×
„ის საზოგადოება გაიმარჯვებს, რომელსაც გაერთიანება შეუძლია“

ლაშა ბაქრაძე

ისტორიკოსი


3056

ინტერვიუს შესახებ

ლაშა ბაქრაძესთან საგაზაფხულო სეზონის ბოლო ინტერვიუ ისეთი გამოვიდა, როგორიც მინდოდა - შემაჯამებელი და მთავარზე ორიენტირებული. 

მრავალწლიან პრობლემებზე კითხვების დასმა ბევრად ადვილია, ვიდრე პასუხების მოძებნა. ლაშას აქვს თავისი პასუხები, რომლებიც, შესაძლოა, კიდევ ბევრ კითხვას აჩენდეს. მაგრამ, სხვებისგან განსხვავებით, მას შეუძლია, შენს მორიგ „რატომ?“-ზე მშვიდად გიპასუხოს: „რატომ? - ნამდვილად რთული ასახსნელია.“ 

გაიცანით ლაშა ბაქრაძე, რომლისთვისაც (როგორც მე დავინახე), სიმართლე უპირველესია. 

ია ანთაძე

- ლაშა, ნორმალურად მიგაჩნია დროის ხარჯვა ისეთ რამეზე, რასაც დიდი მნიშვნელობა არ აქვს?

- სამწუხაროდ, ხშირად მიწევს ისეთ რამეზე დროის ხარჯვა, რაც ძალიან მნიშვნელოვანი არ არის. ნორმალურად მიმაჩნია თუ არა, ეს სხვა საკითხია. ხშირად ვფიქრობ ხოლმე, რომ სრულიად უაზრო, ჩემთვის არაფრისმომტან, შეიძლება, სხვისთვისაც არაფრისმომტან საქმეს ვაკეთებ. მაგრამ სხვა რა გზაა?!

- ეს კითხვა მაშინ გამიჩნდა, როცა შენი „თავისუფლების დღიური“ წავიკითხე. მაინტერესებდა, მოკლე დღიურით „რადიო თავისუფლება“ მოიშორე თავიდან, თუ მართლა გაქვს ასეთი კვირები, როდესაც მნიშვნელოვანი არაფერი ხდება. 

- სამწუხაროდ, ასეთი პერიოდები ძალიან ხშირია, როცა არაფრით დიდად საინტერესოთი არ ვარ დაკავებული. ამ დღიურს რომ ვწერდი, ზუსტად ასეთი კვირა იყო. მე ვფიქრობ, ტყუილი არ უნდა დამეწერა, თითქოს, რაღაც განსაკუთრებულად საინტერესო დღეები მქონდა. ის კვირა არაფრით გამორჩეული არ ყოფილა და ამიტომაც დავწერე ისე, როგორც დავწერე: მოსაწყენად და მოკლედ. საერთოდ, ვცდილობ ხოლმე, რომ რაც შეიძლება მოკლედ ვწერო. საქმე იქამდე მივიდა, რომ ამ ბოლო დროს არაფერს აღარ ვწერ. 

- თუმცა, წიგნების ავტორი ხარ. 

- დიახ, მაგრამ ეს არ არის ის რაოდენობა, რაზეც სერიოზულად შეიძლება ლაპარაკი. ხალხი ბევრს წერს და მათ დიდ პატივს ვცემ. მაგრამ ზოგჯერ ვფიქრობ - ვისთვის დავწერო? 

- ეს მიკვირს. მიტინგზეც კი ახერხებ, რომ მშვიდი ტონით ექვსი წუთი ილაპარაკო. ვფიქრობდი, რომ შინაგანი მშვიდობის საკუთარი რეცეპტი გაქვს.

- არა, ეს ადამიანის ბუნებაა. ზოგს მოსწონს ენერგიულად საუბარი... ენერგიულად, მგონი, მეც ვსაუბრობ, მაგრამ მიტინგზე ხშირად ყვირილი მოსწონთ ადამიანებს. მე ბუნებით მშვიდი ვარ და ვცდილობ კიდეც, რომ მშვიდი ვიყო. ბოლო პერიოდში, როცა ასაკიც გემატება და ისედაც ბევრი სანერვიულოა, ცოტა შევიცვალე. ადრე რკინის ნებისყოფის ადამიანი ვიყავი, ასე მგონია. სხვათა შორის, ნევროზებს აჩენს ის ხმაური, რაც მუდმივად არის თბილისში. ძველ ქალაქში ვცხოვრობ და იქ წარმოუდგენელი ხმაურია. ამ ხმაურმა, ბოლო წლების განმავლობაში, ჩემი დიდი გაღიზიანება გამოიწვია და სიმშვიდის ზონიდან გამომიყვანა. აღარ ვარ ისეთი მშვიდი, როგორიც წინათ ვიყავი. ბევრი ფაქტორია - საკუთარი თავითაც შეიძლება ხშირად უკმაყოფილო ვიყო, ქვეყნის მდგომარეობაც სანერვიულოა. მაგრამ ხმაური ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფაქტორია, რომელიც ჩემზე ძალიან ცუდად მოქმედებს. 

- ღამის ხმაურს გულისხმობ? 

- ღამეც, დღეც. დღე იმდენად არ მაწუხებს, რამდენადაც ღამე. კოტე აფხაზის ქუჩაზე ვცხოვრობ, სადაც გაუთავებელი სიმღერა და ყვირილია. ეს ყველაფერი საშინლად მოქმედებს მთელი ქვეყნის ფსიქოლოგიაზე. ამაზე არავინ არ ფიქრობს. 

- ხმაურით შეწუხებული ადამიანები სულ წერენ და ლაპარაკობენ თავის გასაჭირზე. მართლაც დიდი პრობლემაა. 

- პატრულს უნდა ჰქონდეს ასეთი დავალება, რომ როდესაც ვინმე გაჩერებულ მანქანაში ბოლო ხმაზე აჯღავლებს თავის უნიჭო მუსიკას - და გინდა, სუპერნიჭიერი მუსიკაც იყოს - ხმა ჩააწევინოს; უთხრას, რომ გარშემო ადამიანები ცხოვრობენ. ასეთი ღრმად ასოციალური ქვეყანა, როგორიც საქართველოა, ძნელი წარმოსადგენია - ადამიანი არასდროს არ ფიქრობს, რომ შეიძლება მისი ქცევით ვიღაც სხვა წუხდებოდეს. ეს ძალიან კარგად ჩანს ყოველდღიურ ცხოვრებაში. 

- შემდეგი კითხვით სხვა თემაზე ვიწყებთ საუბარს. ზოგადად, თუ ეთანხმები, რომ აზრს მკაფიოდ გადმოსცემს ის, ვინც მკაფიოდ, მწყობრად აზროვნებს?

- თავისთავად ცხადია. აზრს მკაფიოდ გადმოსცემს ის, ვინც საერთოდ ფიქრობს ამა თუ იმ საკითხზე და გადმოსცემს აზრს, რომელიც უკვე თავში აქვს. ნამდვილად ასეა. 

- მე თვითონაც ვიყავი პროცესის მონაწილე და ამიტომ ვიტყვი: 1980-იანი წლების ბოლოს მამაშენის, ბატონი აკაკი ბაქრაძის საჯარო გამოსვლებმა შეცვალა ბევრი ადამიანის დამოკიდებულება საქართველოს მიმართ და საკუთარი თავის მიმართაც. შენი აზრით, რა იყო უფრო მნიშვნელოვანი - რას ამბობდა, თუ როგორ ამბობდა?

- ორივეს აქვს მნიშვნელობა, მაგრამ, რა თქმა უნდა, პირველ რიგში, მნიშვნელოვანია, რას ამბობდა. თუმცა, როდესაც ადამიანს შეუძლია მკაფიოდ, მოკლედ, გასაგებად ჩამოაყალიბოს აზრი, ეს დიდი ნიჭია და დიდი ბედნიერებაც არის როგორც მთქმელისთვის, ასევე, მსმენელისთვის. 

- ამას იმიტომ ვამბობ, რომ მერაბ მამარდაშვილსაც დაახლოებით იმ პერიოდში ჰქონდა ლექციები და მასაც ბევრი მსმენელი ჰყავდა. 

- არ ჰყავდა ბევრი მსმენელი. ხშირად მესმის ხოლმე: „მერაბ მამარდაშვილის მოწაფე ვიყავი“, „მერაბ მამარდაშვილის ლექციებს ვუსმენდი“... გულახდილები რომ ვიყოთ, სრული ტყუილია. ამდენი ადამიანი არასდროს არ დადიოდა მამარდაშვილის ლექციებზე. 

- თუ აკაკი ბაქრაძის აუდიტორიას შევადარებთ, ცხადია, მერაბ მამარდაშვილის აუდიტორია ბევრად მცირე იყო. მახსოვს კალათბურთის სასახლე ვერის ბაღში, სადაც ბატონი აკაკი ლექციებს კითხულობდა და იქ ფეხის დასადგმელ ადგილს ვერ იპოვიდი. 

- ნამდვილად ასე იყო. მამაჩემის ლექციებზე ბევრად მეტი ადამიანი დადიოდა. მისი გავლენაც ბევრად უფრო დიდი იყო, ვიდრე მამარდაშვილის. მოდაში შემოვიდა - ყველა ქართველი „ინტელექტუალი“ ამტკიცებს, რომ მამარდაშვილის ლექციებზე დადიოდა. მე მახსოვს, რომ ძალიან ცოტა ხალხი დადიოდა, მეც ვყოფილვარ...

- მეც ვყოფილვარ. 

- ხომ გახსოვს, რომ 20-30 ადამიანი იყო „საკმაოდ ბევრი“. მე სადაც ვიყავი, ყოველ შემთხვევაში, ასე იყო. 

- ამაზე ლაპარაკი იმიტომ დავიწყე, რომ „როგორ“ თქმაში ბატონ აკაკის ბადალი არ ჰყავდა. სათქმელს ზუსტად ისე ამბობდა, როგორც მაშინდელი საზოგადოების მნიშვნელოვან ნაწილს სჭირდებოდა. ეს იყო ენა, რომელიც ყველას ესმოდა. 

- ნამდვილად ასეა და კიდევ გავიმეორებ, რომ ამას დიდი ნიჭი სჭირდება - ადვილად გადმოსცე, თუნდაც, რთული შინაარსის აზრები. მე პატივს ვცემ ფიზიკოსებს, ასტრონომებს, ზუსტი მეცნიერებების წარმომადგენლებს, რომლებსაც შეუძლიათ, ძალიან რთულ თემებზე - რისთვისაც მომზადებული არ არის საზოგადოების დიდი ნაწილი - საინტერესოდ და გასაგებად ილაპარაკონ. 

- რასაც გია დვალი აკეთებს. 

- გია დვალთან ერთად, თემურ კურცხალიაც შემიძლია დავასახელო. ისინი ისე ლაპარაკობენ, სანამ უსმენ, ფიქრობ, რომ ყველაფერი გესმის. თუმცა, როცა სახლში წახვალ, შეიძლება იფიქრო, რომ ვერაფერიც ვერ გაიგე. მაგრამ მათი მოსმენა რაღაცას ნამდვილად ტოვებს ადამიანში. 

 

 

„მაშინ დაიწყო ტოტალური შინაგანი გაორება და, ამავე დროს, საზოგადოების ხრწნა.“

 


- 1970-იან წლებზე ორი რადიკალურად განსხვავებული შეფასება მომისმენია: რომ ეს იყო ქართული საზოგადოების ტოტალური გახრწნის პერიოდი და რომ ეს იყო საქართველოს აყვავების ხანა (სპორტი, ლიტერატურა, კინო...). თუ ეთანხმები, რომ 1956 წელს თბილისში მიტინგის დახვრეტის შემდეგ, საკავშირო ხელისუფლებამ საქართველოს მიმართ „მკაცრი ხელის“ პოლიტიკა შეარბილა?

- არა, ძალაუფლება სხვაგანაც შესუსტდა. ხრუშჩოვის პერიოდია და სტალინის ტოტალიტარული რეჟიმი აღარ არის.

- საქართველოში რაიმე განსაკუთრებული დათმობა არ ყოფილა? 

- მიჭირს ამის თქმა. საერთოდ, 1956 წლის მითოლოგიზაცია ხდება საქართველოში, თითქოს, ამ დემონსტრაციამ თავისუფლებისკენ სწრაფვა გამოავლინა. სინამდვილეში, სამარცხვინო გამოსვლა იყო და ეს არ უნდა დავმალოთ. აღმოსავლეთ ევროპაში ადამიანებმა იფიქრეს, ამოვისუნთქავთო და 1956 წელს უნგრეთში რევოლუცია მოხდა დესტალინიზაციის და დეკომუნიზაციის მოთხოვნით. აქ კიდევ ხალხი სტალინის დასაცავად გამოვიდა. მაგრამ ამან, ჩემი აზრით, ის გამოიწვია, რომ თუ მანამდე საქართველოში ჯერ კიდევ იყვნენ ადამიანები, რომლებსაც კომუნიზმის და სტალინის სწამდათ, ეს რწმენა, ფაქტობრივად, დამთავრდა. სტალინისტები დღესაც არიან, მაგრამ სტალინიზმი მარგინალური გახდა. 1956 წლის მერე ადამიანები კომუნისტურ პარტიაში მხოლოდ კარიერისტული მიზნებით მიდიოდნენ. თანაც, კომუნისტებზე ანეკდოტებს თვითონ კომუნისტები ყვებოდნენ. მაშინ დაიწყო ტოტალური შინაგანი გაორება და, ამავე დროს, საზოგადოების ხრწნა. შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მჟავანაძის პერიოდში ხრწნა გაძლიერდა, მაგრამ ამის ფესვები მანამდეც იყო. დღესაც საქართველოში ადამიანები ყოველგვარი მორალისა და ეთიკის მიღმა იკეთებენ კარიერას და ეს საზოგადოებისთვის სრულიად მისაღებია. 

- მაგრამ როგორ ხსნი 1970-იანი წლების წარმატებებს სპორტში, ხელოვნებაში...

- სტალინის შემდეგ, 1960-იან წლებში, რეჟიმი შესუსტდა. ამან გამოიწვია აღმავლობა, პირველ რიგში, ქართულ კინოში და ლიტერატურაში. მარწუხები მოუშვეს, მეტი თავისუფლება გაჩნდა. თუმცა, ეს იყო ერთგვარი თამაში მთავრობასა და საზოგადოებას შორის. საქართველოში მთავრობა მართლაც უშვებდა შედარებით მეტ თავისუფლებას, ვიდრე, ვთქვათ, შუა აზიის რესპუბლიკებში, ან, თუნდაც, ჩვენს მეზობელ აზერბაიჯანში იყო დაშვებული. ამავე დროს, ქართველმა ხელოვანმა - მწერალმა, კინორეჟისორმა - იცოდა საზღვრები, სადამდეც შეიძლებოდა მისულიყო. შეთამაშებული იყო ეს ურთიერთობა. სპორტშიც, რა თქმა უნდა, გარკვეული წარმატებები გვქონდა. რასაც ახლა ვიტყვი, არ შეიძლება, ვინმემ ჩემს პირად წყენად ჩათვალოს, რადგან არანაირი პრობლემა ამ სისტემასთან არ მქონია - პატარა ვიყავი, 70-იან წლებში წავედი სკოლაში. მაგრამ რასაც ვხედავდი, რაც ოჯახში მესმოდა, თუ როგორი იყო საზოგადოება, ჩემთვის ეს არის დიდი გახრწნილობის და მორალური დეგრადაციის ეპოქა. თუმცა, პარალელურად, რაღაც სხვაც ვითარდებოდა. თუნდაც, 1978 წლის 14 აპრილი არის იმის მაგალითი, რომ საზოგადოებაში წინააღმდეგობა გაიზარდა. იყვნენ ადამიანები, რომლებსაც, საერთო იდეისთვის და იდეალებისთვის, ამ ზოგად უმძიმეს მდგომარეობაზე უფრო მაღლა დგომა შეეძლოთ. თავისთავად ცხადია, რომ არასდროს არაფერი არ არის შავ-თეთრი. ჩვენ შეგვიძლია, სტალინის ეპოქასაც დავუბრუნდეთ და იქაც დავინახავთ, რომ იყვნენ მორალური ადამიანები. 

- საბოლოოდ, რა შეგვიძლია ვთქვათ? რომ ეროვნული მოძრაობა დაღმავალ ტალღაზე დაიწყო, თუ აღმავალზე? 

- ძნელია თქმა, რა არის დაღმავალი და აღმავალი. ფაქტია, რომ 80-იანი წლების მეორე ნახევრის ეროვნული მოძრაობა იყო რეაქცია იმაზე, რაც საბჭოთა კავშირში ხდებოდა. მანამდე, თითზე ჩამოსათვლელი დისიდენტები ხომ ნამდვილად ვერ ქმნიდნენ ამინდს?! საქართველოში ეროვნული მოძრაობა ნელ-ნელა დაიწყო და გაძლიერდა გორბაჩოვის რეფორმების ფონზე, როცა არაერთი ადამიანი მიხვდა, რომ საბჭოთა კავშირს გადარჩენის შანსი არ ჰქონდა და არანაირ რეფორმირებას აღარ ექვემდებარებოდა. მაშინ ბევრი ჯერ კიდევ ფიქრობდა, რომ სოციალიზმის რეფორმირება შეიძლებოდა, მაგრამ საღად მოაზროვნე ადამიანები ხედავდნენ, რომ სისტემა ინგრეოდა. 

- ჩვენი მრავალწლიანი უბედურების პირველი ნიშანი გამოჩნდა მაშინ, როდესაც ეროვნული მოძრაობის ლიდერებმა არ გაიზიარეს აკაკი ბაქრაძის ძირითადი მოწოდება ეროვნული თანხმობის მთავრობის ჩამოყალიბების შესახებ. შენც არაერთხელ გითქვამს, რომ მას უსმენდნენ, მაგრამ არ უჯერებდნენ. იმ წლების შემდეგ, დღემდე გადაუჭრელი პრობლემაა დიალოგი და შეთანხმება ნებისმიერ საკითხზე. 

- ნამდვილად ასეა. 

- როგორ ფიქრობ, რა არის ამ დაუსრულებელი აგრესიის საფუძველი და მიზეზი? 

- მე საერთოდ არ მჯერა, როცა ერის ბუნებაზე საუბრობენ. ხშირად ვამბობ ხოლმე, რომ საბჭოურმა წარსულმა ძალიან ბევრი რამ მოკლა. მაგალითად, ადამიანებში მოკლა სამართლიანობის გაგება. ეს დღემდე პრობლემაა. დავუშვათ, ვიღაც ზის ციხეში. ამ ფაქტს იმის მიხედვით კი არ ვაფასებთ, რამდენად უკანონოდ ან კანონიერად იხდის სასჯელს ადამიანი, რა დააშავა, ან ციხეში როგორ ექცევიან. იმის მიხედვით ვაფასებთ, ჩვენ როგორი დამოკიდებულება გვაქვს ამ პიროვნების მიმართ. ვიღაცაზე გეტყვიან: „ეგ ხომ ცუდი ადამიანია?! ეგ ხომ აუცილებლად ციხეში უნდა იჯდეს?!“ ოღონდ, როგორც წესი, გულისხმობენ, რომ სხვა რამის გამო უნდა იჯდეს და არა იმის გამო, რის გამოც ზის. საბჭოთა კავშირმა, იმის გარდა, რომ სამართლის განცდა მოსპო, საზოგადოება პატარ-პატარა ნაწილებად დაშალა და გააჩინა პარანოია, უნდობლობა ერთმანეთის მიმართ. დღემდე ძალიან გვიჭირს, რომ გამაერთიანებელი იდეა ვიპოვოთ. იმედი მაქვს, საქართველოს მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი ფიქრობს, რომ არ გვინდა რუსეთი და გვინდა განვითარება. მაგრამ რა ნაბიჯები უნდა გადავდგათ იმისთვის, რომ დასავლეთს დავუახლოვდეთ, ამასთან დაკავშირებით, ტოტალურად განსხვავებული აზრებია. კონსენსუსის მიღწევის არანაირი კულტურა არ გაგვაჩნია. ამ მხრივ, იგივე მდგომარეობაა, რაც ეროვნული მოძრაობის დროს იყო. 

- საკითხავიც ეს არის - კონსენსუსის კულტურა რატომ ვერ შევიძინეთ? 

- საზოგადოების განვითარება იმ დონეზეა, რომ უბრალოზე უბრალო საკითხებთან დაკავშირებითაც კი ვერ ვთანხმდებით ადამიანები, რომლებსაც ერთი და იგივე მიზანი გვამოძრავებს. რატომ? ნამდვილად რთული ასახსნელია. საბჭოთა სისტემის მიზანი იყო, რომ საზოგადოებასა და სისტემას შორის დაპირისპირება არ მომხდარიყო. რაც უფრო დაშლილია საზოგადოება, რაც უფრო ნაკლები ძალა აქვს, რომ გაერთიანდეს, - მით უკეთესად გრძნობს თავს ხელისუფლება. არადემოკრატიულ სახელმწიფოებს ეს ახასიათებს. ჩვენ გაუთავებლად ვლაპარაკობთ იმაზე, რომ გვინდა, დემოკრატიული საზოგადოება შევქმნათ; ამავე დროს, მთავრობები სულ ცდილობენ, რომ საზოგადოება ისევ დაშლილი ამყოფონ და ადვილად მართონ. ასეთი საზოგადოება, სამწუხაროდ, დემოკრატიულ ქვეყანას ვერ ააშენებს. 

- ერთი წუთით ძველ დროს რომ მივუბრუნდეთ, აკაკი ბაქრაძის მიმართ დიდი ნდობა იყო, მაგრამ რაციონალურმა ძალებმა მაინც ვერ მოიპოვეს წარმატება, რადიკალებთან შედარებით. ეს რატომ მოხდა, რომ ყველგან და ყოველთვის რადიკალურმა ძალებმა გაიმარჯვეს?

- ეტყობა, შეძახილები „გაუმარჯოს! გაუმარჯოს!“ უფრო მოქმედებს ფართო საზოგადოებაზე. ისევ საბჭოთა კავშირი უნდა ვახსენო და ვიღაც იფიქრებს, რომ ჩავიციკლე. საზოგადოებაში, რომელმაც ტოტალიტარიზმი გამოიარა, სულ არსებობს სურვილი, რომ ბელადი მოვიდეს. ბრმა სიყვარული არამარტო საზოგადოებისთვის არის საშიში, „ბელადისთვისაც“ საშიშია. ადამიანს წარმოუდგენელი ნება სჭირდება, რომ ამას გაუძლოს. ვინც მდგარა დიდი მიტინგის და დემონსტრაციის წინ, იცის, ხალხისგან როგორი ენერგია მოდის. მართლაც დიდი ნება სჭირდება, რომ ეს ძალა გაანეიტრალო და არ დაემორჩილო მას. როგორც ბელადს ემორჩილება მასა, ასევე, მასას ემორჩილება ბელადი. 

- 1991 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში ბატონი აკაკი რატომ არ მონაწილეობდა? 

- არ თვლიდა, რომ რაიმე შანსი ჰქონდა მაგ არჩევნებში.

- და 1995 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში რატომ ჩაერთო, შევარდნაძის და პატიაშვილის წინააღმდეგ? 

- 1995 წლის არჩევნებზეც იმავეს ფიქრობდა, რომ შანსი არ ჰქონდა. მაგრამ მიაჩნდა, რომ რაღაც ალტერნატივა საჭირო იყო. მაშინ ე.წ. „ესენგეში“ შეგვიყვანეს, რომელსაც ქართულად დსთ (დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა) ერქვა. ამბობდნენ, რომ აფხაზეთსა და ე.წ. სამხრეთ ოსეთს დაგვიბრუნებდა რუსეთი, თუ დსთ-ში შევიდოდით. ფაქტია, რომ ასე არ მოხდა. რა საინტერესოა, რომ დღესაც არიან ადამიანები, რომლებიც ფიქრობენ, რომ თუ ძალიან (ბოდიში მომითხოვია!) „შევეტენებით“ რუსეთს, ის რაღაცას გვაჩუქებს, მათ შორის, აფხაზეთს. ეს ისეთი აბსურდია! 

 

 

„როგორც ადამიანი თავის მოხუც დედას ვერ მიატოვებს გაჭირვებაში, ისე ვერ მიატოვებ შენს ქვეყანას.“

 

 

- კითხვას - „ბატონი აკაკი რატომ არ დარჩა უცხოეთში?“ - შენ ასე უპასუხე: „ამაზე არ უფიქრია. ღრმა რწმენა ჰქონდა, რომ ამ ქვეყანაში რაღაცის გაკეთება შეიძლება. არ შეიძლება, ეს ქვეყანა მიატოვო.“ თუმცა, გარდაცვალებამდე სულ ბოლო ჩანაწერში (1999 წლის ოქტომბერი) ასეთი მძიმე შეფასება დაგვიტოვა: „არსებობს შესაძლებლობის ზღვარი. იმაზე მეტს საქართველო ვერ შეძლებს, რაც დღეს არის. რომელი პარტიაც უნდა იყოს ხელისუფლების სათავეში, რომელი პრეზიდენტიც უნდა მართავდეს, უკეთესი საქართველო ვერ იქნება. ეს არის მისი შესაძლებლობების მაქსიმუმი. ქართული ბაქიობა აქ საქმეს ვერ უშველის.“ ახლა, თითქმის 23 წლის შემდეგ, შენ როგორ ხედავ საქართველოს პერსპექტივას? რომელ აზრს უფრო ემხრობი?

- ზოგჯერ ვფიქრობ ხოლმე, რომ როგორც სპორტსმენს ვერ მოსთხოვ, იმაზე უკეთესად ითამაშოს, რის საშუალებასაც მისი ფიზიკური მდგომარეობა იძლევა, ალბათ, ასეა ქვეყანაც. მეორე მხრივ, ხშირად მიფიქრია, რომ როგორც ადამიანი თავის მოხუც დედას ვერ მიატოვებს გაჭირვებაში, ისე ვერ მიატოვებ შენს ქვეყანას. რაღაც უნდა გააკეთო ქვეყნისთვის, სანამ ძალა შეგწევს. მამაჩემთან შედარებით, მე ბევრად მეტი შანსი მქონდა, რომ უცხოეთში დავრჩენილიყავი და ახლაც შემიძლია, ალბათ, იმის მიუხედავად, რომ, ასაკის გამო, უცხოეთში დიდ კარიერას ვეღარ გავიკეთებ. მაინც ვფიქრობ, რომ ადამიანს რაღაც ვალი გაქვს იმ ქვეყნის, რომელშიც დაიბადე და, რომელიც, ბოლოს და ბოლოს, გიყვარს. ემიგრანტებს საერთოდ არ ვერჩი, ვიცი, რომ ბევრი კარგი ადამიანია უცხოეთში და ბევრსაც აკეთებენ საქართველოსთვის, მაგრამ ემიგრაციიდან ზოგი რომ თითს გვიქნევს და გვასწავლის, აქ როგორ უნდა მოვიქცეთ, არ მგონია მთლად გამართლებული. 

- გამოდის, შედარებით პატარა ასაკშივე გააზრებულად აირჩიე, რომ საქართველოში იცხოვრო. 

- აბსოლუტურად. დღესაც სწორად მიმაჩნია, რომ ჩამოვედი. თუმცა, ჩვენს რეალობაში ადამიანს ხშირად აქვს დიდი იმედგაცრუება და ჰგონია, რომ შორს ვეღარ წავალთ. 

- ამას შენზე ამბობ, თუ საქართველოზე?

- საქართველოზე ვამბობ. ერთ აზრს ვერ ვპოულობთ, საქმეს ერთად ვერ ვაკეთებთ. საზოგადოება იმდენად დაშლილია, რომ ძალა არ გვყოფნის, პრობლემები ერთად გადავჭრათ. ხშირია ხოლმე იმედგაცრუება და განხიბვლა. მეორე მხრივ, მაინც უფრო ძლიერია აზრი, რომ თუ ვართ ამ ქვეყანაში, მისთვის რაღაც უნდა ვაკეთოთ. 

- აკაკი ბაქრაძეს ნათქვამი აქვს: 20 წელი მაინც დაგვჭირდება, რომ საქართველო ნორმალურ ქვეყნად ჩამოყალიბდესო. მაშინ 20 წელი მეტისმეტად ხანგრძლივ პერიოდად გვეჩვენებოდა. მაგრამ ბევრად მეტი დრო გავიდა ერთსა და იმავე წრეზე ტრიალში. რომ დავაკვირდეთ, ამ წრეში რა ხდება, მე ასე ვხედავ: ხან დავუახლოვდებით რუსეთის ორბიტას, ხან დავშორდებით, მერე ისევ დავუახლოვდებით, მერე ისევ დავშორდებით. ფაქტობრივად, გადარჩენისთვის ბრძოლაში მიდის მთელი ის ენერგია, რაც ქვეყნის განვითარებას უნდა მოხმარებოდა. 

- ეს ბრძოლა მნიშვნელოვანია და, განსაკუთრებით, ახლა, ამ წუთას... საქართველოს ორიენტაციის საკითხი დღეს უაღრესად სერიოზულად დგას. ეს უკვე არის არჩევანი ჭაობსა და ცოტათი უკეთეს მდგომარეობას შორის. არ არის გამორიცხული, რომ ტოტალურ ჭაობში ჩავცვივდეთ. 

- შენ როგორ აფასებ მთელ ამ პროცესს - როგორც, პრინციპში, წარმატებულს, რაკი ჯერ ისევ დამოუკიდებელი სახელმწიფო ვართ; თუ წარუმატებელს, რადგან ჯერ კიდევ ვერ დავაღწიეთ თავი რუსეთის გავლენას? 

- არც ერთია მთლად სწორი და არც მეორე. ამ 30 წლის განმავლობაში, ამ ქვეყანაში რაღაც ნამდვილად გაკეთდა, თუნდაც, პოლიტიკური თვალსაზრისით. მადლობა რუსებს უნდა ვუთხრათ, რომ ვიზები აკრძალეს და ქართველები აღარ არიან „მასკვა-მასკვას“ ატმოსფეროში. უნდა ვთქვათ, რომ მოსკოვი საინტერესო ქალაქია, შეიძლება აგრესიულიც, მტრულიც. მაგრამ როდესაც პატარა, პროვინციული ქვეყნიდან მიდიხარ მოსკოვში, რომელშიც 12 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს, თავისთავად ცხადია, ეს შთაბეჭდილებას ახდენს. 

- მაგრამ ახლა არანაკლებ შთამბეჭდავ სხვა ქალაქებში დავდივართ. ასე არ არის?

- დიახ, ასეა და ძალიან კარგი! მაგრამ იქ ენა გესმოდა, ქცევის წესებს ხვდებოდი. ენა ხომ მარტო ლინგვისტიკა არ არის? 

 
ამიტომ, ქართველ ბიზნესმენს ხომ დღესაც უფრო ეადვილება, მოატყუოს რუსი, რუსი მოატყუებს მას და ძმები იქნებიან. იმიტომ, რომ ერთმანეთს გაუგებენ, აბანოში წავლენ მერე ერთად, „პროსტიტუტკებს“ დაპატიჟებენ. ეს ესმის. არ ესმის ამ ფრანგის, გერმანელის, ამერიკელის იმიტომ, რომ სხვანაირად უყურებს საქმეს.

ჩქარი ფულის გაკეთების მსურველ „იქს“ ქართველ ბიზნესმენს ხშირად ურჩევნია, რუსეთთან ჰქონდეს ურთიერთობა. ახლაც რამდენი ხედავს შანსს, რომ სანქციებს გვერდი აუაროს და „პატარა ფული იშოვოს“ („ჟირიოდე ფარა ივშუან“, როგორც გიორგი წერეთლის „პირველ ნაბიჯშია“). მაგრამ საზოგადოებამ სერიოზული ნაბიჯები გადადგა რუსეთის საწინააღმდეგო მიმართულებით. მეორე მხრივ, ამ 30 წლის განმავლობაში, ბევრად მეტიც შეიძლებოდა. ბალტიის ქვეყნები ამ დონეს ვერ მიაღწევდნენ, რომ არა საზოგადოება, რომელიც თავის მიზნებს გააზრებულად მიჰყვება. 

- მათ მოახერხეს, რომ საკუთარი ეროვნული ენერგია განვითარებაში ჩაედოთ. ჩვენ განვითარების ენერგია აღარ გვრჩება. 

- იმიტომ, რომ აქეთ-იქით ვაწყდებით. რაღაცაზე შევთანხმდებით, მეორე დღეს მოდის ადამიანი და ამბობს, წუხელ სიზმარი ვნახე და ეს ასე კი არ უნდა გაკეთდეს, სხვანაირად უნდა გაკეთდესო. ვერასდროს ვერ ვახერხებთ საქმის ბოლომდე მიყვანას. 

- მე მაქვს განცდა, რომ ჩვენ, საზოგადოებამ, არ ვიცით, რა ძალისხმევას დებს რუსეთი, რომ ჩვენ მის ორბიტას არ მოვწყდეთ. ზოგჯერ ჯაჭვებით ვართ მიბმული და ამას თვალნათლივ ვხედავთ, ზოგჯერ ძალიან ფარული ძაფები გვაკავშირებს, რომლებიც შეიძლება წლების მერე აღმოვაჩინოთ. 

- ამხელა იმპერიას რუსები ვერ შექმნიდნენ, კარგად რომ არ იცოდნენ მასების მართვა. 200 წლის განმავლობაში ქართველები კარგად შეისწავლეს და იციან, რომ პრიმიტიულ გოიმობაზე - ბოდიში ამ სიტყვისთვის! - ჩვენი „აგდება“ ძალიან ადვილია. მე ვფიქრობ, რომ რუსულ წიაღშია გამოგონილი ზოგიერთი „სლოგანი“, რომელსაც მთავრობა იყენებს, მაგალითად, ისეთი, როგორიც არის „გარეჯი საქართველოა!“ თითქოს, საქართველოში ვინმე ამბობდეს, რომ გარეჯი საქართველო არ არის. როდესაც ეს ლოზუნგი მოვისმინე, ვიფიქრე, რამდენად პრიმიტიულია-მეთქი. არადა, მშვენივრად იმუშავა. დღეს ვინმე ლაპარაკობს გარეჯთან დაკავშირებით? რამე შეიცვალა, იმის გარდა, რომ ეს ლოზუნგი არავის აღარ სჭირდება? 

 

 

„შეიძლება, გარდამავალი ეპოქისთვის არ იყოს ცუდი, რომ კოლექტიური სუპერმენები გაჩნდნენ.“

 

 

- ერთ გადაცემაში თქვი: ხალხი ელოდება, რომ პოლიტიკაში უნდა მოვიდეს სუპერმენი, რომელიც ყველას გადაარჩენსო. ახლა გვაქვს სიტუაცია, როცა ქვეყანაში ცვლილებებზე მოთხოვნა აშკარაა, მაგრამ სუპერმენის ჩრდილიც არ ჩანს. ეს ნიშნავს, რომ საზოგადოება ცოტა მაინც გაიზარდა? თუ ეს ნიშნავს, რომ ცვლილებები არ მოხდება, სანამ ამ „სუპერმენს“ საიდანღაც არ გამოვჩხრეკთ?

- სუპერმენზე მოთხოვნილება ნამდვილად არის, სამწუხაროდ. ისიც მართალია, რომ საზოგადოების რაღაც ნაწილი უკვე ფიქრობს, რომ აღარ გვინდა სუპერმენი. მაგრამ არ ჩანს ერთიანი ნება, არ ჩანს ერთი გეგმა. სუპერმენი კი ის არის, ვინც ამ ერთიან გეგმას ქმნის. ის რაღაცას იტყვის და ხალხი მიჰყვება. ახლა სერიოზული პრობლემაა ნდობის ფაქტორი - ვის ვენდოთ? 

 
შესანიშნავად მოახერხა ხელისუფლებამ - უნდა ვთქვათ - საზოგადოების ძალიან პატარ-პატარა ჯგუფებად დაშლა, მათი მარგინალიზირება და, ამავე დროს, დემონიზაციაც. ესე იგი, ყველა, ვინც სხვანაირად ფიქრობს, რაღაცნაირად უნდა იყოს ასე სატანიზირებულ ნაციონალურ მოძრაობასთან და მის ხელმძღვანელთან ასოცირებული.

ადამიანები, რომლებსაც არანაირი კავშირი მასთან არ ჰქონიათ და, პირიქით, ძალიანაც აკრიტიკებდნენ - ყველანი ერთ ყუთში არიან ჩაყრილები. ეს იწვევს იმ უბედურებას, რაც საქართველოში ხდება: „მე ჟუჟუნასთან ერთად არ დავდგები!“, „მე გიორგის არ დაველაპარაკები!“ შეიძლება, გარდამავალი ეპოქისთვის არ იყოს ცუდი, რომ კოლექტიური სუპერმენები გაჩნდნენ, მაგალითად, 10-12 კაცი, რომელთა მიმართ ნდობა იქნება. ოღონდ, ისინიც არ ჩანან.

- ამჯერად, ცვლილებების მოთხოვნა უფრო ადრე გაჩნდა, ვიდრე სუპერმენი ან სუპერმენები გაჩნდებოდნენ. ძალიან საინტერესოა ამ პროცესზე დაკვირვება. 

- ლენინს მიაწერენ ცნობილ სიტყვებს, რომ 1917 წელს ძალაუფლება ქუჩაში იდო და არავინ იყო, ვინც აიღებდა. ჰანა არენდტს, მე-20 საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე დიდ მოაზროვნეს, ამ წინადადების გავლენით, ნათქვამი აქვს: „რევოლუციონერები არიან არა ისინი, ვინც რევოლუციას აწყობს, არამედ, ის ხალხი, ვინც იცის, როდის დევს ძალაუფლება ქუჩაში და როდის უნდა აიღოს ის თავის ხელში.“ ასეთი ხალხი საქართველოში ამ წუთას არ ჩანს. ეს პროცესი აჩვენებს, როგორი სუსტია ჩვენი საზოგადოება, როგორ არ შეუძლია იდეების გენერირება და მერე ამ იდეების გარშემო გაერთიანების მცდელობა მაინც. 

- ამას აშკარად ხედავ? უბრალოდ, მეტი დრო ხომ არ გვჭირდება იმ პროცესისთვის, რაც შენ აღწერე?

- ეს აშკარად ჩანს. უკვე წლებია, ისე ჩანს, რომ მეტი არ შეიძლება. ახლა გარე ფაქტორებმა უბრალოდ გააძლიერა მოლოდინი. ეპოქათა ზღვარზე ვართ. მე ეს პირველი მსოფლიო ომის ასი წლის თავზე ვთქვი, მაგრამ მაშინ არავის ესმოდა, რას ვამბობდი. დღეს ყველა ამაზე ლაპარაკობს. ჯერ პანდემია, მერე ომი, რომელიც უაღრესად სერიოზულად ცვლის ყველაფერს მთელ სამყაროში. როგორი იქნება შემდგომი ეპოქა, ხომ წარმოდგენა არ გვაქვს?! პირველი მსოფლიო ომის წინ ადამიანებს დიდი იმედები ჰქონდათ და სიხარულით შეხვდნენ ომს, იმის მიუხედავად, რომ წარმოუდგენელ კეთილდღეობაში ცხოვრობდნენ. 1913 წელი იყო ბევრად უკეთესი, ვიდრე ყველა სხვა წელი მანამდე. მაგრამ იმ ომმა ძირეულად შეცვალა ყველაფერი და სრულებით არა ისე დადებითად, როგორც ადამიანებს  წარმოედგინათ. ამასობაში, ვისწავლეთ, რომ ომი ცუდია. პირველმა მსოფლიო ომმა, მეორე მსოფლიო ომმა ეს დაგვანახა, რომ ომით სამყარო უკეთესობისკენ არ იცვლება. მეორე მხრივ, სამყაროში არსებობს დიდი სურვილი, რომ რაღაც შეიცვალოს. ევროპა 70 წელია, ტოტალურ კეთილდღეობაში ცხოვრობს. მათ ვეღარც კი წარმოუდგენიათ, როგორი იქნება ცხოვრება, თუნდაც, წელს ზამთარში, როცა შეიძლება ცოტა ნაკლებად გათბნენ. დღევანდელი მდგომარეობა ადამიანების ტვინში სერიოზულ დაძაბულობას იწვევს. ჩვენ შედარებით უფრო წყნარ, მშვიდ გარემოში ვერ მოვახერხეთ დასავლეთთან მეტად დაახლოება, საქართველოში სერიოზული რეფორმების გატარება. ახლა ეს კიდევ უფრო გაჭირდება. ჩვენ მიმართ ინტერესიც შეიძლება შეიცვალოს და ფინანსური დახმარებაც შემცირდეს. არ დაგვავიწყდეს, რომ 30 წელია, ფაქტობრივად, დოტაციაზე ვცხოვრობთ. თანაც, პარალელურად, საქართველოში შემოდის რუსული ფული, რომელიც აგრესიული ჯგუფების და ზიზღის მფრქვეველი მედიის დაფინანსებას ხმარდება. 

- როგორ ფიქრობ, საზოგადოებრივი დაპირისპირებები თავიდან ბოლომდე დაფინანსებული და, ესე იგი, ხელოვნურია? თუ მსოფლმხედველობრივი საფუძველიც აქვს?

- რაც დამოუკიდებლობის გზაზე შევდექით, მუდმივად განვიცდით უცხო სახელმწიფოების გავლენას. რუსეთის ნეგატიური გავლენა ფინანსურიც არის და იდეოლოგიურიც. რა არის რუსეთის მიზანი? საქართველოში ტანკით შემოსვლა რუსეთს არ უნდა. რუსეთს უნდა, რომ საქართველო იყოს არშემდგარი სახელმწიფო, ისეთი, როგორიც 1990-იან წლებში იყო. მე თვითონ ვიცნობ უცხოელებს, რომლებსაც დისერტაციები აქვთ დაწერილი საქართველოზე, როგორც არშემდგარ სახელმწიფოზე. 2003 წლის რევოლუცია და მისი შედეგები რუსეთს სძულს, რადგან დაინახა, რომ ჩვენ შეგვიძლია, სახელმწიფოდ ჩამოვყალიბდეთ. ამის ტოტალური სატანიზება მოხდა და ხდება ჩვენ თვალწინ. ანუ, საბოლოო ჯამში, ქართული სახელმწიფოებრიობის სატანიზება ხდება იმიტომ, რომ არ შეიძლება, რუსულ წარმოდგენაში არსებობდეს ფეხზე მდგარი ქართული სახელმწიფო. ჩვენ თუ ვერ გავიგეთ, რა უნდა რუსეთს, მაშინ არ გვეცოდინება, რის წინააღმდეგ უნდა ვიბრძოლოთ. დასავლეთის ფინანსური დახმარება რომ გვერდზე გადავდოთ, მორალური და სხვა დახმარების გარეშე, სამწუხაროდ, მეტისმეტად გაგვიჭირდება. იმიტომ, რომ, როგორც ვთქვი, ქვეყანა გარე ფაქტორებზე ძალიან არის დამოკიდებული. 

- კრებულში „საქართველო ათასწლეულთა გასაყარზე“ შენ ასეთ რამეს წერდი: „მარტოობის, უნათესავობის გრძნობა ჩვენი სიამაყის - ჩვენი განსაკუთრებულობის - საფუძვლადაც ვაქციეთ.“ დღეს რამდენად გვაქვს საფუძველი, რომ მარტოდ ვიგრძნოთ, ან არ ვიგრძნოთ თავი გლობალურ კონტექსტში? 

- ეს უკვე ვთქვი, რომ დასავლეთმა დიდი დახმარება გაგვიწია.

- იმ წლებშიც არ გვაკლდა დახმარება, როცა თავს მარტოდ და უნათესავოდ ვგრძნობდით. 

- დიახ, 90-იანებშიც დიდი დახმარება მივიღეთ. ეს ერთი მხარეა. მეორე არის ის, რომ პროპაგანდა მუდმივად იმეორებს: „საბოლოო ჯამში, არავინ არ დაგეხმარება, თუ სერიოზულად გაგიჭირდა. საბოლოოდ, მაინც მარტო ხარ, როგორც უკრაინაა მარტო.“ აქ ჩნდება ხოლმე განცდა: „მე და ივანეს ვინ მოგვერევა?!“ იმის გვერდით გინდა, იყო, ვინც ძლიერად მიგაჩნია. სისტემების ნაწილი რომ უნდა იყო, ამაზე ნაკლებად ფიქრობენ. სხვათა შორის, ქართულმა პოლიტიკამ შეძლო ის, რომ საქართველო აღარ განიხილება, როგორც მხოლოდ კავკასიური ქვეყანა; საქართველო განიხილება შავი ზღვის ქვეყნებთან ერთად. ეს დასაფასებელი ნაბიჯია და უკან აღარ უნდა დავბრუნდეთ - „კავკასია-შუა აზიის“ რეგიონში. იმისთვის, რომ დასავლეთის სტრუქტურის ნაწილი ვიყოთ, უნდა ვცადოთ, გარკვეულ სტანდარტებს მივაღწიოთ. ერთხელ, 90-იან წლებში, ტელევიზიაში ვთქვი, რომ დემოკრატიული სისტემა ცხოვრებას აადვილებს და მაგალითი მოვიყვანე - როგორც ჭამას აადვილებს დანა და ჩანგალი-მეთქი. მეორე დღეს ერთი ძალიან სიმპათიური მოხუცი კაცი შემხვდა ქუჩაში და მითხრა, დანა-ჩანგლით ჭამა ხომ ძნელი არისო?! ასეთია მდგომარეობა - დანა-ჩანგლით ჭამა ბევრისთვის ძნელია. ამას რომ ხედავ, გიჭირს ლაპარაკი დემოკრატიაზე, გიჭირს იმ სისტემის ახსნა, რომელიც ნებისმიერ ადამიანს მისცემს ღირსეულად განვითარების საშუალებას.  

 

 

„რამდენ ხანს ძლებს ძველი დუღაბი?“

 

 

- შენ ერთხელ თქვი, რომ შოთა რუსთაველი არის ერთადერთი დუღაბი საქართველოსთვის. დღეს როგორ გვეხმარება, ან ხვალ როგორ შეიძლება დაგვეხმაროს ეს დუღაბი? 

- როცა „ვეფხისტყაოსანს“ ვამბობთ, სინამდვილეში, შეგვიძლია განვავრცოთ და ვილაპარაკოთ ქართულ კულტურაზე, როგორც დუღაბზე. ქართული კულტურის საფუძველი „ვეფხისტყაოსანია“. მაგრამ არის თუ არა დღეს ეს საკმარისი? რამდენ ხანს ძლებს ძველი დუღაბი? ციხე-სიმაგრეს ან ეკლესიას საუკუნეების შემდეგ განახლება სჭირდება. თანამედროვე ეპოქაში გვჭირდება თანამედროვე სახელმწიფო, ჩვენ უნდა ვიყოთ ერი თანამედროვე გაგებით. ჩვენი მიზანია, ეთნიკური ტიპის ერიდან გავხდეთ ერი-სახელმწიფო. მიუხედავად ეთნიკური წარმოშობისა და რელიგიური მრწამსისა, ძლიერი, ერთიანი სახელმწიფო უნდა შევქმნათ იმ ადამიანებთან ერთად, რომლებსაც უნდათ, რომ ჩვენთან ერთად ააშენონ ეს ქვეყანა. ქართულ ენას, ქართულ კულტურას ნამდვილად შეუძლია, იყოს ძლიერი დუღაბი ამ მიზნის მისაღწევად; ოღონდ, ძველ კულტურაზე რაღაც ახალიც უნდა დაშენდეს. 

- დიდი მადლობა საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ შენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია გერმანელი ფილოსოფოსი და კულტურის მკვლევარი ვალტერ ბენიამინი (1892 – 1940): „იმედი გვეძლევა მათი წყალობით, რომელთაც ეს იმედი უკვე დაკარგეს.“

- ვალტერ ბენიამინი მართლაც დიდი და საინტერესო მოაზროვნე იყო. მე ვფიქრობ, ეს აზრიც ზუსტად ახასიათებს მას, რადგან თავი მოიკლა, როდესაც ცდილობდა, ნაცისტებს გაჰქცეოდა საფრანგეთიდან ესპანეთში. ფაქტობრივად, გადავიდა მეორე მხარეს, მაგრამ იმედი არ ჰქონდა, რომ არ დაიჭერდნენ და თავი მოიკლა. ხშირად ჩვენც უიმედოდ ვართ, რადგან არ ვიცით, როგორი იქნება ხვალინდელი დღე. ამაზე უკვე ვილაპარაკეთ. ეს საკითხი ახლა აწუხებს არა მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეს, არამედ, ევროპის მოქალაქეს, რუსეთის მოქალაქეს, უკრაინის მოქალაქეს. ამის მიუხედავად, ვფიქრობ, რომ ხშირად ის ადამიანები, რომლებმაც, თითქოს, იმედი დაკარგეს, სხვას იმედს აძლევდნენ სწორედ იმით, რომ ხედავენ - იმედის დაკარგვას აზრი არ აქვს. 

- მეორე ციტატა ეკუთვნის ქრისტიან თეოლოგსა და ფილოსოფოსს - ნეტარ ავგუსტინეს (ავგუსტინე ავრელიუსი - 354-430): „მთავარში ერთიანობა, მეორეხარისხოვანში თავისუფლება და ყველაფერში სიყვარული.“

- სწორედ სიყვარული და მთავარში ერთიანობა აკლია ქართულ საზოგადოებას. მთავარში ერთიანობა სიყვარულის გარეშე არ მიიღწევა. ჩვენ რომ კარგი ფსიქოლოგები გვყავდეს, იმაზე იმუშავებდნენ, როგორ უნდა განიბოღმოს 30 წლის განმავლობაში დაბოღმილი საზოგადოება. ამის მაგივრად, პირიქით, ახალი ბოღმა და სიძულვილი ითესება ამ ქვეყანაში. თავისუფლება, რომელიც, თვალის ერთი შევლებით, მეორეხარისხოვნად არის ამ ციტატაში მიჩნეული, საბოლოო ჯამში გაიმარჯვებს, თუკი საქმეში ერთიანობა იქნება. ჩვენ თუ თავისუფლება გვინდა, ბევრ საქმეში ერთიანები უნდა ვიყოთ. ეს სულაც არ გამორიცხავს აზრთა სერიოზულ გაცვლა-გამოცვლას, კრიტიკას. საზოგადოება, როგორც წესი, მრავალფეროვანია. მაგრამ მხოლოდ ის საზოგადოება გაიმარჯვებს, რომელსაც საერთო მიზნის მიღწევად გაერთიანება შეუძლია. თუ არადა, ვიქნებით ისე დამარცხებული, როგორიც ხშირად არის ხოლმე ქართული საზოგადოება. 
 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე