×
„ჩემთვის ცოდნის დაგროვება სასიცოცხლო პროცესი იყო“

თამთა მიქელაძე

სოციალური სამართლიანობის ცენტრის დამფუძნებელი


939

ინტერვიუს შესახებ

არსებობენ სტუმრები, რომლებიც განსაკუთრებით ღრმა ემოციურ კვალს ტოვებენ ჩემზე. არ ვიცი, ინტერვიუს წაკითხვის შემდეგ თუ მიხვდებით, რატომ აღმოჩნდა თამთა მიქელაძე ზუსტად ასეთი სტუმარი. 

როცა თამთა გავაცილე და დავფიქრდი, ერთი სიტყვით როგორ დავახასიათებდი მას, ჩემს თავში გაჩნდა სიტყვა - ჭკვიანი; ორი სიტყვით - ძალიან ჭკვიანი. 

და მაინც, თამთასთან ურთიერთობაში ჭკუა და ცოდნა მთავარი არ ყოფილა. მთავარი იყო ნდობა, რომელიც საათ-ნახევარში გაჩნდა და, დარწმუნებული ვარ, მუდამ გამყვება. თამთა ის შემთხვევაა, როცა მის პირად სივრცეში მოპოვებულ მილიმეტრსაც კი საგრძნობი წონა აქვს. 

გაიცანით თამთა მიქელაძე - განსმდგომი შუაკაცი. 
 

ია ანთაძე

- თამთა, მიგაჩნიათ თუ არა შესაძლებლად, რომ ადამიანი არ კარგავდეს სიფხიზლეს სამყაროს მიმართ?

- ამ მიზნის მიღწევა ძალიან რთულია, განსაკუთრებით, ქართულ რეალობაში. საქართველო პოლიტიკური პერიფერიაა და, შეიძლება ითქვას, აკადემიური პერიფერიაც. აქ ავტონომიური ცოდნა ნაკლებად იქმნება და ცოდნის შაბლონები დიდ გავლენას ახდენს ჩვენს აზროვნებაზე. მეც ინდივიდუალურად და ჩვენი ორგანიზაციის კოლექტივიც მუდმივად ვცდილობთ, ჩვენს ისტორიულ კონტექსტში ამოზრდილი ცოდნა ვეძებოთ და ეს პროცესი ხშირად გულისხმობს დასწავლილისგან, ანუ გაბატონებული წარმოდგენებისგან და ცოდნისგან გათავისუფლებას. 

- თუ ადამიანს აკადემიური ცოდნა არ გააჩნია, ის მოწყვეტილია შესაძლებლობას, რომ მუდმივი სიფხიზლე ჰქონდეს სამყაროს მიმართ? თქვენი პასუხი ასე გავიგე. 

- თუ კითხვა ზოგადი და ფილოსოფიურია, მაშინ, არ ვფიქრობ, რომ აკადემიური გამოცდილება განმსაზღვრელია. არაერთი ადამიანი შემხვედრია, რომელიც აკადემიური წრიდან მოწყვეტილი იყო, მაგრამ ისეთი პირადი ფილოსოფიური თუ რელიგიური გამოცდილება ჰქონდა, რომ ნამდვილად მიუღწევია იმ სიფხიზლისთვის, რაც თქვენს კითხვაში იგულისხმება. თუ ჩემზე ვისაუბრებთ და კითხვას პოლიტიკურ შინაარსს მივანიჭებთ - ანუ ვიგულისხმებთ სიფხიზლეს, რომელიც გაიძულებს, ყურადღებით იყო პოლიტიკური, ეკონომიკური, კულტურული ძალაუფლებების და ძალაუფლებასთან დაკავშირებული ცოდნის მიმართ - მაშინ ჩემთვის აკადემიური ფიქრის და სხვადასხვა ტექსტთან შეხების გამოცდილება მნიშვნელოვანია. მეორე მხრივ, თვითჩაღრმავება და საკუთარ თავზე მუშაობა - რომ ნამდვილად პატიოსანი იყო შენს წარმოდგენებში, სურვილებში - ეს ჩემთვის გადამწყვეტია. დღეს, თითქოს, აღარ არის მოდური საუბარი თვითწვრთნაზე, თვითჩაღრმავებაზე, რაც ეგოისტური ინტერესებისგან თუ სურვილებისგან დაცლას და საერთო ინტერესიდან ამოსვლას, ზრუნვას გულისხმობს. მაგრამ ეს ხაზი ჩემი პირადი ცხოვრებისთვის და პოლიტიკური მსოფლმხედველობისთვის ნამდვილად მნიშვნელოვანი პრაქტიკაა. 

- ზუსტად ამ წერტილიდან გავაგრძელოთ. ჩემი აზრით, თქვენს საქმიანობაში დამაჯერებელი ხართ იმიტომ, რომ მთელი გრძნობით ეკიდებით დაუცველი ადამიანების უფლებების დაცვას. სხვებზე ზრუნვა თქვენს ცხოვრებას ამძიმებს თუ ამსუბუქებს?

- ჩემი თავი სხვანაირად ვერ წარმომიდგენია. რა თქმა უნდა, მქონია კრიზისები, რადგან ამგვარ რეჟიმში მუშაობა გადაღლას ან ჯანმრთელობის დაზიანებას იწვევს. თუმცა, ძალების აღსადგენად ენერგიას ისევ ამ საქმიდან ვიღებ: ამა თუ იმ კონკრეტულ თემთან ურთიერთობიდან, მათი გამოცდილებების გაზიარებიდან. ჩემი აზრები, სამუშაო მიდგომები თუ პრაქტიკა სწორედ იმ სოციალური ჯგუფებიდან ამოიზრდება, ვისთვისაც ვმუშაობთ. 

- გამოდის, თქვენს ცხოვრებას სხვებზე ზრუნვა, პრინციპში, არ ამძიმებს?

- არ ამძიმებს, პირიქით, ყოველთვის შთამაგონებელი და ღირებულია. 

- რამდენად მიჯნავთ თქვენს საქმეს და საქმის მიღმა ცხოვრებას? 

- სამწუხაროდ, არ ვმიჯნავ. 

- რატომ - სამწუხაროდ?

- ბევრი ამბობს, რომ ეს არასწორია. ჩემი მეგობრები და ოჯახის წევრები მომიწოდებენ, რომ საკუთარ თავზე მეტი ვიზრუნო. თუმცა, ჩემი ცხოვრების წესი, თითქოს, უკვე ასე ჩამოყალიბდა. 

- „სამწუხაროდ“ მხოლოდ იმიტომ თქვით, რომ სხვებს მიაჩნიათ თქვენი ცხოვრების წესი პრობლემურად?

- დიახ, სხვებს ასე მიაჩნიათ. მე არ ვფიქრობ, რომ პრობლემაა. 

- თქვენთვის რამდენად მნიშვნელოვანია, რომ საზოგადოებამ ადეკვატურად შეაფასოს თქვენი საქმიანობა? გაქვთ თუ არა სურვილი, რომ როგორ ძალისხმევას და გულწრფელობასაც დებთ საქმეში, ზუსტად ისეთივე წარმოდგენის იყოს თქვენზე საზოგადოება? 

- ის თემები, რომლებზეც ვმუშაობ, ხშირად უმრავლესობისთვის რთულად მისაღებია; მაგალითად, წინააღმდეგობაში მოდის პოლიტიკური ელიტის წარმოდგენებთან და კონფლიქტში მოდის ნაციონალიზმის იმ გაბატონებულ გაგებასთან, რაც საქართველოში გვაქვს. ჩვენ აქცენტს ვაკეთებთ ეკონომიკურ უთანასწორობაზე და მახინჯ ეკონომიკურ წესრიგზე, რომელმაც საბჭოთა კავშირის დანგრევის შემდეგ გაჭიანურებული სიღარიბის მდგომარეობაში ჩააგდო ჩვენი ქვეყანა. მას ვუწოდებთ ნეოლიბერალურ ეკონომიკურ წესრიგს, რომელიც სრულად ამცირებს სახელმწიფოს სოციალურ პასუხისმგებლობებს და მის როლს სოციალურ გადანაწილებაში, კეთილდღეობაში. საქართველოში სიღარიბის მაჩვენებლები მუდმივად მაღალია, ასევე მაღალია ეკონომიკური უთანასწორობა და განსხვავებები კეთილდღეობაში ცენტრსა და რეგიონებს შორის. ჩვენ გვაქვს ეკონომიკა, რომელიც თითქმის არაფერს აწარმოებს და დამოკიდებულები ვართ ტურიზმზე, იმპორტზე, ვაჭრობაზე. ბუნებრივია, როცა არსებულ ეკონომიკურ წესრიგს და მის მძიმე სოციალურ ზიანს ვამხელთ, ეს მიუღებელია მემარჯვენე პარტიებისთვის. მით უმეტეს, რომ ჩვენთან ყველა პარტია მემარჯვენე ეკონომიკურ ხედვებს იზიარებს, მეტ-ნაკლები განსხვავებით.

- მართლაც, თქვენს მემარცხენე იდეებს საქართველოში სერიოზული პარტიული მხარდაჭერა არ გააჩნია. ასევე პარტიული წარმომადგენლობის გარეშეა დარჩენილი ის ხალხიც, ვისზეც თქვენ ზრუნავთ.

- დიახ, ნამდვილად ასეა. თქვენს კითხვაზე პასუხი რომ გავაგრძელო, ჩვენ ვმუშაობთ ეთნიკურ და რელიგიურ ჯგუფებთან. კონფლიქტის რეგიონები ასევე ჩვენი სამუშაო თემებია. ამიტომ, მუდმივი წინააღმდეგობაა იმ წარმოდგენებში, თუ როგორ ვხედავთ რეალობას ჩვენ და როგორ ხედავენ სხვები. თუმცა, არასდროს უკან არ დაგვიხევია ელიტების ან საზოგადოებრივი რეაქციის გამო. ვცდილობთ, ჩაგრული ჯგუფების რეალობა და ინტერესები ცენტრის დღის წესრიგში შემოვიტანოთ და ამას სხვადასხვა გზით ვაკეთებთ: კვლევა, უფლებების დაცვა, მათი თვითორგანიზების მხარდაჭერა, პროტესტებში პირდაპირი მონაწილეობა თუ სხვა... 

 

 

„შეიძლება, ჩვენი პრობლემაც იყო, რომ დიალოგისა და გაგების მეტი სივრცე არ შევქმენით.“

 

 

- მაშინ, სხვანაირად გკითხავთ: არის თუ არა ძალისხმევის შესაბამისად აღქმული პირადად თქვენი საზოგადოებრივი საქმიანობა? 

- იყო პერიოდი, როცა მარგინალიზაციის გამოცდილება მქონდა თითქმის ყველა დონეზე: პოლიტიკურზე, სამოქალაქო ორგანიზაციების დონეზე და ასე შემდეგ. თუმცა, თანმიმდევრული მუშაობა და იდეების თანმიმდევრული შენება მაინც ცვლის წარმოდგენებს.  

- სამოქალაქო ორგანიზაციების წარმომადგენლებიც იმ მიზეზების გამო ცდილობდნენ თქვენს მარგინალიზაციას, რაც ჩამოთვალეთ?

- ზოგადად, სამოქალაქო ორგანიზაციების ველზეც და პოლიტიკურ ველზეც ძალიან დაბალია ერთმანეთის გაგების მცდელობა და ორიენტაცია დიალოგზე, ნდობის შენებაზე. შეიძლება ითქვას, რომ ეს სივრცეები დაცლილია ცოდნის მიმართ ინტერესისგან. შეიძლება, ჩემი პრობლემაც იყო, რომ არ ვცდილობდი, უფრო გასაგებად გამეზიარებინა შეხედულებები, რომლებიც გვქონდა, მაგალითად, პანკისის ხეობასთან დაკავშირებით, ქართველ მუსლიმებთან, მშრომელებთან თუ გარემოს დაცვის საკითხებთან დაკავშირებით. შეიძლება, ჩვენი პრობლემაც იყო, რომ დიალოგისა და გაგების მეტი სივრცე არ შევქმენით. თუმცა, ახლა რეალობა იცვლება: ის თემები და კრიტიკა, რაც სამი ან ხუთი წლის წინ პრობლემური იყო, დღეს ბევრისთვის მისაღები ხდება და ინტერესი იზრდება.

- როცა ამ ინტერვიუს ვამზადებდი, საშუალება მქონდა, დავკვირვებოდი მედიასთან თქვენს ურთიერთობას. თქვენი მიუკერძოებელი პოზიციები, ხშირ შემთხვევაში, გამაღიზიანებელი იყო ჟურნალისტებისთვის, რომლებიც არ გაცდიდნენ, რომ ბოლომდე გეთქვათ ის, რისი თქმაც გინდოდათ. ჩემი აღქმით, სწორედ თქვენი მიუკერძოებელი აზრები იყო ძნელად მისაღები პოლარიზებული მედიისთვის. თუ გიგრძნიათ რაიმე უპირატესობა ან მედიასთან, ან სხვებთან ურთიერთობაში იმის გამო, რომ მყარად დგახართ თქვენს აზრზე, ყოველთვის ყველას პასუხობთ იმას, რაც სწორად მიგაჩნიათ და მუდმივად ინარჩუნებთ სიმშვიდეს?

- ჩვენი მედიაგარემო ნამდვილად პოლარიზებულია, საზოგადოებრივი ინტერესებისგან მეტწილად დაცლილი და ანგაჟირებული. ეს მძიმე რეალობაა. გასაგებია, რომ რაღაც დოზით მათ დღის წესრიგში სოციალური საკითხების გაშუქება მოექცევა ხოლმე; მაგრამ როდესაც კონკრეტული თემის ირგვლივ ბიზნესის და პოლიტიკური ძალების ძლიერი ინტერესები შემოდის, ეს კონფლიქტი ნათელი ხდება. ასე იყო, მაგალითად, ნამახვანის მოძრაობის დროს. 

- თქვენი მიუკერძოებლობა და სიმშვიდე უპირატესობის განცდას თუ გიჩენთ, როდესაც ჟურნალისტები გეკამათებიან?

- ჩვენი ორგანიზაცია და მე ძალიან კრიტიკულები ვართ როგორც ნაციონალური მოძრაობის, ისე ქართული ოცნების მმართველობის სისტემის მიმართ. მინდა, ჩვენი პოზიცია განვმარტო. ნაციონალური მოძრაობის შემთხვევაში, მივიღეთ ნეოლიბერალური ავტორიტარიზმი, რომელმაც, ერთი მხრივ, საბაზისო ინსტიტუციური და ინფრასტრუქტურული ჩარჩოები ჩამოაყალიბა, მაგრამ, მეორე მხრივ, ანტისოციალური ეკონომიკური ექსპერიმენტების, აგრესიული, ზემოდან ქვემოთ ორგანიზებული მოდერნიზაციის, ინსტიტუციონალიზებული რეპრესიისა და სოციალური კონტროლის გზით - სიღარიბის, უთანასწორობის, გაუცხოებისა და ძალადობის მძიმე რეალობა შექმნა. ქართული ოცნების შემთხვევაში, ჩვენ გვაქვს პოლიტიკური მმართველობა, რომელმაც, არაფორმალური მართვიდან, ჰიბრიდული ავტორიტარიზმის ფორმა მიიღო - ავტორიტარიზმის, რომელიც ძალაუფლების შენარჩუნების შიშველი ინტერესით მოქმედებს და თეორიულადაც კი დაკარგული აქვს განვითარების პარადიგმა. ეს არის ავტორიტარიზმის ახალი სახე, რომელიც, კლასიკური ავტორიტარიზმისგან განსხვავებით, სრულად უარს ამბობს განვითარების მიზანზე, მოლოდინისა და ოპტიმიზმის წარმოებაზე. დღეს ხელისუფლება იყენებს ჩვენი ომის ტრავმებს, ჩვენს სიღარიბეს, ჩვენს უნდობლობას ინსტიტუტების, პარტიების თუ სხვა აქტორების მიმართ და მხოლოდ ნეგატიურად მუშაობს; პოზიტიური დღის წესრიგი არ გააჩნია. ქართული ოცნების მმართველობის პირობებში, ძირეული კითხვები და ეჭვები გაჩნდა ქვეყნის საგარეო პოლიტიკურ ორიენტაციასთან დაკავშირებითაც, რაც წინა წლებში არასდროს მომხდარა. ჩვენ ამ რეალობებზეც და ისტორიაზეც ხმამაღლა ვლაპარაკობთ. ხშირად, როდესაც კონკრეტული საკითხების განხილვის დროს ვცდილობთ, რომ ისტორიული კონტექსტი ვაჩვენოთ, ეს დიალოგს ართულებს. გვეუბნებიან, რატომ არის ახლა მნიშვნელოვანი წარსულზე ლაპარაკიო. იმიტომ არის მნიშვნელოვანი, რომ ოპოზიციურ ჯგუფებს ის წარსული არ გაუაზრებიათ და არ გვაქვს ნდობა, რომ სხვა დროს იმავეს არ გააკეთებენ. ეს იწვევს ხოლმე დაძაბულობას, მაგრამ ჩემი პირადი გამოცდილება აჩვენებს, რომ სიმართლეზე და საზოგადოებრივ ინტერესებზე კონცენტრირება ყოველთვის ამართლებს. ეს ჩემში ნამდვილად აჩენს პირადი და პოლიტიკური უსაფრთხოების განცდას.

- ჩემი აზრით, სიმშვიდე და მიუკერძოებლობა გეხმარებათ იმაში, რომ თქვენთვის რეალურად კუთვნილი ადგილი დაიმკვიდროთ. მაგრამ მინდა, მეორე ფაქტორზე ვილაპარაკოთ, რომელთან დაკავშირებითაც, პირიქით, კითხვა მიჩნდება. იმის გათვალისწინებით, რომ პირადად თქვენ ბევრს მუშაობთ სხვადასხვა თემთან - ეთნიკურ და რელიგიურ უმცირესობებთან, დევნილებთან,  სოციალურად დაუცველ ოჯახებთან - კარგად გაქვთ თუ არა ათვისებული ის ენა, რომელიც ამ თემის წევრებს ესმით? ერთგვარი „ენჯიო ენა“, რომელსაც თქვენ ბრწყინვალედ ფლობთ, ხომ არ გაშორებთ მოსახლეობის უმრავლესობისგან? თქვენი მეტყველების „გაადამიანურების“ ამოცანას თუ უსახავთ საკუთარ თავს?

- ჩვენი ენა არ არის „ენჯიო ენა“. 

- „თქვენი“ არა, პირადად თამთა მიქელაძის. 

- არც ჩემი ენა არ არის „ენჯიო ენა“. ჩვენი ენა, შეიძლება, უფრო ჭარბად აკადემიურია. 

- მოდით, მხოლობით რიცხვში ვილაპარაკოთ იმიტომ, რომ ეს კონკრეტული კითხვა თამთასთან მაქვს. თქვენი ორგანიზაციის სხვა წევრები, არ ვიცი, როგორ ლაპარაკობენ. 

- დიახ, ჩემს თავზეც ვამბობ. არ ვფიქრობ, რომ „ენჯიო ენა“ მაქვს. პირიქით, ჩვენ სერიოზული კონფლიქტი გვაქვს სწორედ ცოდნის იმ პარადიგმებთან, რომლებსაც ენჯიოები იყენებენ. ის ენა, რომელსაც ჩვენ, მე ვიყენებ, მეტწილად კრიტიკული და მემარცხენე თეორიებზე დაფუძნებული ენაა. მესმის, რომ ეს ენა ხანდახან აკადემიურად დახუნძლული და ხელოვნურია. თუმცა, შენ გჭირდება ენის ალტერნატიული აპარატი, რითიც რეალობას აღწერ, შენს სათქმელს იტყვი; მათ შორის, არსებობს საყრდენი სიტყვები (keywords), რომლებსაც გვერდს ვერ აუვლი. მესმის, რომ ეს გამაუცხოებელი ენაა. მის გამოსწორებას რამდენიმე წელი ვცდილობდი. ვხვდებოდი, რომ ეს გამაუცხოებელი ინტელექტუალიზმი არასწორია. თუმცა, არასდროს, არც ადრე და არც ახლა, არ მქონია განცდა, რომ თემთან ურთიერთობაში პრობლემა მაქვს. 

- რატომ? იქ სხვა ენაზე ლაპარაკობთ?

- ადამიანებთან საუბრისას მათი ყოფიდან ამოვდივარ. ვაკვირდები რეალობას, რომელშიც ცხოვრობენ. ვცდილობ, მათ სოციალურ ქსოვილში შევიდე, მათ რელიგიურ და კულტურულ წარმოდგენებს გავეცნო. იქ გაუცხოების საფრთხე არ მიგრძნია. პირიქით, ყველაზე ნამდვილი ურთიერთობები იქ არის. თუმცა, როცა მედიაში პოლიტიკოსებს თუ ბიზნესინტერესებს უპირისპირდები, ისევ იდეოლოგიურ ქურქში ხარ და ცდილობ, რომ ნაცნობი საყრდენი სიტყვებით ილაპარაკო. მესმის და ვიაზრებ, რომ ეს გამაუცხოებელია და დასაძლევია. 

 

 

„რა ცოდნით ვაფუძნებდით მომავალს, ეს საკმარისად გაცნობიერებული ჩვენს საზოგადოებას არ ჰქონია.“

 


- მრავალი წელია, არასამთავრობო სექტორში მუშაობთ. როგორ აფასებთ ამ სექტორის დღევანდელ გავლენას ქვეყნის ცხოვრებაზე და, ზოგადად, მისი გავლენის დინამიკას, საქართველოს დამოუკიდებლობის პერიოდში?

- მთავარი პრობლემა, ალბათ, ის არის, რომ სამოქალაქო საზოგადოების მშენებლობა საქართველოში ზემოდან ქვემოთ დაიწყო, მეტწილად, დონორების მხარდაჭერით დაფუძნებული სამოქალაქო ორგანიზაციების გზით. ეს არ ყოფილა ქვემოდან თვითორგანიზებული, ჰორიზონტალური და დემოკრატიული პროცესი. რაღაც ტიპის პერიფერიულობაც ახლდა ამ პროცესს, როცა ვსაუბრობდით, რომ წარსული გამოცდილება მთლიანად მიუღებელი იყო და ახალ ადამიანებს ახლებურად უნდა დაეფუძნებინათ მომავალი. თუმცა, რა ცოდნით ვაფუძნებდით მომავალს, ეს საკმარისად გაცნობიერებული ჩვენს საზოგადოებას არ ჰქონია და, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, არც შეთანხმებული ჰქონია. არ გვიძებნია ავტონომიური ცოდნა, რომელიც ისტორიულ კონტექსტს, რეალურ საჭიროებებსა და შეთანხმებულ პროგრესულ იდეებს უნდა დაჰფუძნებოდა; ცოდნა, რომელიც ბევრ ადამიანს, ყველას (და არა მხოლოდ ეკონომიკურად და კულტურულად პრივილეგირებულს) მოუტანდა სამართლიანობას, უსაფრთხოებას, კეთილდღეობას. მგონია, რომ სამოქალაქო ორგანიზაციებმა, 1990-იანი წლების კოლაფსის დროს, გლობალური აქტორების დღის წესრიგის და ცოდნის შაბლონების მიხედვით, ავტომატურად დაიწყეს მუშაობა. თუმცა, მთლიანობაში, სამოქალაქო ორგანიზაციებს დიდი როლი აქვთ შესრულებული ძალაუფლების შეკავების პროცესში. სამოქალაქო ორგანიზაციები ამხელდნენ სახელმწიფო ინსტიტუტების მხრიდან ძალაუფლების კონცენტრაციას, ინსტიტუციების პოლიტიზებას, უფლებების მასობრივ დარღვევას და რეალობის შესაცვლელად იბრძოდნენ. 

 
სამოქალაქო პოლიტიკური უფლებების დასაცავად სამოქალაქო ორგანიზაციებს მართლა მნიშვნელოვანი წვლილი აქვთ შეტანილი. თუმცა, ის პრობლემა, რასაც მე ვხედავ სამოქალაქო ორგანიზაციებში, ეს არის სოციალური უსამართლობის და ეკონომიკურ უთანასწორობებზე პასუხის არქონა და მუშაობის ძალიან დაბალი ინტერესი.

სამოქალაქო ორგანიზაციების მნიშვნელოვანი ნაწილი მაინც მემარჯვენე პოლიტიკურ იდეოლოგიებს იზიარებს. ეს უკავშირდება ტრავმატულ წარმოდგენას, რომ ყველაფერი, რაც კეთილდღეობაზე, სოციალურ სახელმწიფოზე, სოციალურ სამართლიანობაზეა ორიენტირებული, თითქოს, საბჭოთა ცოდნაა და მასზე სრულად უარია სათქმელი. ამასთან, სამოქალაქო ორგანიზაციებმა მიზნად დაისახეს უფრო მეტად ძალაუფლების სისტემების შეკავება, ვიდრე საზოგადოებასთან მუშაობა, სოლიდარობის შენება და სოციალური გარდაქმნა საზოგადოების  შიგნით - ერთგვარი პოზიტიური მოქალაქეობის პრაქტიკა. მე კრიტიკული ვარ ხოლმე სამოქალაქო ორგანიზაციების მიმართ და ეს მხოლოდ კეთილგანწყობილი კრიტიკაა, რეფლექსიის და ცვლილებების წასახალისებლად.  

- არასამთავრობო ორგანიზაციების გავლენის დინამიკა როგორია? 

- რევოლუციის შემდეგ ენჯიო სექტორის ლიდერების დიდი ნაწილი ხელისუფლებაში წავიდა. ეს სერიოზული დარტყმა იყო სამოქალაქო ორგანიზაციებისთვის. თუმცა, 2007 წლის შემდეგ, ბევრმა ორგანიზაციამ კრიტიკული თვითგამორკვევის პროცესი გაიარა და ხმამაღლა გააპროტესტა ხელისუფლების მხრიდან მასობრივი უფლებადარღვევის ფაქტები და რეპრესიები. ახლა ენჯიოების მიმართ ძალიან ნეგატიური განწყობაა. ეს ხელისუფლების პასუხისმგებლობაც არის, რომელიც, ბოლო წლებია, აქტიურად ცდილობს არასამთავრობო ორგანიზაციების მარგინალიზაციას. ასეთი ღია და აგრესიული ენჯიო რიტორიკა წინა წლებში არასდროს ყოფილა. ამავდროულად, იმის გამო, რომ ღარიბი ქვეყანა ვართ, აქ ფინანსების მოძიების საზოგადოებრივი გზები და ფილანთროპია არ მუშაობს. ამითაც აიხსნება გაუცხოება, რაც საზოგადოების მხრიდან სამოქალაქო სექტორის მიმართ არსებობს. თუმცა, ყველა კრიტიკული აზრისა და აქტორის დელეგიტიმაცია მმართველი ძალის მხრიდან, დღეს ჩვენი ყოველდღიურობის ნაწილია. განსაკუთრებით იმის შემდეგ, რაც ღარიბაშვილი გახდა პრემიერმინისტრი, სამოქალაქო ორგანიზაციებისთვის სივრცეები თითქმის მთლიანად ჩაიკეტა რაიმე რეფორმის გასატანად, ან, თუნდაც, რეკომენდაციების ხელისუფლებამდე მისატანად. ეს ევროკავშირის რეკომენდაციების შესრულების პროცესშიც მკაფიოდ გამოჩნდა. 

- გერმანელი რუსეთისმცოდნე შტეფან მაისტერი, რომელიც სამი წლის განმავლობაში თბილისში ცხოვრობდა და ჰაინრიხ ბიოლის ფონდს ხელმძღვანელობდა, დღევანდელი საქართველოს მთავარ პრობლემად პოლიტიკური ალტერნატივების ნაკლებობას მიიჩნევს. თქვენთან ორი თვის წინ ჩაწერილ ინტერვიუში ის ამბობს, რომ ამ ფონზე საზოგადოებრივმა პროტესტმაც კი აზრი დაკარგა (არ არსებობს პოლიტიკური ძალა, ვისთვისაც ღირს პროტესტი). მისი აზრით: „პოლიტიკური კულტურა უნდა გარდაიქმნას და ეს სამოქალაქო საზოგადოების გასაკეთებელია.“ როგორ ფიქრობთ, რა რესურსი აქვს სამოქალაქო საზოგადოებას, რომ პოლიტიკური კულტურა გარდაქმნას დღევანდელ საქართველოში? 

- პოლიტიკური კულტურა ნამდვილად მნიშვნელოვანი საკითხია ამ პოლარიზებულ გარემოში. ოპონენტების მტრებად შერაცხვა, დიალოგის სივრცეების შეკუმშვა, იზოლაციონიზმი, საითაც დღევანდელი ხელისუფლება მიდის - ძალიან მძიმეა. მაგრამ არანაკლებ პრობლემურია იმის თვითგამორკვევა, თუ რა არის საზოგადოებრივი ინტერესი და ის პროცესი, რომელიც დემოკრატიული გზებით და დემოკრატიული პრაქტიკებით უნდა შეიქმნას. დღეს პარტიების დიდ ნაწილს საზოგადოებრივ ჯგუფებთან კავშირი გაწყვეტილი აქვს. მათი დღის წესრიგი არ ასახავს მოსახლეობის რეალურ საჭიროებებს და ინტერესებს. რეგიონებში როცა ჩავდივართ, პარტიული ოფისები ან დაკეტილია, ან სერიოზული მუშაობის სივრცეებად არ არის დანახული. რეგიონებში ოპოზიციური პარტიები საკრებულოს დონეზეც კი პასიურები არიან.  სანამ ისინი არ გააცნობიერებენ, რა არის მათ მიმართ უნდობლობის სისტემური მიზეზები, ცვლილებებს ვერ მიაღწევენ.  

- ალტერნატივების წარმოქმნაში სამოქალაქო საზოგადოებამ გადამწყვეტი როლი როგორ უნდა ითამაშოს?

- მე მჯერა საზოგადოების ძალის და იმის, რომ რაღაც ეტაპზე პოლიტიკურ დეპრესიას და სოციალურ ნიჰილიზმს დავძლევთ. დღევანდელი რეალობის ერთ-ერთი სერიოზული მიზეზი ეკონომიკური ფაქტორებია: მაღალი ინფლაცია, მაღალი ფასები, უცვლელი სოციალური პოლიტიკა. სწორედ ამის გამო, საქართველოს ყოველი მეხუთე მოქალაქე მიგრაციაშია. სადაც ჩვენ ვმუშაობთ, იმ რეგიონებში თითქმის გაიფანტნენ თემის ლიდერები, რომლებთან ერთადაც მომავალს ვაშენებდით. ამ სოციალურ უიმედობას ბევრი ახსნა აქვს.

- ახსნა ადვილია, მაგრამ ცვლილებებს რა მოიტანს? 

- მე მგონია, მრავალდონიანი მუშაობაა საჭირო. მაგრამ მთავარია, რომ ყველა აქტორმა, მათ შორის, პოლიტიკურმა პარტიებმა, სამოქალაქო ორგანიზაციებმა და მედიაორგანიზაციებმა  შევძლოთ საზოგადოებრივ ინტერესებთან დაახლოება და ისეთი დღის წესრიგის შექმნა, რომელიც თავისუფალი იქნება ბიზნესის და ვიწრო პარტიული ინტერესებისგან. დღეს ძალაუფლების შეკავება ან მისი მოპოვება არის პარტიების ძირითადი მიზანი და არა რეალური სახალხო პოლიტიკის გატარება და რეალური გარდაქმნები. დღის წესრიგის რადიკალური შემობრუნება, მასში სოციალური და ეკონომიკური უსამართლობების დაყენება, პოლიტიკის გათავისუფლება ბიზნესინტერესებისგან, თანხმობისა და ნდობის ქვემოდან შენება არის არსებითად მნიშვნელოვანი იმისთვის, რომ რაღაც ცვლილება მოხდეს. ამ პროცესში ძალიან მნიშვნელოვანია იმგვარი მედიის როლი, რომელიც საზოგადოებრივ ინტერესებზე იქნება ორიენტირებული და ანგარიშვალდებულების მდგომარეობაში ჩააყენებს ხელისუფლებასაც და ოპოზიციასაც. მედიამ კითხვები უნდა დასვას ცალკეულ ბიზნესებთან დაკავშირებით, რომლებიც ჩაგრავენ და სერიოზულ პრობლემებს უქმნიან ჩვენს საზოგადოებას - ეს იქნება ბანკები, აზარტული თამაშის ბიზნესი თუ მოპოვების ბიზნესი. 

 
ჩვენ გვქონია გამოცდილება, როცა ძალიან მძიმე სოციალური საკითხი მედიაში ვერ შეგვიტანია.

იმიტომ, რომ, შეიძლება იმ ბიზნესის მფლობელი აფინანსებს რომელიღაც მედიას და ინტერესთა კონფლიქტი იქმნება. 

 

 

„ფუნდამენტურად მნიშვნელოვანია, პატიოსანმა ადამიანებმა შექმნან არსებითად ახალი პოლიტიკური ძალები.“

 

 

- ადრე ამბობდით, რომ ბევრს ვხედავთ, მაგრამ ხშირად მთავარს ვერ ვამჩნევთ; რომ მედია თემებს აყვითლებს, პოლიტიკოსების ინტელექტი დაბალია, განათლების სისტემა ქსენოფობიას წარმოშობს, აკადემიური სივრცე კრიტიკული აზროვნების განვითარებაში არ მონაწილეობს. ფაქტობრივად, ჩაკეტილი წრეა. ახლა ამბობთ, რომ ეს წრე იქ უნდა გაირღვეს, სადაც მოსახლეობის ჭეშმარიტი ინტერესია. თუ წარმოგიდგენიათ, კონკრეტულად, რითი უნდა დაიწყოს პროცესი, რომელიც განვითარების შანსს მისცემს ქვეყანას?

- ჩემთვის ძალიან საინტერესო გამოცდილება იყო ნამახვანის მოძრაობა. ამ მოძრაობის მიმართ ჩემი კრიტიკა 2021 წლის 5-6 ივლისის მოვლენებს უკავშირდება. თუმცა, ეს მაინც იმედის მომცემი მოძრაობა იყო. ამ მოძრაობის წევრები დისტანცირებულები იყვნენ სხვადასხვა ელიტისგან. ისინი არა მხოლოდ კონკრეტული ჰესის აშენებას ეწინააღმდეგებოდნენ, არამედ, ამხელდნენ ჩვენი ეკონომიკური და პოლიტიკური განვითარების ლოგიკას, რომელიც მოხვეჭაზე დგას და ველურად უგულებელყოფს ყველანაირ საზოგადოებრივ ინტერესს. ამ ადამიანებმა მოახერხეს უნიკალური თვითორგანიზება და მასების გაერთიანება. თუმცა ის პრობლემა, რომელიც ბოლოს მოძრაობას შეექმნა, ჩემთვის პროგნოზირებადიც იყო. 

- რატომ? 

- ამ მოძრაობის ერთ-ერთი მთავარ პრობლემად მიმაჩნია კლერიკალური წრეებისგან არასაკმარისი დამოუკიდებლობა. თუმცა, მათ ძალიან პროგრესული რელიგიური წარმოდგენებიც აჩვენეს. მათი პოზიცია რწმენის საკითხზე არის საინტერესო, სოციალურად მგრძნობიარე, პასუხისმგებლობიანი, პროგრესულიც. თუნდაც, მაკა სულაძის მანიფესტი, როცა მან ერთობისთვის ჯვარი გადადო და უარი თქვა ჯვრის პოლიტიკურ ინსტრუმენტალიზებაზე, ძალიან საინტერესო გამოცდილება იყო. ჩემთვის ამ მოძრაობამ ნამდვილად გააჩინა იმედი, რომ შესაძლებელია სტრატეგიული მოთმინებით მუშაობა, ნდობის და იმედის შენება ჩვენს ხალხში. 

- დღეს მათ აქვთ განცდა, რომ მიაღწიეს შედეგს, რისთვისაც ამხელა ძალისხმევა გაწიეს? 

- დიახ, ჩემი აზრით, მათ აქვთ, გარკვეულწილად, წარმატების განცდა. ვიცი, რომ სოლიდარულები რჩებიან და ყურადღებით აკვირდებიან სხვადასხვა პროცესს. ვფიქრობ, დადგება მომენტი, როცა ისინი შეიძლება კიდევ გამოჩნდნენ. მათმა გამოცდილებამ ჩვენც ბევრი გვასწავლა. თუმცა, ცხადია, რომ ძირეული ცვლილებები, რაც ქვეყანაში უნდა მოხდეს, ახალი პოლიტიკური ძალების გაჩენას უკავშირდება. ერთხანს პოპულარული იყო მოსაზრება, რომ ქართული ოცნებისა და ნაციონალური მოძრაობის მიღმა უნდა გაჩნდნენ პატარა პარტიები, რომლებიც ამ ორს შორის პოლარიზებას შეამცირებენ. ასეთი პარტიები გაჩნდა, მაგრამ არაფერი  იცვლება. 

- რატომ, თქვენი აზრით?

- იმიტომ, რომ ისინი სტრუქტურულად ახალს არაფერს გვთავაზობენ. მე მგონია, ფუნდამენტურად მნიშვნელოვანია, პატიოსანმა ადამიანებმა შექმნან არსებითად ახალი პოლიტიკური ძალები, რომლებიც ახალი სტრატეგიებით და პრაქტიკებით იმუშავებენ. ამის გარეშე ნაკლებად წარმომიდგენია რეალური პოლიტიკური ცვლილებები.

- ორი საპირისპირო მოსაზრება მომისმენია ამ საკითხზე ჩემი სტუმრებისგან, ძალიან პატივსაცემი ადამიანებისგან. პირველი მოსაზრება ასეთია: ახალ სერიოზულ ძალას დასჭირდება სერიოზული ფინანსები და მედიით უზრუნველყოფა; მაგრამ როდესაც არსებობს ორი დაპირისპირებული ძალა, რომლებიც აცოცხლებენ ერთმანეთს, მათი რეალური ალტერნატივა ორივე მხრიდან დიდი აგრესიის ქვეშ მოჰყვება.

- ნამახვანი ამის კარგი მაგალითია. ამ მოძრაობას გარკვეული პერიოდის განმავლობაში არც ერთი ტელევიზია არ აშუქებდა. შემდეგ კი, პირიქით, მათ წინააღმდეგ მუშაობდნენ.  

- მეორე, პირველის საპირისპირო მოსაზრება არის ის, რომ თუკი გამოჩნდება ახალი პოლიტიკური ძალა, რეალურად ახალი იდეებით, რეალური ნდობით და ენერგიით, ეს სრულიად საკმარისია იმისთვის, რომ ამ ძალამ საპარლამენტო არჩევნები მოიგოს 2024-ში.  

- არ მგონია, ჩვენთან ისეთი პოლიტიკური ძალა გაჩნდეს, რომელიც პარლამენტში უმრავლესობას მოიპოვებს. მნიშვნელოვანია, რომ გაჩნდნენ ახალი პოლიტიკური ძალები და ახალი, დამოუკიდებელი მედიაორგანიზაციები, რომლებიც კრიტიკულ კითხვებს დასვამენ არსებული დომინანტური ძალების მიმართ და რომლებიც სწორი კითხვებით და მხილებით მათ აიძულებენ, რომ გონივრულ კომპრომისებზე წავიდნენ, საერთო ინტერესების სასარგებლოდ. მე მჯერა მედიის და საჯარო აზრის ძალის. 

- დღევანდელი კანონმდებლობით, 2024-ში საპარლამენტო არჩევნები პროპორციული წესით, მაგრამ 5%-იანი ბარიერით ჩატარდება. მიგაჩნიათ თუ არა, რომ ამ წესებით შესაძლებელია, პოლიტიკური სპექტრი თვისებრივად შეიცვალოს?

- 5%-იანი ბარიერი პოლარიზაციას გააღრმავებს. სამართლიანები რომ ვიყოთ, უნდა ვთქვათ, რომ დღევანდელ რეალობაში მცირე პარტიებისთვის საკუთარი ადგილის პოვნა ძალიან რთულია. ორი დიდი პარტია სხვადასხვა პოლუსზეა, მათი შეხედულებები განსხვავდება არსებით საკითხებზე, თუნდაც, საგარეო პოლიტიკურ საკითხებზე. ამგვარი რადიკალიზების პირობებში, მცირე პარტიებისთვის განსხვავებული დღის წესრიგის შეთავაზება ძალიან რთულია. ეს მესმის. ამის მიუხედავად, სიტუაციის ნეიტრალიზებისთვის მათ მნიშვნელოვანი როლი აქვთ. შარლ მიშელის შემთხვევაშიც, სწორედ ამ მცირე პარტიებმა შეასრულეს მნიშვნელოვანი როლი, რომ პროცესი შეთანხმებებისკენ წასულიყო. განსაკუთრებით აღვნიშნავ ქალი პოლიტიკოსების როლს. ამიტომაც, ბარიერის დაწევა და მცირე პარტიებისთვის შანსის მიცემა აუცილებელი მგონია. 

- პოსტტოტალიტარულ საზოგადოებებს, როგორც წესი, კვალს ამჩნევს ახლო წარსული. ქართული საზოგადოების ტოტალიტარულ მემკვიდრეობაში რა მიგაჩნიათ ყველაზე პრობლემურად ჩვენი ქვეყნის განვითარებისთვის? 

- მე არ ვეთანხმები გავრცელებულ ტენდენციას, რომ ჩვენი საზოგადოება აღვწეროთ, როგორც მხოლოდ პოსტსაბჭოთა თუ პოსტტოტალიტარული. ეს ხედვა - რომ თითქმის ყველაფერი საბჭოთა გამოცდილებით აიხსნება - ნიშნავს 30 წლიანი განვითარების, მისი სიმახინჯეების და პასუხისმგებლობების გამოტოვებას. მე ვფიქრობ, რომ პოლიტიკური და იდეოლოგიური სახელი უნდა დავარქვათ, უნდა შევაფასოთ, რა გაგვიკეთა ამ 30-მა წელმა. ჩემი აზრით, პირველ რიგში, ეს იყო სრული განუკითხაობა, ადამიანების და სახელმწიფო რესურსების  ყვლეფა (პირდაპირი გაგებით), უკონტროლო ველური პრივატიზება, რომელმაც ბუნებრივი რესურსები, მნიშვნელოვანი ობიექტები და მიწები იმდროინდელი გავლენიანი ჯგუფების ხელში მოაქცია. უნდა გავიაზროთ, რომ გარიგებები და არაფორმალური გადანაწილება ელიტებს შორის დღემდე გრძელდება. ბიზნესმენები, დღეს ლამაზი ჰაბიტუსებით, სწორედ ამგვარი განვლილი გზით მოდიან. მეორე ფაქტორი არის ეკონომიკური განვითარების ნეოლიბერალური ლოგიკა, რომელიც ამბობს, რომ ყველაფერი ბაზარზეა დამოკიდებული და სახელმწიფოს არ შეუძლია ეკონომიკური ურთიერთობების რეგულირება, ან სიღარიბისა და ეკონომიკური უთანასწორობის შესამცირებლად რესურსის გადანაწილება. თავისუფლების სახელით გვაჩეჩებენ „მცირე სახელმწიფოს“ იდეას, რომელიც ეკონომიკურ და სოციალურ ურთიერთობებში არ ერევა. თითქოს, არსებობს თავისუფალი ბაზარი, რომელიც შეჯიბრს გთავაზობს. თითქოს, შენ შეგიძლია ამ შეჯიბრში შეხვიდე და გამდიდრდე, მთავარია, ყოჩაღი და მოქნილი იყო. ეს ლოგიკა ამბობს, რომ თუ ღარიბი ხარ, თუ დამარცხდი ამ შეჯიბრში, მხოლოდ  შენი ბრალია - შენ არ აღმოჩნდი საკმარისად ეფექტიანი, მშრომელი. მე მგონია, რომ ის, რაც ჩემზე და ჩვენს მოსახლეობაზე გავლენას ახდენს დღეს, ძირითადად, ამ ორი ფაქტორის შედეგია. თუმცა, რა თქმა უნდა, საერთო საბჭოთა პოლიტიკური კონტექსტიც ახდენს გავლენას. უმცირესობებთან ვმუშაობ და ვხედავ, რომ, მაგალითად, ჩვენი გაგება, თუ ვინ ვართ, როგორც ერი, მთლიანად საბჭოთა ნაციონალური პოლიტიკის პარადიგმაა. 

 

 

„მგონია, რომ თვითგადარჩენის და იმედის ძალა ჩვენს საზოგადოებაში მაღალია.“

 

 

- საბჭოთა გამოცდილებიდან თუ არის რაიმე, რაც, მიგაჩნიათ, რომ კარგად დავძლიეთ?

- მგონია, რომ მკვიდრდება სახელმწიფო ინსტიტუტების და კანონის პრინციპების პატივისცემა. ამასთან, ბოლო კვლევები აჩვენებს, რომ ახალგაზრდობა, 18-24 წლის თაობა, სრულიად სხვა კულტურულ ველშია. სრულიად გახსნილები არიან კონსერვატიული და პიროვნული თავისუფლების შემზღუდავი სოციალური ნორმების მიმართ - გენდერული საკითხები იქნება ეს, თუ სხვა. თუმცა, მე მაინც მგონია, რომ ჩვენმა საზოგადოებამ, რყევების მიუხედავად, ოპტიმიზმი შეინარჩუნა და ერთმანეთზე ზრუნვით გადარჩა. ჩემთვის განსაკუთრებულად ამაღელვებელი იყო უკრაინის და ევროინტეგრაციის მხარდამჭერი აქციები. აქ ვნახე ქალები და კაცები - ჩემი მშობლების თაობა (რომელიც მარცხიანი თაობაა). ისინი საბჭოთა კავშირში დაიბადნენ, მაგრამ იქ ვერ მოასწრეს სოციალური კაპიტალის შექმნა. მერე ამ დანგრეულ ეკონომიკურ სისტემაში აღმოჩნდნენ, სადაც მათი არც ნიჭი, არც ძალა არ დაფასდა. იმ აქციებზე სწორედ ეს გადარჩენის რეჟიმში მცხოვრები, გადაღლილი ხალხი იყო ძალიან აქტიური. სწორედ ისინი ცდილობდნენ მობილიზებას, სოლიდარობის და იმედის ჩვენებას. მგონია, რომ თვითგადარჩენის და იმედის ძალა ჩვენს საზოგადოებაში მაღალია და ეს მაძლევს ოპტიმიზმის საფუძველს. 

- თქვენთვის რომელია სიტყვა, რომელიც მთელი ცხოვრების მეგზურად შეიძლება გამოდგეს? 

- ალბათ, პატიოსნება - ფიქრში... კეთებაში...

- ჩვენი საზოგადოების ყველაზე დაუცველ ნაწილთან მუდმივმა პირადმა ურთიერთობამ რა ახალი ცოდნა მოგცათ თქვენი თავის შესახებ? 

- ალბათ, ის, თუ როგორ ახერხებენ ეს ადამიანები,  იმედი არ დაკარგონ. როგორ ახერხებენ პოზიტიური სოციალური ცვლილებებისთვის ძალისხმევის გაწევას და, ხანდახან, სტრატეგიულ მოთმინებას. 

- ეს მათ შესახებ ცოდნაა. თქვენ შესახებ რა გაიგეთ?

- ძალიან მადგება ცოდნა სტრატეგიული ლოდინის შესახებ: როცა იცი, რომ რაღაც შეიძლება ადვილად არ მოხდეს, მაგრამ უნდა დაელოდო და თუ სწორად გაწევ ძალისხმევას, საბოლოოდ, შედეგი დადგება. მეორე მხრივ, იმ პირობებშიც, როცა შეიძლება უიმედოდ იყო, არსებობს სოლიდარობის და ურთიერთმხარდაჭერის გამოცდილება, რომელიც დაგეხმარება, იმედი და ადამიანობა შეინარჩუნო. ამ ღირებულებებმა და ეთიკამ ჩემთვისაც წინ წამოწია ეს იდეალები. შეიძლება, მსგავსი ხედვა ადრეც მქონდა, მაგრამ უფრო გაფორმდა და გაძლიერდა. 

- დიდი მადლობა საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია ლიბანელი მწერალი ჯიბრან ხალილ ჯიბრანი (1883-1931): „როცა იმის ბოლოში გახვალ, რაც უნდა იცოდე, იმის თავში აღმოჩნდები, რასაც უნდა გრძნობდე.“ 

- ეს ჩემთვის ძალიან საინტერესო საკითხია. იმის მიუხედავად, რომ ჩემთვის ცოდნის დაგროვება სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი პროცესი იყო და მას არა მხოლოდ პოლიტიკური, არამედ ეგზისტენციური მნიშვნელობა ჰქონდა, მაინც მგონია, რომ გრძნობითი და ინტუიციური გამოცდილება ჩემთვის ძალიან მნიშვნელოვანი და ღირებულია. ხშირად, შეიძლება, ზუსტად ვერ დავასაბუთო, რაღაც რატომ არის სწორი, ან ახლა გასაკეთებელი. მაგრამ შეგრძნების დონეზე, ადამიანებთან ურთიერთობაში, თუნდაც, ადგილზე, გარემოში ყოფნით, მექმნება ინტუიციური, შეგრძნებითი, სხეულებრივი გამოცდილება, რომელიც სწორად მაჩვენებს ხოლმე, საით უნდა წავიდე - როგორც პირად ცხოვრებაში, ისე პოლიტიკურ და საჯარო საქმეში. ამიტომაც, ის, რომ სწორედ გულს უნდა მოვუსმინოთ და გონების ტოტალობისგან ვდისტანცირდეთ, ჩემთვის ძალიან მნიშვნელოვანი გამოცდილებაა. შეიძლება, ეს იმით აიხსნება, რომ ბავშვობიდან დიდი ინტერესი მაქვს რელიგიების - მათ შორის, აღმოსავლური რელიგიების - მიმართ. ჩვენ ვცხოვრობთ უხეშ, ეგოისტურ და აგრესიულ რეალობაში, როცა დაკარგული გვაქვს კავშირი ბუნებასთან, სულიერებასთან, ერთმანეთთანაც. დღეს იმდენად არის ეგოისტური ეთიკა წახალისებული გლობალურად, რომ ძალიან ინტიმურ ურთიერთობებში - მეგობრებთან, ძვირფას ადამიანებთან, მშობლებთან ურთიერთობებშიც კი - მხოლოდ ინტერესი შემოდის და არა ზრუნვა, სიყვარული, სოლიდარობა. რაციონალურობის, ინტერესის, მომხმარებლური ეთიკის ტოტალობამ ჩვენი ცხოვრება არაჰარმონიული, ატომიზებული და უბედური გახადა. 

- მეორე ციტატა ეკუთვნის გერმანელ ფილოსოფოსს - არტურ შოპენჰაუერს (1788-1860): „ადამიანი არსებობს, როცა საკუთარ თავს ირჩევს.“ 

- ალბათ ეს უფრო ეგზისტენციური საკითხია. ჩვენი თავის ძიება, ალბათ, პირველ რიგში ცრუიდენტიფიკაციებისგან გათავისუფლებას და განჯაჭვას გულისხმობს; იმ შაბლონებისგან და ინერციისგან  გათავისუფლებას, რაც სხვადასხვა ჰეგემონურმა ცოდნამ, წესრიგმა, ძალაუფლებამ ჩვენში დატოვა, დაგვასწავლა. ვცდილობ, ჩემს სტუდენტებსაც ავუხსნა, რომ ცოდნის დაგროვების პროცესი დომინანტურ ცოდნასთან დაპირისპირებას და, ამავდროულად,  თვითჩაღრმავების, თვითძიების პროცესს უნდა მოიცავდეს, რათა ვიპოვოთ რაღაც ახალი.

- რაღაც ახალი საკუთარ თავზე?

- შეიძლება, ახალი საკუთარი თავიც.

ფოტომასალა: ზურაბ ქურციკიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე