×
„არც ვიცი, სხვანაირი როგორი უნდა ვყოფილიყავი“

რეზო კიკნაძე

კომპოზიტორი, მუსიკოსი, თბილისის ვანო სარაჯიშვილის სახელობის სახელმწიფო კონსერვატორიის რექტორი


2842

ინტერვიუს შესახებ

რეზო კიკნაძესთან ინტერვიუ პირველია, სადაც სტუმარი და მასპინძელი „შენობითი“ ფორმით ვსაუბრობთ. ეს რეზოს სურვილი იყო, რადგან ერთმანეთთან მრავალწლიანი კარგი ნაცნობობა და „შენობითი“ ურთიერთობა გვაკავშირებს. არ გამკვირვებია, რადგან რეზო ჩემთვის ყოველთვის იყო, პირველ რიგში, ბუნებრივი ადამიანი, შემდეგ კი - ძალიან ნიჭიერი, საინტერესო და მოუსვენარი. მოგვიანებით აღმოვაჩინე, რომ რეზოს მრავალ საქმიანობას შორის ერთ-ერთი ყველაზე “მისეულია” სტერეოტიპების მსხვრევა, რასაც ისე მსუბუქად აკეთებს, თითქოს, ამაზე ადვილი არაფერი არსებობდეს.

არადა, ადვილია, საქართველოში დილით რექტორი იყო და საღამოს რესტორანში საქსაფონზე უკრავდე? არის საქართველო ის ქვეყანა, სადაც ადამიანები მშვიდად ეგუებიან, რომ ერთ უმაღლეს სასწავლებელში რექტორი ხარ და მეორეში - ლექტორი? ან რამდენად მისაღებია ადმინისტრაციის პირველი პირი, რომლის თავისუფლება მეტია, ვიდრე სტატუსიდან გამომდინარე ვალდებულებები?  

„ეს ცოტა ძვირადაც დამიჯდაო,“  - ამბობს რეზო ინტერვიუში და უნდა ვაღიარო, რომ მგონი, ბოლომდე მკაფიოდ არ ავახსნევინე, რა იყო ეს „ძვირი ფასი“, რაც სტერეოტიპების მსხვრევამ მოითხოვა.

და მაინც, თუ ამ ინტერვიუს ერთი სიტყვით დავახასიათებდი, ეს იქნებოდა ჩემთვის ძალიან მოულოდნელი სიტყვა: “თბილი”. რამდენჯერაც ინტერვიუ გამახსენდება, იმდენჯერ უნებლიეთ მეღიმება.

გაიცანით რეზო კიკნაძე - ადამიანი, რომელმაც არ იცის, სხვანაირი როგორი შეიძლებოდა ყოფილიყო.

ია ანთაძე

- რეზო, დავიწყოთ იმით, რომ როცა გერმანიაში ცხოვრობდი, ლევან ღლონტმა შენ შესახებ გადაიღო ფილმი „ხახვის ცრემლები“, რომელშიც დედაშენი ამბობს: გერმანიამ ბევრი რამ მისცა რეზოს და მის ოჯახს, მაგრამ მაინც მინდა, რომ საქართველოში დაბრუნდეს; თავის ქვეყანაში ან მზე დაეხმარება და ან მიწაო. ეს მხოლოდ „ფრთიანი ფრაზაა“? რას ნიშნავს ეს სიტყვები შენთვის ახლა, როცა საქართველოში ცხოვრობ?

- ადამიანებს მიაჩნიათ ხოლმე და, ალბათ, სწორადაც, რომ შენს ქვეყანაში რაც არ უნდა შეგემთხვეს, მაინც რაღაც გამოსავალი არსებობს. სხვა ქვეყანაში კი შეიძლება არსებობის პრობლემაც დაგიდგეს. მეორე მხრივ, ზოგს თავის ქვეყანაშიც შეჰქმნია არსებობის პრობლემა. ეს შეიძლება ფიზიკური არსებობა არც ყოფილა, მაგრამ ყოფილა მორალური, ან არტისტული ან, ზოგადად, ადამიანობის პრობლემა. საიდანღაც მოდის ეს თქმა.

- სხვა დროსაც გაგიგია?

- ყოველ შემთხვევაში, მგონია, რომ დედაჩემი ამას არ მოიგონებდა. იმიტომ, რომ დედაჩემის მეხსიერება ვიცი, რომელიც სავსეა წნორის და კახეთის, ან, თუნდაც, რომელიმე სხვა რეგიონის უცნაური გამონათქვამებით. ან ბებიამისი იტყოდა, ან დედამისი, ან ვინმესგან გაიგონებდა. თან ფილოლოგი იყო და სულაც რომ ბავშვობისას კი არ გაეგონა, არამედ მერე სადმე წაეკითხა, ასეთ რამეებს იმახსოვრებდა და აფასებდა.

- ახლა მინდა, 2014 წელს შენ მიერ მიცემული ინტერვიუ გაგახსენო. ამ დროს უკვე საქართველოში ხარ და ასე ახასიათებ შენს ცხოვრებას: „არასტაბილური, არათანმიმდევრული და ამით, ქაოსურობის მიუხედავად, მაინც უფრო საინტერესო“. შეგიძლია, აგვიხსნა, რა ნიშნით არის შენი ცხოვრება ქაოსური? ბევრ მასალას გავეცანი, მაგრამ ამ კითხვაზე პასუხი ვერ მოვძებნე.

- ქაოსურია ჩემი დამოკიდებულება ბევრ რამესთან, რასაც, სხვა სიტუაციაში, შეიძლება, წესრიგი უფრო შვენოდეს. მაგალითად, ჩემი დამოკიდებულება სასწავლო პროცესთან არ არის ისეთი მოწესრიგებული, როგორსაც ითხოვს საქართველოს განათლების კანონი. ამ კანონთან თანხმობაში ყოფნა უკვე გულისხმობს გარკვეულ სპონტანურობას და, მე ვიტყოდი, ქაოსურობასაც კი.

 

ჩვენ ხშირად ვაკეთებთ პირიქით - ვერგებით რაღაცას.

- რატომ, რა წერია ასეთი?

- ეგრე ვერ ვიტყვი, რა წერია. ეს არის ყოველდღიური ურთიერთობა კანონებთან, რომლებშიც სახელოვნებო განათლების სპეციფიკა ასახული არ იყო. ზოგიერთი ნორმა ყოვლად კომიკურია ჩვენს სფეროში ასამოქმედებლად; უარეს შემთხვევაში, ამან შეიძლება დაანგრიოს კიდეც სასწავლო პროცესი სახელოვნებო სასწავლებელში.

- თუ არ განმარტე, რას გულისხმობ, ვერაფერს გავიგებთ.

- მაგალითად, ბოლონიის პროცესი საქართველოს განათლების სისტემამ საკმაოდ ხისტად გადმოიღო. არადა, სწორედ სახელოვნებო სფეროში ბოლონიის პროცესი სულაც არ გულისხმობს რომელიმე ერთ მოდელს, პირიქით, ოპერაციული სისტემასავით არის, რომელიც შეგიძლია შენი საჭიროების მიხედვით მოირგო. ჩვენ ხშირად ვაკეთებთ პირიქით - ვერგებით რაღაცას, რაც ჩვენი სწავლის ყოველდღიურობისთვის ხშირად  დამამუხრუჭებელია ხოლმე.

- მაგალითად?

- მაგალითად, ორიენტაცია სწავლის შედეგზე. ხანდახან პროცესი შეიძლება შეფერხდეს  და დაზარალდეს, თუ ის მხოლოდ შედეგზე იქნება ორიენტირებული.

- დიახ, გეთანხმები.

- როცა პროცესი პროცესობს - ეს ხელოვნებაში ძალიან მნიშვნელოვანი რამეა. სტუდენტებს ხშირად ვეუბნები ხოლმე: რამე შედეგი კი არ უნდა იყოს, რომლითაც ისიამოვნებენ, არამედ ის - ხანდახან მძიმე და მტანჯველი - პროცესი რამის კეთებისა უნდა იყოს ბედნიერება, რაც არ უნდა წვალობდე. და მაშინ შედეგიც არ აყოვნებს. თუ მარტო შედეგს გამოვკიდებივართ, ხშირად შეგვშლია, რადგან პროცესი დროზე ადრე შეგვიწყვეტია, დროზე ადრე დაგვიმთავრებია, რადგან მოგვჩვენებია, რომ ეს სწორი დროა. არადა, მირაჟი ხშირია, რადგან შემოქმედებაც უდაბნოსავით არის - ბევრი რამ გეჩვენება, რეალობა კი სხვაა.

- ანუ ქაოსზე რასაც ვამბობდით, ეს მთლიანად შენს საქმიანობას უკავშირდება?

- ეს მთლიანად უკავშირდება იმ საქმიანობას, რომელთაგან ერთ-ერთს ვერც კი გამოვყოფდი. რამდენიმე სხვადასხვა საქმიანობით ვარ დაკავებული. თუმცა, ის მთავარი პასუხისმგებლობა, რაც მაკისრია, როგორც რექტორს, ყოვლისმომცველია და  მთელი ჩემი ენერგია მას მიაქვს.

- რამდენიმე კითხვა მინდა, სწორედ ამ მთავარ საქმიანობაზე დაგისვა. ცნობილი ამბავია, რომ არსებობენ ადამიანები, რომლებიც, როგორც კი თანამდებობაზე მოხვდებიან, თავის სტატუსს შეეფარებიან და ბოლოს ისე გამოდის, რომ რჩება სტატუსი და ადამიანი იკარგება. ამაზე ალბერ კამიუც წერდა - გავრცელებული მოვლენაა, არა მხოლოდ საქართველოში. მაგრამ ეს საფრთხე შენ არ გემუქრება, რადგან დაანგრიე ყველა სტერეოტიპი, რაც კი შეიძლება სტატუსს და თანამდებობას უკავშირდებოდეს.

 

გადაწყვეტილების მიღების პროცესი ახლაც არ არის ადვილი.

- ეს ცოტა ძვირადაც დამიჯდა.

- როგორ თავსდება ერთმანეთთან შენი ცხოვრების წესი და შენი თანამდებობა?

- ვერ ვიტყვი, რომ ჩემი ცხოვრების წესს არაფერი დასტყობია. პირიქით, ამ თანამდებობამ სერიოზული რყევა გამოიწვია არამარტო ჩემი ცხოვრების წესში, არამედ ჩემს პიროვნებაშიც. ჯერ ერთი, ამსიმძიმე პასუხისმგებლობა, როცა საჭიროა ხანდახან ინტუიციურად, ხანდახან კი თანამშრომლებზე და კოლეგებზე მინდობილად სწრაფი გადაწყვეტილებების მიღება, - ამან სერიოზული არასტაბილურობა გამოიწვია ჩემს განცდაში, ჩემს გარემოში და ჩემს ფსიქიკაშიც კი, ალბათ.

- რატომ? ნდობამ არ გაამართლა?

- არა, პირიქით, თავიდანვე დავინახე, რომ პროფესიონალებთან ერთად ვმუშაობდი და მათი ნდობა შემეძლო. დღემდე ასე ვიქცევი, სხვანაირად ძალიან ბევრი რამ გაფუჭდებოდა ჩემი რექტორობით. ამიტომ მართლა მადლობელი ვარ კოლეგების. ბევრთან, თანამოაზრეობის გარდა, მეგობრობა მაკავშირებს. და თუ ვინმესთან უფრო სამსახურეობრივი ურთიერთობა მაქვს, ისინიც ჩემთვის ძალიან მნიშვნელოვან ადამიანებად მიმაჩნია. იმიტომ, რომ ვხედავ მათ პროფესიონალიზმს და საქმის მიმართ დამოკიდებულებას. მათ გარეშე, ყოველდღიურობა ჩემთვის შეიძლება აუტანელი და დამღუპველი გამხდარიყო.

- და პრობლემა რამ შექმნა?

- პრობლემა მაინც შექმნა იმის განცდამ, რომ ბოლომდე არ ვარ ამ საქმისთვის შესაფერისი. ეს განცდა დიდხანს დომინირებდა. მერე ნელ-ნელა შევეგუე სიტუაციას. ახლა, როცა ხანდახან პირველი პატარ-პატარა, მართლაც ძალიან პატარა შედეგები გამოჩნდება ხოლმე, ცოტა ხნით კმაყოფილების მომენტიც დგება.

- შენ ამბობდი, ძალაუფლება დიდი ტვირთია და გადაწყვეტილების მიღების წუთები ჩემთვის ადვილი არ არისო. ამას უკვე მიეჩვიე? კარგა ხანია, რექტორი ხარ.

- გადაწყვეტილების მიღების პროცესი ახლაც არ არის ადვილი, მაგრამ შედარებით ნაკლებად მტკივნეული გახდა ჩემთვის.

 

შემიძლია, „ობიექტივშიც“ მივიდე და „ქართული მარშის“ წარმომადგენლებსაც შევხვდე.

- ახლა პირიქით ვთქვათ - თანამშრომლების მხრიდან როგორ არის აღქმული შენ მიერ იმ სტერეოტიპის ნგრევა, თუ როგორი უნდა იყოს რექტორი.

- როგორი უნდა იყოს?  არც ვიცი, სხვანაირი როგორი უნდა ვყოფილიყავი.

- მე გეტყვი ჩემს აზრს, მათთვის რა შეიძლება იყოს უცნაური: ის, რომ დილით რექტორი ხარ, შუადღისას სხვა უნივერსიტეტში ლექციებს კითხულობ, საღამოს კი საქსაფონზე უკრავ სხვადასხვა საჯარო სივრცეში, მათ შორის, ზოგჯერ, სტუდენტებთან ერთად. გიგრძვნია თუ არა ეჭვები თანამშრომლების მხრიდან, რომ არის თუ არა ეს სწორი საქციელი რექტორისთვის? ან გიცდია თუ არა ამ ეჭვების გაქარწყლება?

- ამაზე არც მიფიქრია  და არც დიდი ენერგია დამიხარჯავს, მართალი რომ გითხრა. ერთი-ორ გაზეთს საკმაოდ მტკივნეულად კი დაუწერია ამის შესახებ.

- გაზეთს?

- დიახ.

- ჟურნალისტის აზრი იყო თუ შენი თანამშრომლების?

- ჟურნალისტის აზრი იყო, საკმაოდ სასაცილო.

 
არა, ღიმილისმომგვრელი ეს ყოველთვის არის ხოლმე. რომელიმე კოლეგაც თუ იტყვის: „შენ, მოიცა და იქ უკრავ ხოლმე“ და რაღაცა...

რაკი პრესა ვახსენე, ოდნავ გადავუხვევ: მე მიმაჩნია, რომ თუკი ჩემი აზრის გამოთქმით ორ ადამიანში მაინც საინტერესო ფიქრი წამოიჭრება, სადაც მომეცემა  საშუალება, იქ ვილაპარაკებ. შემიძლია, „ობიექტივშიც“ მივიდე და „ქართული მარშის“ წარმომადგენლებსაც შევხვდე - როგორებიც არ უნდა იყვნენ. ჩემი სტუდენტების უმრავლესობა ხშირად არის გატაცებული იდეებით, რომელთაგან ნახევარს შეიძლება არ ვიზიარებდე. მაგრამ სწორედ მათთან ურთიერთობით ვხედავ, როგორ არ შეიძლება მარტო ჩემს აზრზე დგომა და, მგონი, მათაც ვეხმარები, რომ თავისი ერთმნიშვნელოვანი და კატეგორიული პოზიციები ხანდახან გადასინჯონ ხოლმე.

- ესე იგი, გამოდის, რომ იმ ადამიანებთანაც შეგიძლია საუბარი, რომლებსაც პრინციპების დონეზე არ ეთანხმები?

- სიამოვნებით ვეკამათები ყველას ჩემ გარშემო, სანამ არ დადგება უკიდურესი ანტიპათიის მომენტი, რომელიც გამოწვეულია ხოლმე არა აზრთა სხვადასხვაობით, არამედ უფრო სინდისთან დაკავშირებული პრობლემებით.

- სტატუსის თემას რომ დავუბრუნდეთ, რა იყო ის ფაქტორი, რამაც გადაწონა მთელი ეს დისკომფორტი, რაც რექტორის პოსტის დაკავებამ, ანუ ფუნქციონერის რანგში გადასვლამ მოგიტანა?

 

არ შეიძლება მარტო ჩემს აზრზე დგომა.

- მე ვერასდროს ვიქნებოდი რომელიმე მინისტრის მოადგილე ან რომელიმე პოლიტიკური თანამდებობის პირი. თუ განათლების პოლიტიკასთან რამე შეხება  მაქვს, მხოლოდ როგორც პედაგოგს და ხელოვანს. ამ დოზით განათლების პოლიტიკაში მონაწილეობა ნამდვილად შემიძლია. ხოლო პოლიტიკოსის პოზიციიდან განათლების ჭანჭიკების ტრიალი, მგონია, რომ დაკავშირებულია ძალიან ბევრ არაგანათლებისმიერ საკითხთან, ცხოვრებისეულ კომპრომისებთან და მანდ მეეჭვება, რომ უფრო მტკივნეულად არ განმეცადა ფუნქციონერობა. ახლა კი, არ მგონია, ფუნქციონერი ვიყო. უფრო ვარ ხელმძღვანელი ორგანიზაციისა, რომელშიც, უკვე გატკეპნილი კალაპოტის გამო, ყველა რგოლი თავის საქმეს, ასე თუ ისე, ჩემამდეც აკეთებდა, ათწლეულების მანძილზე, და ჩემ მერეც მშვენივრად გააკეთებს.

- შენი თანხმობის მოტივი რა იყო?

- რატომ გავხდი რექტორი? გეტყვი, ეს ძალიან მარტივი მოტივი იყო. როგორც კი შემოთავაზების შესახებ ჩემმა უახლოესმა წრემ გაიგო, მაშინვე მივხვდი, რომ უკან დასახევი გზა არ მრჩებოდა. იმიტომ, რომ უარის თქმა იქნებოდა ყველანაირი პასუხისმგებლობის თავიდან არიდება და უკიდურეს გაუბედაობაზე ხელის მოწერა. ეს იქნებოდა, ერთი მხრივ, ეგოიზმი, მეორე მხრივ, სიმხდალე.

- გასაგებია შენი არგუმენტი.

- რაღაცას რომ ვამბობ, მერე კიდევ მესმის ხოლმე ჩემი ხმა ყურში. შეიძლება ჩანდეს, რომ ამ კითხვებზე დაბეჯითებული პასუხები მაქვს, მაგრამ, სინამდვილეში, არ მაქვს. ეგეც მინდა, რომ „პროტოკოლში“ ჩაიწეროს (იცინის).

- მაშინ გადავიდეთ იმ სფეროზე, სადაც, დარწმუნებული ვარ, ბევრად უფრო მყარად გრძნობ თავს.

- არის საკითხები, რომლებზეც ბევრი მიფიქრია და მაინც ჩემი დამოკიდებულება ამბივალენტურია. არის საკითხები, სადაც ერთმნიშვნელოვანი პასუხები მაქვს.

- „ქართულ მარშთან“ დაკავშირებით, როგორც ვხედავ, ჩამოყალიბებული ხარ.

- „მარშთან“ დაკავშირებით, შენ წარმოიდგინე, დიახ. სანამ ეს „მარში“ კრიმინალურ ქმედებას არ დაიწყებს, მისი დაშლის და გაფანტვის იმ საშუალებებთან, რასაც მას  უსურვებენ ხოლმე, ხშირად კითხვის ნიშანი მაქვს.

 

არ მგონია, ფუნქციონერი ვიყო.

- ამაში მეც გეთანხმები.

- მიმაჩნია, რომ იმ „მარშის“ წევრებს შორის ბევრი საკმაოდ უმწიფარი და გარემოს შეცდომით აღმქმელი ვინმეა, რომელთანაც ერთი-ორი წინადადებით დალაპარაკება ან ერთი-ორი ფსიქოლოგის ურთიერთობა შეიძლება სულ საპირისპირო შედეგით დასრულდეს. ბევრი მათგანი სრულიად საწინააღმდეგო ნატურის შეიძლება იყოს, ვიდრე თავს ასაღებს. ასეთ ხალხთან ურთიერთობა მქონია და ვიცი მათი გარეგნული სიუხეშე, როცა შიგნით ყოვლად მოწყვლადი და მგრძნობიარე ადამიანები არიან.

- ურთიერთობა გერმანიაში გქონია თუ აქ?

- იქაც და აქაც. გერმანიაში კიდევ უფრო მძიმე ნიღბები შემხვედრია ხოლმე, იმიტომ, რომ სხვა კულტურის ხალხია. მერე რა, რომ ენობრივად მშვენივრად მესმის მათი. სანამ ოცი წელი მათთან არ ვიცხოვრე, ბევრი რამ ჩემთვის მაინც გაუგებარი იყო.

- „ქუჩის აკადემიის“ ფორმატით ჩატარებულ ძალიან საინტერესო ლექციაზე ასეთი რამ თქვი: მუსიკის არსი არის ჩვეულებრივში არაჩვეულებრივის დანახვაო.

- არამარტო მუსიკის, ხელოვნების ყველა დარგის.

- ახლა მაინტერესებს, რამდენად კომფორტულია შენთვის საქართველოში ცხოვრება? ქართულ საზოგადოებას აქვს შესაბამისი მზაობა, რომ  მუსიკის ან ხელოვნების სხვა დარგების არსით დაინტერესდეს?

- მე მგონი, კომფორტული კი არა, ფრთაშემსხმელი, შთამაგონებელი და მიმზიდველი მდგომარეობაა ჩემთვის საქართველოში ამ თვალსაზრისით. იმიტომ, რომ საკითხები, რომლებზეც სტუდენტებთან და კოლეგებთან ვლაპარაკობ, მაინც არის ხოლმე ის საკითხები, რომლებზეც შეიძლებოდა გერმანელ სტუდენტებთან და კოლეგებთან ისე მელაპარაკა, როგორც უკვე ნაცოდნ საკითხებზე ლაპარაკობენ. აქაური კითხვის ნიშნები, რომლებიც ამ ვითომ „ნაცოდნ“ თემებს დახვდება ხოლმე, ხანდახან უფრო მეტად მიბიძგებს სულ სხვა მასალის და სულ სხვა ლექსიკონის საძებნელად. ეს თავისთავად საკმაოდ საინტერესო და შთამაგონებელი საქმიანობაა. მიყვარს კითხვის ნიშნები და პასუხების ძებნა, ქექვა. ამიტომ ეს მდგომარეობა ჩემთვის ბევრად უფრო კომფორტულია, ვიდრე როცა ვლაპარაკობ და ვიცი, რომ ყველას ყველაფერი ისედაც ესმის.

 

არის საკითხები, სადაც ერთმნიშვნელოვანი პასუხები მაქვს.

- შენი დამოკიდებულება გასაგებია და მეორე მხრიდან თუ ხედავ მზაობას, რომ მოგისმინონ და გაგიგონ?

- მე ვიცი, რომ მზაობა იმაზე მეტია, ვიდრე ცოდნის ათვისების და ცხოვრებაში გამოყენების შემძლეობა.

- შემძლეობა რატომ არის პრობლემა?

- შემძლეობა იმიტომ არის პრობლემა, რომ ჩვენმა გარემომ შეიძლება ათასი სხვა ამოხსნა გაგიჩინოს და არჩევანი ძალიან დიდია. არ ვფიქრობ, რომ ყველა, ვისაც მუსიკაზე ველაპარაკები, მაინცდამაინც მუსიკოსი უნდა იყოს. მაგრამ მათთან ურთიერთობა მე მეხმარება, რომ მუსიკაზე გამოთქმული ჩემი აზრები არ იყოს, გერმანელები რომ იტყვიან “Fachchinesisch” ანუ „სპეციალისტების ჩინური“ და იყოს გასაგები, ადამიანური ენით გამოთქმული. მეორეც, როცა მუსიკაზე ვლაპარაკობ, ამ მოდელის განვრცობა უნდა შეიძლებოდეს სხვა მოვლენებზე და სხვა მოდელებზეც. მუსიკაში მარტო მუსიკალური კატეგორიებით ოპერირება ძალიან მოსაწყენი შეიძლება აღმოჩნდეს. მაგრამ თუ უცბად გადმოგაქვს რაიმე მათემატიკური მოდელი, ქაოსის თეორიიდან აღებული რაიმე სიტუაცია, ან რაიმე მისაბაძი - მაგალითად, სივრცეში ობიექტების განაწილება, - ზუსტად ეს არის ხელოვნების ურთიერთობა გარესამყაროსთან, რაც  უმთავრესია ხელოვნების არსისთვის.

- იმავე ლექციაზე ამბობდი, რომ ყველა ადამიანში მუსიკალური მოთხოვნილება თანაბარია, მაგრამ განსხვავებულია ადამიანის ტვინის ურთიერთობა ამ მოთხოვნილებასთანო. როცა ადამიანებს ასეთი ჰუმანური იდეით უყურებ, რა თქმა უნდა, გარემო კომფორტული იქნება, მაგრამ მაინტერესებს, რა არის ამ აზრის საყრდენი?  მაგალითად, მუსიკის მიმართ შენი მოთხოვნილება და ჩემი მოთხოვნილება როგორ შეიძლება, რომ ერთნაირი იყოს?

- ეს იგივეა, ლექსის მოსმენა რომ უნდა ადამიანს. თუ მას ტომას ელიოტის ლექსს მოასმენინებ, შეიძლება, სრულებით ვერ ისიამოვნოს, მაგრამ ხალხური პოეზიის რომელიმე პატარა სტროფმა ყველა პრობლემა გადაუწყვიტოს. იმიტომ, რომ ელიოტის წაკითხვას სპეციალური პოეტური მომზადება სჭირდება.

 

მიყვარს კითხვის ნიშნები და პასუხების ძებნა.

- სწორედ მაგას ვგულისხმობ. შენ, როგორც კომპოზიტორი, მუსიკის შესაძლებლობას ეძებ ყველაფერში, როგორც მივხვდი.

- მარტო მე არ ვეძებ, მე მგონი, ყველა მუსიკოსი ასეა.

- ჩვენ რომ შორს ვართ ასეთი დამოკიდებულებისგან? სად  არის ეს წინაპირობა ადამიანებში, რომ მუსიკის მიმართ მათი მოთხოვნილება ერთნაირია? შენ ყველაფერში მუსიკას ეძებ, მე შეიძლება მთელი დღის განმავლობაში მუსიკა ერთხელაც არ გამახსენდეს.

- ესეც კარგია. მეც მომდის ხოლმე ეგრე.

- მთელი დღე გადის და მუსიკა არ გახსენდება? მგონი, ამ კითხვაზე ვერ მპასუხობ.

- (იცინის). მახსოვს, როცა გერმანიაში ვცხოვრობდით, ჩემს შვილთან ერთად წავსულვარ და შვიდი საათი  გვითამაშია ჩოგბურთი. ის პატარა იყო და დაახლოებით ერთ დონეზე ვთამაშობდით. ძალიან მალე ეს ყველაფერი შეიცვალა.

- მის სასარგებლოდ, ალბათ.

- მის სასარგებლოდ და ჩემთვის ყოვლად გამანადგურებლად. მე შეგნებულად კი არ ვიქცევი ასე, რომ ყველაფერში მუსიკას ვეძებ. როცა ჩემთვის პირველ მუსიკალურ მოგონებებზე უკითხავთ, აღმომიჩენია, რომ ჩემი მოგონებებიდან ყველაზე ადრეული უფრო სმენადია, ვიდრე სიტუაციური ან ხილვადი. შეიძლება, ვერც კი გრძნობდე, როგორ ანგარიშს უწევ შინაგანად და ქვეცნობიერად აკუსტიკურ გარემოს შენ გარშემო. მუსიკა მარტო ის არ არის, როცა სპეციალურად ჩართავ და მოუსმენ. (დგება და ფანჯარას აღებს)

 
ჩვენ რომ ახლა ამ სიტუაციაში ვსაუბრობდეთ, სულ სხვანაირად წარიმართებოდა ეს ლაპარაკი. მარტო იმიტომ კი არა, რომ შუქი შემოვიდა, არამედ მთელი ცუნამი შემოვიდა აკუსტიკური მოვლენებისა, რომლებიც უცბად გაფიქრებინებენ სულ სხვანაირად მუსიკაზე.

ხანდახან ვერც კი ამჩნევ, როგორ ღიღინებ, ან შენში როგორ შემოდის მელოდია.

- დიახ, ასეა.

- როცა ვინმეს დარწმუნებას ცდილობ, მაშინაც შეგიძლია, ინტონაციის თვალსაზრისით, მუსიკალური დრამატურგიით ააგო შენი მეტყველება.

 

მზაობა იმაზე მეტია, ვიდრე ცოდნის ათვისების და ცხოვრებაში გამოყენების შემძლეობა.

- ალბათ, როცა საამისო რესურსი გაქვს.

- ვერასდროს ვიტყვი, რომ ემოცია უფრო მთავარია ხელოვნებაში, ვიდრე რაციო. პირიქით, მგონია, რომ ხელოვნების ნაწარმოები, ყველაზე უფრო თავდავიწყებული იმპროვიზაციაც კი, რაციონალური გადაწყვეტილებების მთელი ჯაჭვის შედეგია. ხანდახან ცოდნა იმდენად აუცილებელიც არ არის. საკმარისია იმის განცდა, რომ რაღაც იცი. იცი, რომ გგონია, მაგრამ გგონია, რომ იცი. ხელოვნებაში ეს ამართლებს, მაგრამ ამ დამოკიდებულებით ადმინისტრაციაში, ალბათ, არაფერი გამოვა. იქ მაინც რაღაცის გადამოწმება მიხდება.

- როცა ქუჩიდან ბგერები შემოუშვი, გამახსენდა, ადრე ამბობდი, რომ მუსიკა შეიძლება იყოს ისიც, რაც არ ჟღერსო. შეიძლება იყოს, თუ არის? მუსიკა პოტენციაა თუ აუცილებლობა?

- უფრო პოტენციაა, მაგრამ ნულოვანი ჟღერადობაც შეიძლება ჟღერადობა იყოს. რაღაც რომ არ უნდა ჟღერდეს, ეს წმინდა მუსიკალური მითითება შეიძლება აღმოჩნდეს. ყველაფერი რომ პერმანენტულად ჟღერდეს, მაშინ მუსიკა საკმაოდ ბევრ დასაყრდენს დაკარგავდა, ვთქვათ, სიჩუმეების სახით, გინდ, პაუზები რომ ჰქვია. ხანდახან მუსიკალური ნაწარმოების ნაწილი დამთავრებულია და  სანამ მეორე ნაწილი დაიწყება, იქ უცებ კომპოზიტორი წერს, რომ ამ ნაწილის მერე ხუთწუთიანი პაუზა არის აუცილებელიო. წარმოგიდგენია?! ზუსტად ასეა მალერის მეორე სიმფონიაში და ძალიან კარგია, როცა ამას იცავენ.

- ხდება, რომ არ იცავენ?

- დიახ, როცა ჩანაწერი ფირფიტაზეა, იქ ხუთწუთიან პაუზას არ ტოვებენ. საკონცერტო დარბაზში კი ხუთი წუთი ისეთი დროა, ვერც გახვალ და ვერც სხვასთან ლაპარაკს დაიწყებ. სიჩუმეს უნდა უსმინო. მალერის მეორე სიმფონიის პირველ ნაწილში იმდენად გაბერილი სონატური ფორმაა, იქ იმდენი რამეა მომხდარი... მეორე ნაწილი კი ყოვლად სულელური მუსიკით იწყება, უზარმაზარი კონტრასტია და ამ ხუთი წუთის საჭიროება ამით შეიძლება იყოს განპირობებული. არ მგონია, რომ ისეთი დრამატული ხუთი წუთია, რომელიც უნდა განიცადო. მაგრამ ამ სიმფონიის შესრულებას გერმანიაში შევესწარი და მაშინ ძალიან განვიცადე.

 

ხელოვნების ნაწარმოები რაციონალური გადაწყვეტილებების მთელი ჯაჭვის შედეგია.

- მგონი, ამ თემის გაგრძელება იქნება, რაც მინდოდა, რომ  მეკითხა. სატელევიზიო გადაცემა ვნახე, რეკომენდაციებს რომ იძლევიან ადამიანები და შენც მათ შორის იყავი. გკითხეს, რის მოსმენას ურჩევდით მაყურებელსო.

- არ მახსოვს, რა ვუპასუხე.

- ალბათ, მაყურებელი ისეთ რჩევას ელოდებოდა, რაც კომპოზიტორისგან, მუსიკოსისგან შეიძლება მიიღო. შენ კი პასუხობ: „მოუსმინეთ თქვენს თავს სამყაროს კონტექსტში“. ამან დამაფიქრა. ვიცი, რომ ადამიანმა დაინახა თავისი თავი სამყაროს კონტექსტში და თქვა: „მზე დედაა ჩემი, მთვარე მამაჩემი, ეს წვრილ-წვრილი ვარსკვლავები და და ძმაა ჩემი“.  მაგრამ არ ვიცი, რას ნიშნავს, მოუსმინო შენს თავს სამყაროს კონტექსტში. შეგიძლია, აგვიხსნა?

- მიჭირს თქმა. აუცილებელი არ არის, შენი თავის დანახვა თუ მოსმენა რაღაც სპეციალური გადაწყვეტილების საგანი იყოს. შეიძლება, სულ ეგრე ხარ და, უბრალოდ, ზოგჯერ დაფიქრდები... ხანდახან დამიჭერია ჩემი თავი. სხვათა შორის, არ არის მთლად პროდუქტიული საქმიანობა. ყოველთვის კარგი არ არის.

- რას გულისხმობ?

- მაგალითად, ძალიან თუ დავკავდები ჩემი თავის სმენით, სულ მალე აღმოვაჩენ, რომ დანარჩენ მუსიკოსებთან ერთად არ ვუკრავ. ეს რომ იყოს სულაც მილიწამების დონეზე, მუსიკას მაშინვე ეტყობა ხოლმე.

- ჯაზს, განსაკუთრებით.

- დიახ, განსაკუთრებით ჯაზს. და როცა ვიწყებ სხვების მოსმენას, უცბად ისეთ რაღაცას ვუკრავ, რაც მაშფოთებს, - მოიცა, ეს არ შევამოწმე და როგორ გამოვუშვი?! ყველაზე კარგი მდგომარეობაა, როცა ნახევრად მიენდობი, მიეყრდნობი ამ შენს ბენდს და საკუთარ აზრებს აფრქვევ, ანუ შენს თავს უსმენ, ოღონდ, კონტექსტში. ეგ არის. ცხოვრებაშიც მაგას ვიგულისხმებდი, ალბათ.

 

იცი, რომ გგონია, მაგრამ გგონია, რომ იცი.

- ეს გამახვილებული მგრძნობელობა მუსიკის მიმართ ადამიანის ხასიათზე თუ აისახება? შენ ისეთ ასაკში დაინტერესდი მუსიკით, როცა შენი ხასიათი უკვე ჩამოყალიბებული იყო. მაგრამ რამე თუ შეცვალა მუსიკასთან დაახლოებამ?

- მგონი, კი და კარგისკენ არა. თუ ადამიანი უცბად დაინახავ, თანაც, 21 ან 22 წლის ასაკში, რომ აკუსტიკური გარემოს მიმართ მგრძნობელობა გიმახვილდება, ამან შეიძლება ძალიან ცუდად იმოქმედოს. დაახლოებით ისე, ხანდახან რომელიმე გარემოში ახალი როცა ხარ და ცოტა რომ გაგოიმდები ხოლმე; ცოტა რომ სიდინჯე დაგეკარგება. ყოველდღიურობა გასტაბილურებს და უცბად სადღაც ახალ გარემოში მოხვედრილს ძალიან ბევრი არასწორი რეაქციის საფრთხე გემუქრება. ეს უფრო ხშირად ემართებათ ხოლმე, როცა ემოციურ და სულიერ რყევას განიცდიან და მუსიკაში ეს წარამარა ხდება. სანამ მუსიკას მართლა გავუგებდი მუღამს, გარეგნულ მომენტებზე მქონდა ინტენსიური რეაქცია. მაგალითად, ხმაურზე. ახლაც მაქვს. კახეთში, მაგალითად, თავს შესანიშნავად ვგრძნობ იმიტომ, რომ მართლა სამარისებური სიჩუმეა. ამ სიჩუმეში უცებ ქათამი იწყებს კაკანს, ძაღლი ყეფს გაუთავებლად, სანამ ნახირი ჩაივლის. ეს ხომ იდილიური გარემოა, სინამდვილეში?! მაგრამ ამ დროს შეიძლება გავგიჟდე. (იცინის)

- ადამიანის ამოცნობაში თუ გეხმარება მუსიკის მიმართ გამახვილებული მგრძნობელობა?

- მეეჭვება, რომ რამე კავშირში იყოს.

- არა?

- არა, ადამიანებს, როგორც მუსიკალურ ინდივიდუალობებს, მარტო მუსიკის ერთად კეთების დროს თუ აღმოვაჩენ ხოლმე. სხვა დროს არ ვარ ძალიან დაკვირვებული ადამიანებთან ურთიერთობაში.

 

ყოველდღიურობა გასტაბილურებს.

- ერთხელ ოჯახზე გკითხეს და შენ უთხარი, ოჯახი ძალიან პირობითი ცნებაა, რადგან ჩემი ოჯახი არის ჩემი ცოლ-შვილი, ჩემი მშობლები, ჩემი ძმა თავისი ოჯახით, ასევე, ჩემი ცოლისძმა თავისი ოჯახითო. იმაზე აღარ ვლაპარაკობ, რომ ოჯახის იურიდიულ განმარტებაში ეს წრე არ ეტევა. მაგრამ ნამდვილად საოცარი ის იყო, რომ,  რამდენადაც ვიცი, ამ დიდი ოჯახის წევრები მიმობნეულები იყავით მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეში. რა არის ხერხემალი ამ აღქმის, რომ ყველა ეს ადამიანი შენი ოჯახის წევრია?

- თითოეულ ჩვენგანს ერთმანეთთან კავშირი აქვს. ყოველ შემთხვევაში, მე ვგრძნობ ძალიან დიდ კავშირს მათთან. მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი მათგანი ჩემთან ურთიერთობის დეფიციტს განიცდის, ჩემი ცოლის ჩათვლით, განსაკუთრებით ახლა. მაგრამ მგონია, რომ მათთან ჩემი სიახლოვე ვერანაირი გეოგრაფიული და ვერანაირი იდეოლოგიური სიშორით ვერ შეირყევა.

- მშობლების წვლილს თუ ხედავ თქვენს სიახლოვეში?

- უდავოდ. მამაჩემს ყველაზე ემოციურად შეუძლია მოყოლა თავის ბიძებზე და იმაზეც, როგორ წაიყვანეს მამამისი და აღარ დაბრუნდა. ბიძების ხსოვნა, ნათესავებთან ყოველდღიური ურთიერთობა, მათზე ზრუნვა და ფიქრი - ჩემზე ყოველთვის დიდ შთაბეჭდილებას ახდენდა, თუნდაც, ამაში ჩართული არ ვყოფილიყავი.

 

ამ დროს შეიძლება გავგიჟდე.

- ახლა უნდა დავუბრუნდეთ ალმატს, სოფელს ყვარლის რაიონში.

- დიახ, ალმატი საოცარია. ეს არის სოფელი თელავსა და ყვარელს შორის. გრემის თავზეა.

- დედაშენმაც ახსენა, რომ თქვენ ყველას გიყვართ ალმატში ყოფნა და მერე შენც ახსენე. კი არ ახსენე, თქვი - ბედნიერი ვიქნებოდი, სამი დღე თბილისში რომ ვცხოვრობდე და ოთხი დღე სოფელშიო. რა არის სოფელში ცხოვრების უპირატესობა?

- ტექნიკური უპირატესობა ძალიან ბევრია, რასაც ჰაერი, ხმა და სიმშვიდე ჰქვია, მაგრამ კიდევ რაღაც სხვა განცდა მაქვს ალმატის სახლის მიმართ. მას წლების განმავლობაში აკლავდნენ თავს ჩვენები. რამდენიმე წელი მეც ვმუშაობდი მუშად, მაგრამ დედაჩემი იყო საოცრება. მთელი კვირა სახლში ბავშვებს ამეცადინებდა, შაბათს კი ჩაჯდებოდა „მარშრუტკაში“ ან ტაქსიში - გააჩნია, თავს როგორ გრძნობდა და მიდიოდა ალმატში. იქ მუშებს საჭმელს უკეთებდა. იმიტომ, რომ მუშა, რომელსაც აჭმევ, ცოტა ნაკლები ღირს და ის ხუთი თუ შვიდი მანეთიც, რომელიც იზოგებოდა, იმ დროს მნიშვნელოვანი იყო. იქაური მეზობლები, რომლებიც გვეხმარებოდნენ, მერე ჩვენი მეგობრებიც გახდნენ. იქ გავიცანი ერთი ადამიანი, ოთარ ხარებაშვილი, რომელიც კეთილშობილების, თავაზიანობის და ღირსების განსახიერება იყო.

 

მამაჩემს ყველაზე ემოციურად შეუძლია მოყოლა თავის ბიძებზე.

- ახლა რატომ გაგახსენდა?

- ამ ადამიანს ერთი ისტორია უკავშირდება. გერმანიაში ახალწასული ვიყავი.  პირველი თვეების ნოსტალგია მაინც შეუდარებლად ძლიერი იყო, ვიდრე ოცი თუ ოცდაათი წლის შემდეგ. მაშინ გიჟს ვგავდი. და გიუნტერ გრასთან მოვხვდი სახლში. ომისშემდგომი გერმანული ლიტერატურის უდიდესი ავტორი იყო, მაგრამ ცოტა უხიაკი, რაღაცნაირად, თავისი „ბზიკებით“. ჩემი თავი რომ გააცნეს, როგორც ქართველი სტუდენტი, - ოო, ოთხ ქართველს ვიცნობდიო, სხვადასხვანაირები იყვნენ, მაგრამ ერთი რამით ჰგავდნენ, ყველა გამოუსწორებელი ნაციონალისტი იყოო. ამაზე დავიძაბე, მაგრამ თავაზიანობა შევინარჩუნე - ბოლოს და ბოლოს, მის სახლში ვიყავი. ჯერ ისეთი არაფერი, მაგრამ მერე ისე მოხდა, რომ მეც ნაციონალისტი აღმოვჩნდი. მართლა წამომცდა სიტყვა, რომელიც, სინამდვილეში, სულ არ მიგულისხმია. კი ვკითხულობდი ბევრს და თავისუფლად ვლაპარაკობდი, მაგრამ გერმანული იდიომატიკის ბევრი ნიუანსი ჯერ არ მქონდა განცდილი - შეიძლება ეგრე ითქვას. და რაღაცაზე ვთქვი სიტყვა „კეთილშობილი“. ოღონდ, ეს გერმანული სიტყვა „Edel“, ხალხის კონტექსტში ნახმარი, ბომბის აფეთქებასავით გაისმა იქ და მე კიდევ ვგულისხმობდი ამ ძია ოთარს.

 
და ამან თქვა - რაო? მე ვუთხარი, არა, ეს არასწორი სიტყვა ვიხმარე-მეთქი, მარა ამან არ დამინდო მაინც და შემდგა წიხლებით, დაიწყო ამ ნაციონალიზმზე და მერე მეც აქედან დავიწყე თავის დაცვა და ბრძოლა.

მაშინ ვუხსენებდი ამ ალმატის სახლს. ვითომ უნდა ცოდნოდა კი არა, განცდილი უნდა ჰქონოდა, რომ შეიძლება არსებობდეს სახლი, რომელშიც არც დაბადებულხარ, არც გაზრდილხარ, მაგრამ რომელიც ყველაფერს გირჩევნია. არაფერი, მორჩა მერე ეს კონფლიქტი. უკან რომ წამოვედით, ის პასტორი, რომელმაც გიუნტერ გრასის სახლში მიგვიყვანა, მეუბნება: აღტაცებული ვარ, როგორ გიყვართ სამშობლო, მაგრამ უნდა იცოდეთ, რომ გერმანელებს ცოტა პრობლემური დამოკიდებულება გვაქვს ნამეტანი სამშობლოს სიყვარულთანო. მაშინ ამას ღრმად ვერ ვაცნობიერებდი. საერთოდ, გერმანიაში ძალიან ბევრი მნიშვნელოვანი რამ ვისწავლე და განვიცადე, ურომლისოდ დარჩენასაც, უკან რომ მივიხედავ, ნამდვილად არ ვისურვებდი. შეიძლება ითქვას, რომ ორი სამშობლო მაქვს. ამით ჩემს ნამდვილ სამშობლოს არ ვაკნინებ, მაგრამ მეორე სამშობლოსაც სიამოვნებით მივაგებ ხოლმე თავის პატივს.

- საუბარს, ტრადიციულად, დავასრულებთ თქვენი მოკლე კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია გერმანელი ფილოსოფოსი ფრიდრიხ ნიცშე (1844-1900): „რომ არა მუსიკა, ცხოვრება იქნებოდა შეცდომა“.  

- ფილოსოფოსებს მუსიკოსებივით ჩვევიათ ხოლმე ასეთი მრავალწახნაგოვანი თუ პოლივალენტური გამონათქვამების თესვა გარშემო. სიამოვნებით გავუღიმებ ასეთ აზრს იმიტომ, რომ შეიძლება მართლა გამომადგეს ხანდახან. ეს, მგონი, უფრო სუბიექტური მოსაზრებაა და მე ვერ შევძლებდი მის განმარტებას.

 

დანანებით კი მომიხედავს უკან, რომელიმე შანსისკენ.

- მეორე ციტატა ეკუთვნის ბრიტანელ მწერალს ოსკარ უაილდს (1854-1900): „ესთეტიკა აღემატება ეთიკას. ის უფრო მაღალი სულიერების სფეროს ეკუთვნის. ადამიანის ჩამოყალიბებისთვის, თუნდაც, ფერის მიმართ მგრძნობელობა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე კეთილისა და ბოროტის გარჩევა.“

- ეთიკა და ესთეტიკა ერთიმეორეს რომ არ კვებავდეს, ჩემთვის არ იქნებოდა მთლად სასურველი მდგომარეობა. მარტო ასე შემიძლია, ამ ციტატას გამოვეხმაურო. მე ვიცი, რომ ხშირად რაიმე შემოქმედებითი აუცილებლობა დაჩაგრულა იმის გამო, რომ რაიმე ადამიანური საჭიროება გაგიზიარებია. და ეს ცუდი არ მგონია. ამით უკმაყოფილო არასდროს ვყოფილვარ. დანანებით კი მომიხედავს უკან, რომელიმე შანსისკენ. მაგრამ მაინც მიმაჩნია, რომ უკეთესია, როცა ადამიანი ცდილობს. მაგალითად, ჩემი გიტარისტი თავისი ნიჭითაც, შესაძლებლობებითაც, ფანტაზიითაც ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მუსიკოსად მიმაჩნია, ვინც კი ოდესმე შემხვედრია.

- შენს კვინტეტში უკრავს?

- ჩემს ყველა ფორმატში უკრავს. ამ ადამიანს შეუძლია, მთელი დღე იყოს მარტო და იმუშაოს. სხვებთან ერთად კი ისე დაუკრას, რომ ერთი წუთით არ გამოხტეს წინ. ეს მიმაჩნია არამარტო მისი შემოქმედებითი ბუნების არტისტულ მიღწევად, არამედ მის ძალიან სერიოზულ ადამიანურ ღირსებად. და, მე მგონია, რომ ასეთი ხალხი იმის მაგალითია, თუ როგორ ეხმარება ადამიანური ზომიერება და ეთიკა პიროვნების შემოქმედებით ინდივიდუალობას.

 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი