხარ, უსხვისდები საკუთარ თავს, შენში წარმოშობ ამ სხვას იმისთვის, რომ შენი არსებობა აღიაროს. მე ასე ვიტყოდი. 
 

ფოტომასალა: ზურაბ ქურციკიძე