×
„დღეს რასაც ვუყურებთ, ინტერპრეტაციების ომიც არის“

ნინო ხელაია

პოლიტიკის მეცნიერების დოქტორი


2463

ინტერვიუს შესახებ

ნინო ხელაიას მოწვევა იმის გამო გადავწყვიტე, რომ პოლიტიკის მკვლევარია და დღეს თუ რაიმე თემაზე ჩნდება აქტუალური კითხვები, მათ შორის მთავარი - პოლიტიკაა. 

თანაც, პოლიტიკის თეორეტიკოსს სხვა ცოდნა აქვს, ვიდრე მოქმედ პოლიტიკოსებს, რომლებსაც, გვინდა თუ არა, ყოველდღე ვუსმენთ.  

მაგრამ, ისე მოხდა, რომ საუბრის დაწყებიდან რამდენიმე წუთში ჩემი კითხვები გვერდზე გადავდე და ნინოს საუბარში „შევყევი“. ეს მხოლოდ მაშინ ხდება, როცა ჟურნალისტურ ინტერესს ადამიანური ინტერესი ძლევს - ანუ ძალიან იშვიათად. 

გაიცანით ნინო ხელაია, რომელსაც კარგი პასუხი აქვს, როცა ვინმე საყვედურობს, თეორიებით ნუ მელაპარაკებიო! 
 

ია ანთაძე

- ნინო, ადამიანს რაიმეს სწავლა რომ უნდოდეს, რაც ნამდვილად სასარგებლო იქნება მისი ცხოვრებისთვის, რის შესწავლას ურჩევდით?

- ძნელი შეკითხვაა. ალბათ, იმ ღირებულებათა მრწამსს გააჩნია, რა მრწამსიდანაც ამოდის ადამიანი. ამ რწმენაზეა დამოკიდებული, რას მიიჩნევს წარმატებად. ღირებულებათა მრწამსი შემდეგ შეიძლება განვითარდეს ხელოვნებაში, მეცნიერებაში, პოლიტიკაში, სხვადასხვა დარგში. ამიტომ, რთულია, ერთი, ზოგადი რამ ურჩიო ადამიანს. 

- თქვენ დამოუკიდებელ ცხოვრებას რა ასაკიდან მიეჩვიეთ?  

- გააჩნია, დამოუკიდებელ ცხოვრებას რას ვეძახით. არსებობს დამოუკიდებელი ცხოვრების დღეს დამკვიდრებული გაგება - მარტო ცხოვრება. მაგრამ, ვთქვათ, დამოუკიდებლად გადაწყვეტილებების მიღება მარტო ცხოვრებას არ უკავშირდება.

- თქვენს ცხოვრებაში ან ერთი როდის დაიწყო და ან მეორე?

- დღეს დამკვიდრებული კლიშეა, რომ, მაგალითად, მშობლების სახლიდან აუცილებლად უნდა გადახვიდე საცხოვრებლად ცალკე იმისთვის, რომ დამოუკიდებლად იაზროვნო. ეს, რა თქმა უნდა, კულტურული საკითხის მიღმა, ეკონომიკური საკითხია. ვიღაც ახერხებს ცალკე გადასვლას და ავტონომიური ცხოვრების მოწყობას, ვიღაც - ვერა. საცხოვრისის პრობლემა ძალიან მნიშვნელოვანია, რაც ხშირად უგულებელყოფილია ამ საკითხის განხილვისას. ისე კი, ზოგადად, პირად თემებზე ლაპარაკს არ ვარ მიჩვეული და ცოტა მეხამუშება კიდეც. 

- თქვენ უცხოეთში სწავლობდით და ცხოვრობდით. ბუნებრივად მოგიხდათ მარტო ცხოვრება. 

- დიახ, ძალიან ადრე მომიხდა უცხოეთში წასვლა. 

- რამდენი წლის იყავით, როცა წახვედით? 

- 19 წლის ვიყავი. 

- მაგრამ ბაკალავრიატი ხომ საქართველოში დაამთავრეთ?

- დიახ, 16 წლის ვიყავი, სკოლა რომ დავამთავრე. ბაკალავრიატი დავასრულე 19 წლისამ და მაშინვე უცხოეთში წავედი. ჩემი შემთხვევა გამონაკლისია, რადგან სკოლა უფროს დასთან ერთად დავამთავრე. ის სწავლობდა და მეც შემომესწავლა. 

- როგორც ვიცი, გერმანიაში მარტო ცხოვრობდით.

- დიახ, იქ მარტო ვიყავი. თუმცა, არ ვფიქრობ, რომ ეს ჩემთვის გარდამტეხი მომენტი იყო, დამოუკიდებლობის მხრივ.

- იმდენად მიჩვეული იყავით დამოუკიდებლობას, რომ 19 წლის ასაკში უცხოეთში მარტო ცხოვრება თქვენთვის დიდი ცვლილება არ ყოფილა?

- დამოუკიდებლობის მხრივ - ალბათ, ნაკლებად; სიახლეების მხრივ, რა თქმა უნდა, იყო. 

- აღარც გეკითხებით, ახლა შინაგანად რამდენად დამოუკიდებლად გრძნობთ თავს. წარმომიდგენია, რომ ეს უკვე სრულიად ჩვეული ცხოვრების წესია. 

- დიახ, მაგრამ ეს არ გულისხმობს, რომ თავს საზოგადოების ნაწილად არ აღვიქვამ. ამას შეიძლება ფილოსოფიური საკითხი დავარქვათ. ზოგადად, მნიშვნელოვანია, ადამიანი როგორ აღიქვამს საზოგადოებას - როგორც ერთ მთლიან ორგანიზმს, სადაც ჩემი გადაწყვეტილება თქვენს ცხოვრებაზეც შეიძლება აისახოს, ჩვენი ერთობლივი გადაწყვეტილებები საერთო კეთილდღეობაზე შეიძლება აისახოს... თუ საზოგადოებას აღვიქვამთ, როგორც ატომიზებული ინდივიდების ჯამს. როდესაც 1980-იან წლებში დასავლეთ ევროპაში საბაზრო რეფორმები დაიწყო, მარგარეტ ტეტჩერმა ცნობილი ფრაზა თქვა: „არ არსებობს ისეთი რამ, როგორიც საზოგადოებაა.“ ეს ნიშნავდა, რომ ადამიანებს უთხრეს: „ამიერიდან, თქვენი ბედი თქვენვე უნდა გადაწყვიტოთ.“ მანამდე (მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში) სახელმწიფო ევროპელ მოქალაქეს უზრუნველყოფდა კეთილდღეობის სერვისებით. მაგრამ როდესაც 1970-1980-იანი წლების კრიზისები დაიწყო, გამოცხადდა, რომ არ არსებობს საზოგადოება; რომ ადამიანის ბედი მის ხელშია. სინამდვილეში, ეს იმის გასამართლებლად გაკეთდა, რომ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა დაშორებოდა ინდივიდის ცხოვრებას. 

- ჩემი აზრით, თქვენს ასაკში ძალიან ბევრი რამ მოასწარით: ოთხი უცხო ენა იცით; პოლიტოლოგიის დოქტორის ხარისხი ბერლინში, ჰუმბოლდტის უნივერსიტეტში დაიცავით; კარლ პოლანის წიგნის - „დიდი ტრანსფორმაციის“ ერთ-ერთი მთარგმნელი და სამეცნიერო რედაქტორი ხართ; საქართველოს საზოგადოებრივ საქმეთა ინსტიტუტში (GIPA) ახალგაზრდებს ასწავლით; საქართველოს პირველ არხზე ანალიტიკურ საქმიანობას ეწევით. თქვენ როგორ აღიქვამთ: რომ თქვენი ცხოვრება რუტინების ჯამია? თუ - ღირსშესანიშნავი ამბებისგან შედგება? 

- ალბათ, ორივე. სხვა შემთხვევაში, წარმოუდგენელია ნებისმიერი საქმის კეთება. მუშაობა აუცილებელია. დღეს ჩვენ სამუშაო ეთიკის მხრივ შეიძლება პრობლემები გვქონდეს იმიტომ, რომ სამუშაო ძალას ძალიან დიდი, 30 წლიანი წყვეტა ჰქონდა. პოსტსაბჭოთა დეინდუსტრიალიზაციის პროცესში სამუშაო ადგილები რომ გაქრა, ადამიანები თვითმენეჯმენტზე გადავიდნენ. დღემდე საქართველოში დასაქმების შესაძლო პოლიტიკებზე, როგორც წესი, არ საუბრობენ; ან საუბრობენ ზედაპირულად და გაკვრით. რა თქმა უნდა, სამუშაო ეთიკა, რუტინა ძალიან მნიშვნელოვანია. სტუდენტებსაც ამას ვეუბნებით ხოლმე - არამარტო მე, ბევრი ჩემი კოლეგაც - რომ არ გვინდა მხოლოდ დისკუსია რაღაც თემაზე; ჯერ საკითხავ მასალას გაეცანი და მხოლოდ შემდეგ ვისაუბროთ. ამის გარეშე, აუდიტორიაში აზრების განვითარება შეიძლება იყოს უსასრულო ცნობიერების ნაკადი. 

- რაც არაფერს არ მოგვცემს. 

- დიახ, მხოლოდ დემოკრატიული სასწავლო პროცესი არ არის მნიშვნელოვანი; მნიშვნელოვანია შრომა. 

- რუტინა გასაგებია და თქვენი ცხოვრების ღირსშესანიშნავი მოვლენები რა არის, თქვენი აღქმით? 

- კონკრეტულად ერთ მოვლენას არ გამოვყოფდი. მაგრამ ძალიან მნიშვნელოვანია გაძლიერება, რომელიც მოაქვს იმის გაგებას, თუ რატომ ვართ იქ, სადაც ვართ ჩვენ, როგორც საზოგადოება. მნიშვნელოვანია ადამიანების ისეთი ცოდნით აღჭურვა, რომელიც მათი რეალობის ამხსნელია. რა თქმა უნდა, არაერთი ისეთი საკითხია, რომლის ახსნისთვის ბევრი ადამიანი და ბევრი ინსტიტუტი უნდა მუშაობდეს და, სამწუხაროდ, არ მუშაობს. მაგრამ სწრაფვა ამგვარი ცოდნისკენ და გარკვეული საკითხების მიგნება გამაძლიერებელი შეგრძნებაა. ეს არის, ჩემი აზრით, ღირსშესანიშნავი. 

- ეს ნიშნავს თუ არა, რომ როდესაც გადაწყვიტეთ, პოლიტიკის მეცნიერი გამხდარიყავით, თქვენი მოტივი საქართველოს შესახებ სიღრმისეული ცოდნის მოპოვება იყო? თუ, ზოგადად, პოლიტიკური და სოციალური მეცნიერებები გაინტერესებდათ? ის, რომ ქართველი ხართ და დღევანდელ საქართველოში ცხოვრობთ, რამდენად მონაწილეობდა თქვენ მიერ პროფესიის არჩევაში? 

- ალბათ, ნაკლებად მონაწილეობდა. ზოგი რამ თავისით ხდება. არ ვფიქრობ, რომ პოლიტიკის მეცნიერების შესწავლა ძალიან გაცნობიერებული არჩევანი იყო. „ნიჭიერთა ათწლედში“ ვსწავლობდი, ვუკრავდი და კონსერვატორიაში ჩაბარება მინდოდა. მაგრამ, ისე მოხდა, რომ საჯარო სკოლა ადრე დავამთავრე და სოციალური მეცნიერებებისკენ წამოვედი. 

 

 

„როცა ცენტრს და პერიფერიას ვახსენებ, კულტურულ ფენომენს არ ვგულისხმობ.“

 

 

- როცა უცხოეთში ცხოვრობდით და სწავლობდით, საქართველოს შესახებ რა გაიგეთ მნიშვნელოვანი? 

- ჩემი თაობა 1990-იან წლებშია დაბადებული და გაზრდილი. ჩვენი ცხოვრება მთლიანად ემთხვევა გარდამავალ (ტრანზიციის) ეპოქას. რაც ამ ეპოქას ახასიათებდა - არასტაბილურობა, ინსტიტუციური გარდაქმნები, ენერგოკრიზისები - ჩვენი ცხოვრების თანმდევი იყო. 

 
ჩვენთვის ეს სიძნელეები, თითქოს, თავისთავად არსებული მოვლენებია, რომლებიც ყოველთვის იქ არის და ჩვენს ისტორიას, ჩვენს მახსოვრობას არ აქვს რაიმე ისეთი გამოცდილება, სადაც სახელმწიფო ისე მუშაობს, როგორც უნდა მუშაობდეს პოლიტიკურ თეორიებში.

ალბათ, ეს არის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავება, რასაც დასავლეთი გაჩვენებს შენ, როგორც ტრანსფორმაციის ქვეყანაში გაზრდილს. ტრანსფორმაცია ძალიან დიდი პროცესია, მათ შორის, პოლიტიკური, ეკონომიკური, კულტურული, ადამიანური... თეორიები ამას თავის სახელს არქმევს. დასავლეთის ქვეყნები კაპიტალიზმის განვითარებული ცენტრია. მეორე მხრივ კი, არსებობს პერიფერია და ეს პერიფერიულობა ბევრ რამეში ვლინდება. მაგრამ როცა ცენტრს და პერიფერიას ვახსენებ, კულტურულ ფენომენს არ ვგულისხმობ. ამ ორ სივრცეს შორის განსხვავებები მხოლოდ კულტურული ფენომენი არ არის. ამ განსხვავებებს ისტორიულად განსაზღვრული პოლიტეკონომიური შინაარსი აქვს. 

- ერთ-ერთ გადაცემაში, რომელშიც თქვენც მონაწილეობდით და რომელშიც საქართველოს სახელმწიფოს დამოუკიდებელი ცხოვრების სამი ათწლეული შეფასდა, რამდენიმე ერთმანეთის მსგავსი ფრაზა ითქვა: რომ საქართველო საკუთარი თავის აღმოჩენის კრიზისშია; რომ საკუთარი თავის მივიწყებას ეძლევა; რომ საკუთარი თავისგან გაქცევის მდგომარეობაშია. პირადად თქვენ მაშინ თქვით, რომ ქვეყანაში ბევრი პარტიაა, მაგრამ არ არის მრავალფეროვანი დებატები იმის შესახებ, თუ როგორი უნდა იყოს სახელმწიფო, საზოგადოება და ეკონომიკა. პირადად თქვენთვის რა არის ამ საყვედურების კონკრეტული შინაარსი? რა სჭირს ქვეყანას?

- დასაწყისში რა ფრაზებიც თქვით, მე არ მეკუთვნის და მათ ავტორებს დავუტოვოთ განმარტებისთვის. მეორე ნაწილი შემიძლია, განვმარტო. როცა ვკითხულობთ, რა სჭირს ქვეყანას, ფაქტია, რომ ბევრი პრობლემა გვაქვს. 

- არა, აქ ლაპარაკია არსებით პრობლემაზე: რომ ქვეყანა გათავისუფლდა და... საკუთარი თავი დაკარგა. 

- მას შემდეგ, რაც ცივი ომი დამთავრდა და ბერლინის კედელი დაინგრა, არსებობდა დემოკრატიის და თავისუფალი ბაზრის დაპირება. ეს დაპირება, პირველ რიგში, იმას გულისხმობდა, რომ ეკონომიკურად უფრო განვითარებული და პოლიტიკურად უფრო თავისუფალი უნდა გავმხდარიყავით. თუ წარსულში ადამიანები თავისუფლად ვერ მონაწილეობდნენ პოლიტიკურ ცხოვრებაში, ახლა მათ ეს უნდა მოეხერხებინათ. ერთი მხრივ, თავისუფალი ბაზარი მათ მოუტანდა ეკონომიკურ კეთილდღეობას და, მეორე მხრივ, პოლიტიკური თავისუფლება მისცემდა შესაძლებლობას, პოლიტიკური პროცესის მონაწილეები გამხდარიყვნენ. თუმცა, ეს დაპირება რაღაც მომენტში ძალიან დიდ იმედგაცრუებად გადაიქცა. ლიტერატურაში ამას ეძახიან „ტრანზიციის დანაპირების კრიტიკას“. ილუზიები იფანტება მაშინ, როდესაც აქ მცხოვრები საზოგადოებები - და ეს ძალიან საინტერესოდ არის დადასტურებული ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის მაგალითებზე - არათუ ვერ ერთვებიან და თავისუფლად ვერ მონაწილეობენ პოლიტიკურ ცხოვრებაში, არამედ, მათი ყოველდღიურობა დატვირთულია ისეთი საბაზისო საჭიროების უზრუნველყოფით, როგორიც გადარჩენისთვის ზრუნვაა. ეკონომიკურმა საკითხებმა პირწმინდად გადაფარა ის შესაძლებლობები, რომლებიც ეპოქას უნდა მოეტანა. ზუსტად აქ იწყება კრიტიკული მიმართება ამ პერიოდთან: ჩვენ უკეთესად უნდა ვყოფილიყავით, მაგრამ არც პოლიტიკურად და არც ეკონომიკურად ეს უკეთესად ყოფნა არ აისახება საზოგადოების განვითარების ტრაექტორიაზე. 

- ახლა თქვენ ერთი ფორმაციიდან მეორეში გადასვლის ზოგადი პროცესი აღწერეთ, რაც ბევრ ქვეყანაში განვითარდა. საქართველოში ამ პროცესს რაიმე თავისებურება თუ ახასიათებდა?

- თავისებურებაზე მსჯელობა კვლევებს უნდა დავაფუძნოთ. ძალიან ცუდია, რომ ჩვენთან ამ ისტორიის სიღრმისეული, ფუნდამენტური კვლევები თითქმის არ არსებობს. თანაც, იმისთვის, რომ პოსტსოციალიზმი გავიგოთ, სოციალიზმის გაგებაც გვჭირდება. დღევანდელობას ვერ გავიგებთ, ბოლო ათწლეულების გაგების გარეშე. 

- ქვეყნებს ხომ სხვადასხვა შედეგი აქვთ გარდამავალ პერიოდში? საქართველოს შესახებ სპეციალისტები ამბობენ, რომ, პოლიტიკურად გათავისუფლების შემდეგ, ჩავიკარგეთ... დავიკარგეთ... 

- ჩვენ შეგვიძლია, ჩვენს საზოგადოებას შევხედოთ და დავაკვირდეთ, თუ ვინ მონაწილეობს პოლიტიკაში და რა საშუალებებით; ვინ ახდენს გავლენას პოლიტიკურ პროცესზე. ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი გზა, რითიც ადამიანები პოლიტიკაში ჩართვას ახერხებენ, არის პოლიტიკური პარტიები და სამოქალაქო საზოგადოება. ისინი ამ ფორმით, რა ფორმითაც დღეს არსებობენ, 1990-იანებში აღმოცენდნენ. სამოქალაქო საზოგადოება დემოკრატიზაციის ავანგარდი უნდა ყოფილიყო. ოღონდ, სამოქალაქო საზოგადოება განსხეულებული იყო არასამთავრობო ორგანიზაციებში. ეს დემოკრატიის ამერიკული გაგებაა. სამოქალაქო საზოგადოებად ჩვენთან ჩაითვალა მხოლოდ ის ორგანიზაციები, რომლებიც ფორმითა და როლით პროფესიონალიზებული არასამთავრობოები არიან. მათ, პარტიებთან ერთად, დემოკრატიულ სივრცეში უნდა „შევეყვანეთ“.

- შემდეგ რა მოხდა?

- ამ პროცესში მთლიანად იქნა უგულებელყოფილი, თუ რა გვქონდა მანამდე. ეს ახალი სწრაფვა დემოკრატიზაციისკენ არ დაეყრდნო მანამდე არსებულ მექანიზმებს. 

- მაგალითად, რომელ მექანიზმებს? 

- მაგალითად, პროფკავშირულ მოძრაობას. ცნობილია, რომ საბჭოთა პროფკავშირები პოლიტიკურად აქტიური არ ყოფილა. ვერ იბრძოდნენ, არ იბრძოდნენ... თუმცა, საბჭოთა კანონმდებლობით და პრაქტიკითაც მშრომელი ბევრად უფრო დაცული იყო, ვიდრე დღეს არის. ეს იმას უკავშირდება, რომ საბჭოთა კავშირში შრომა სოციალისტური წარმოების ნაწილად იყო აღქმული; დღეს შრომა კაპიტალისტური წარმოების ნაწილია. თუ სოციალისტურ წარმოებაში ვინმე არ შრომობდა, ის კრიმინალურ სამართალს ექვემდებარებოდა. დღეს თუ ვინმე არ შრომობს, ეს მის თავისუფალ ნებად არის ინტერპრეტირებული. რატომ ვახსენე პროფკავშირები? პროფკავშირულ საქმიანობას ქართული საზოგადოება, ასე თუ ისე, იცნობდა და შესაძლებელი იყო, ამ ტრადიციაზე დაყრდნობით რაღაც სხვა გაგვეკეთებინა. ან მსგავსი სხვა ტრადიციების მოძიებაც შეიძლებოდა.

- მოდით, იმას დავუბრუნდეთ, რაც გვქონდა: პარტიები და არასამთავრობო ორგანიზაციები. მათი მეშვეობით რატომ ვერ მოხერხდა დემოკრატიის სულისკვეთების და პრაქტიკის დამკვიდრება საქართველოში?

- ესეც მრავალ შრეზე გასაშლელი საკითხია, მაგრამ მოკლედ რომ ვთქვათ, ალბათ, იმიტომ, რომ სრულიად სხვა დღის წესრიგი ჰქონდათ მათ და სხვა დღის წესრიგი ჰქონდა ხალხს. ესეც რთულია - ხალხის სახელით საუბარი დღის წესრიგზე. მით უმეტეს, რომ ჩვენ არ გვაქვს საზოგადოებრივი აზრის კვლევის რაიმე სანდო ტრადიცია, რასაც დავეფუძნებოდით. მაგრამ ხომ შეგვიძლია, საკუთარი საზოგადოების სურვილებზე ვისაუბროთ?! ძალიან ზოგადად შეგვიძლია ვთქვათ, რომ პარტიების და სამოქალაქო საზოგადოების დღის წესრიგი სრულიად აცდენილი იყო საზოგადოებრივ დღის წესრიგს და, უმეტეს შემთხვევაში, დღესაც ასეა. 

 

 

„არის სხვადასხვა დაკვირვება, რომ ჩვენთან საშუალო კლასს სწორედ არასამთავრობო ელიტა ქმნის.“

 

 

- თქვენ ამბობდით, პარტიები ვერ არის ქმედითი და ახალგაზრდებს საერთოდ არ აინტერესებთ მათთან ურთიერთობაო. რატომ ვერ შედგა პარტიები საქართველოში, როგორც ცვლილებების ქმედითი მექანიზმი? 

- ეგ საკითხიც სხვა პოსტსაბჭოთა ქვეყნებთან გვაერთიანებს. პოსტსაბჭოთა პერიოდში პარტიები თავისუფლდებიან, ან საკუთარ თავს ითავისუფლებენ, ან კონიუნქტურა ათავისუფლებთ იდეოლოგიური შინაარსისგან. კლასიკურად, პარტიას სოციალური ბაზა აქვს და მუშაობს არა ყველაზე, არამედ, კონკრეტულ კლასობრივ ან სოციალურ ჯგუფზე; ამ ჯგუფის ინტერესის გამომხატველი და გამტარია.

- ინტერესიც ხომ სხვადასხვანაირია? რა ინტერესში უნდა ემთხვეოდნენ ერთმანეთს პარტია და კონკრეტული სოციალური ჯგუფი?

- სოციალურ ჯგუფებს თავიანთი ობიექტური, მატერიალური ინტერესი აქვთ. ვინ არის დღეს საქართველოში საშუალო კლასი? ვინ არის დაბალი კლასი? ან - მაღალი კლასი? მაღალი კლასი, ძირითადად, ფინანსური სექტორია. შეიძლება, მთლიანი საზოგადოების 2%-იც არ იყოს. ვინ არის საშუალო კლასი? რა ტიპის ეკონომიკური პროცესი ქმნის მას? არის სხვადასხვა დაკვირვება, რომ ჩვენთან საშუალო კლასს სწორედ არასამთავრობო ელიტა ქმნის. სრულიად უნიკალური ფენომენია, რომ საშუალო კლასს ქმნის არა რაიმე ეკონომიკური წარმოების პროცესი, არამედ, რაღაც ტიპის უცხოელ დონორთა ინფრასტრუქტურა.

- მაგრამ არასამთავრობო ელიტაც ხომ მოსახლეობის ძალიან მცირე ფენაა? 

- მცირეა საშუალო კლასიც. ზოგადად, რა არის ეს კლასების საკითხი? როდესაც თანასწორობაზე ვსაუბრობთ, ვგულისხმობთ, რომ ადამიანებს კლასებს შორის მობილობის შესაძლებლობა უნდა ჰქონდეთ. ერთი მხრივ, ადამიანებს უნდა შეეძლოთ ქვედა კლასიდან ზედა კლასში გადანაცვლება და, მეორე მხრივ, მარტივად არ უნდა ღარიბდებოდნენ, როგორც, მაგალითად, ეს შეიძლება მოხდეს, თუ ადამიანს ჯანდაცვის ხარჯები გაუჩნდა. ჯანდაცვის ხარჯებმა, შეიძლება, ადამიანი საშუალო კლასიდან დაბალ კლასში გადმოისროლოს, ანუ სწრაფად გააღარიბოს. ამ კლასებს თავისი ობიექტური ინტერესი აქვთ, რომლებიც, შეიძლება, ერთმანეთს ეწინააღმდეგებოდეს. პოლიტიკური პარტიების დანიშნულება ის არის, რომ ამა თუ იმ კლასის ინტერესები გამოხატონ და პოლიტიკურ პროცესში გადმოთარგმნონ. მაგრამ ჩვენთან ამას ვერ ვხედავთ. ჩვენთან „დეოლიგარქიზაცია“ ხომ არის დიდი საკითხი, ევროპასთან ინტეგრაციის პროცესში?! ფინანსური ელიტების პოლიტიკური ძალაუფლება დიდი პრობლემაა ევროპაშიც, რაზეც ევროპულ აკადემიურ სივრცეში ძალიან ბევრს და სიღრმისეულად წერენ. ისტორიაში უპრეცედენტო მოვლენაა, რომ ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, ფინანსურ და ეკონომიკურ ელიტებს ძალიან დიდი პოლიტიკური ძალაუფლება აქვთ. თუმცა, ამას იქ "ოლიგარქიას" ნაკლებად უწოდებენ იმიტომ, რომ "ოლიგარქია“ პოსტსაბჭოთა ფენომენად მიიჩნევა.

- ჩვენთან პარტიები ერთმანეთისგან იდეოლოგიურად ნაკლებად განსხვავდება და მით უმეტეს გაგვიჭირდება, ვთქვათ, რომელი პარტია რომელი ფენის ინტერესებს გამოხატავს. არის სახელისუფლო პარტია, რომელშიც ყველანაირი ინტერესია თავმოყრილი: ელიტების ინტერესიც, საშუალო და დაბალი ფენის ინტერესიც. მაგრამ არის საზოგადოების ნაწილი, რომელსაც უნდა ცვლილებები და ისინი იმედით უყურებენ ოპოზიციურ პარტიებს, რომლების იდეოლოგიური ნიშნით დაყოფა თითქმის შეუძლებელია. ამის შესახებ რას იტყვით?

- ზუსტად ეს არის პოსტიდეოლოგიური გარემო, სადაც კლასიკური კავშირი პარტიებსა და მათ სოციალურ ბაზებს შორის აღარ არსებობს. შესაბამისად, მათი პოლიტიკური დღის წესრიგიც აღარ იკვებება იდეოლოგიური განსხვავებებით. 

- ის ფაქტი, რომ არც არასამთავრობო სექტორი და არც პოლიტიკური პარტია დიდ სოციალურ ჯგუფებს არ ეყრდნობა, ბადებს კითხვას: ვინ არის სოციალური ჯგუფების რეალური ინტერესების გამტარებელი ამ ქვეყანაში, ან ვინ შეიძლება, რომ იყოს?

- ეგ მთავარი პრობლემაა - ვინ არის და ვინ შეიძლება იყოს. ძალიან რთულია, ამ კითხვას ზუსტი პასუხი გასცე და ისიც რთულია, თქვა, რომ - არავინ. ვინ უნდა იყოს სოციალური ჯგუფების ინტერესების გამტარებელი? -  ამაზე მრავალ პოლიტიკის თეორეტიკოსსა და ფილოსოფოსს დაუწერია ევროპულ ტრადიციაში. მაგრამ დასავლურ ნარატივებს ადგილობრივი ისტორიის კონკრეტული ასპექტები ხშირად არ ემთხვევა; ჩვენი კრიზისები სპეციფიკურ ანალიზს საჭიროებს. 

- ჩვენთან რა ხდება?

- ჩვენს შემთხვევაში, მრავალმხრივ ანალიზს უნდა დავეყრდნოთ, მათ შორის, პოლიტიკური და სამოქალაქო ელიტებისა და საზოგადოების, ისევე, როგორც გლობალური კონტექსტებისა და აქტორების ანალიზს. მხოლოდ ამის საფუძველზე უნდა ვუპასუხოთ კითხვას, ვინ და რა შეიძლება გამოხატავდეს სოციალური ჯგუფების ინტერესებს. ბევრი კითხვაა, რომლებზე პასუხიც გასაანალიზებელია: რამდენად ვართ სხვაზე დამოკიდებული? ვისზე ვართ დამოკიდებული? რუსეთთან რა ტიპის ურთიერთობები გვაქვს? ევროპასთან რა ტიპის ურთიერთობები გვაქვს? რომელთან გვაქვს უფრო მეტი შეზღუდვა ან მეტი პოტენციალი? ჩვენთან ხომ დღეს ეს დისკუსია არ მიმდინარეობს? ძალიან შავ-თეთრია სამყარო, რაც ჩვენი ყოველდღიური საჯარო დისკურსის სიღარიბეზე მიუთითებს. 

- ის ფაქტი, რომ მოსახლეობის დიდი ნაწილის ინტერესებს პოლიტიკურ ცხოვრებაში არავინ გამოხატავს, არის თუ არა საფრთხის შემცველი, სტაბილურობის თვალსაზრისით?

- რა თქმა უნდა. 

- თქვენ ნათქვამი გაქვთ: „ჩვენს ქვეყანაში დემოკრატიის კრიზისს, პარტიების კრიზისს, ინსტიტუტების კრიზისს ემატება წარმოსახვის კრიზისი, ანუ უიმედო სიტუაცია, რომელშიც ადამიანი ინდივიდუალურადაც კი ვერ წარმოიდგენს ალტერნატიულ გზას.“ რა შეიძლება იყოს ამ პროცესის გაგრძელება? 

- წარმოსახვის კრიზისი, ალბათ, ყველაზე ბოლო პრობლემაა.  სხვა კრიზისები თუ მოგვარდება, წარმოსახვის კრიზისიც არ იარსებებს. 

- ეს განსაკუთრებული მდგომარეობაა, როცა ძნელია, იპოვო ადამიანი, რომელიც ხედავს, როგორ შეიძლება არსებული კრიზისების მოგვარება. 

- წარმოიდგინეთ ადამიანი, რომელიც სადმე რეგიონში ცხოვრობს, რომელსაც სამუშაო არ აქვს და დილით რომ გაიღვიძებს, არსად არ მიდის, არანაირ სამუშაო პროცესში ან სოციალურ ურთიერთობებში არ ერთვება. მისი ყოველდღიურობა როგორი შეიძლება იყოს, წლების მანძილზე? მისი მდგომარეობა რაში შეიძლება გადაიზარდოს? როცა ვსაუბრობთ ძალადობაზე, დაპირისპირებებზე, მემარჯვენე თუ რადიკალური მოძრაობების აღზევებაზე, ამას ყოველთვის აქვს შესაბამისი სოციალური და ეკონომიკური ფონი. თუმცა, როდესაც ჩვენთან რადიკალიზმის კანონზომიერებებზე იწყებ ლაპარაკს, რატომღაც, ძალადობის გამამართლებლად მოიაზრები. 

- რატომ? 

- იმიტომ, რომ ანტიმეცნიერული გარემოა და ახსნის მცდელობისთვის ვიღაც ძალადობის გამართლებასთან გაკავშირებს. ეს ძალიან პრობლემურია. ვიღაცები ამ ახსნის მარგინალიზებას ცდილობენ იმით, რომ გეუბნებიან - ერთი ნაბიჯია აქედან გამართლებამდეო. სინამდვილეში, არ არის. სინამდვილეში, ჩვენ თუ ისტორიული კანონზომიერებები არ გავიგეთ, ძალადობას თავიდან ვერ ავიცილებთ. ჩვენ რომ ადამიანის ყოველდღიური სოციალური ყოფა აღვწერეთ, ასეთი ადამიანი, ჩვენი საზოგადოების ყველაზე ხილვადი ნაწილის შეფასებით, „ჩამორჩენილი“ და „ბნელია“. მაგრამ მისი სოციალური გარემო მთლიანად ანალიზის მიღმა რჩება. 

 

 

„კითხვას: „რა არის ევროპა?“ ბევრი სხვადასხვა პასუხი აქვს.“

 

 

- აგრესიის თემა ძალიან მნიშვნელოვანია. ზვიად გამსახურდიას პრეზიდენტობიდან მოყოლებული, საქართველოში მთელი პოლიტიკური და საზოგადოებრივი პროცესი აგრესიით იკვებება. პირველი, რაც ევროკავშირის თორმეტპუნქტიან რეკომენდაციაში წერია, დეპოლარიზაციაა. მთელი თქვენი თეორიული და პრაქტიკული ცოდნის საფუძველზე, როგორ ხედავთ აგრესიის აღმოფხვრის შესაძლებლობას? რა უნდა მოხდეს, რომ მწვავე დაპირისპირება ყოფნიდან არყოფნაში გადავიდეს? 

- რთული საკითხია. სიმართლე გითხრათ, ძალიან მიჭირს იმ ცნებების გაგება, რასაც ევროპა გვეუბნება. 

- მაგალითად? 

- ყველაფერი განმარტებას მოითხოვს. მე შეიძლება სხვანაირად გავიგო დეპოლარიზაცია, თქვენ სხვანაირად გაიგოთ. და ამან ჩვენ შორის პოლარიზაცია გააღრმაოს. როდესაც ასეთი რეკომენდაციები გაიცემა ხოლმე, ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ყველაფერი ცხადი იყოს. სიცხადე უპირველესია იმიტომ, რომ დღეს რასაც ვუყურებთ, ინტერპრეტაციების ომიც არის. 

- მაგალითად, დეპოლარიზაცია როგორ შეიძლება, რომ სხვადასხვანაირად განიმარტოს?

- დეპოლარიზაცია ბევრნაირად შეიძლება განიმარტოს. პარტიებს შორის პოლარიზაცია სხვადასხვანაირად შეიძლება ესმოდეთ ადამიანებს. 

- სხვადასხვანაირად რომ ესმოდეთ, ერთი საკითხი მაინც ხომ უნდა არსებობდეს, რაზეც კონსენსუსი შესაძლებელია? საქართველოში რა არის ის საკითხი, რაზეც ქართულმა ოცნებამ და ნაციონალურმა მოძრაობამ შეიძლება მოილაპარაკონ და თქვან, რომ, მოდი, ამაზე ასე შევთანხმდეთ. 

- ეს განსაზღვრულია ძალაუფლებისთვის ბრძოლის იმ ტრადიციით, რაც ამ პარტიებმა შექმნეს. მათ ძალაუფლებისკენ თავისებური სწრაფვა აქვთ. 

- დღევანდელი აგრესია საერთო სურათის ნაწილია. დამოუკიდებელი საქართველოს პოლიტიკურ ისტორიას სულ ეს უკომპრომისო დაპირისპირება მოჰყვება. სხვადასხვა პარტიის წევრები ხან ტყვიებს ესროდნენ ერთმანეთს, ხან ქვებს. 

- გამოსავალს მე ვერ გეტყვით, ურთულესი საკითხია. მეორე მხრივ, ცვლილებების პროცესში ხომ ძალიან მნიშვნელოვანია იმის გააზრება, თუ მანამდე სად იყო ეს ხალხი? ხშირ შემთხვევაში, ეს ხალხი ადრეული სისტემის ნაწილიც იყო. მათ ქცევები, ნორმები, ღირებულებები, სამყაროსა და ინსტიტუტებზე წარმოდგენები უკვე დამკვიდრებული აქვთ და ამ ქცევების შეცვლა ძალიან ძნელია. 

- ფიქრობთ, რომ პოლიტიკაში უნდა მოვიდეს ახალი თაობა, რომელსაც ტყვიების და ქვების სროლის გამოცდილება არ ექნება?

- მე, ზოგადად, თაობათა შორის სოლიდარობის მომხრე ვარ. ჩვენ უნდა ვესწრაფოდეთ, რომ ადამიანებს შორის ინსტიტუციური პატრიოტიზმი გავაღვივოთ, და არა თაობებს შორის პარტიკულარიზმი. ჩვენთან ბევრი თემა იწვევს პოლარიზებას, მათ შორის, ევროპისა და რუსეთის საკითხები. პარტიები ხშირად გვიბიძგებენ ამა თუ იმ საკითხის სწორხაზოვანი, შავ-თეთრი გაგებისკენ. სინამდვილეში, კითხვას: „რა არის ევროპა?“ ბევრი სხვადასხვა პასუხი აქვს. ამაზე დისკუსია მნიშვნელოვანია. თუმცა, ჩვენთან ამ დისკუსიაში ჩართვა შეიძლება შენი გამარგინალების წინაპირობა გახდეს. 

- რას გულისხმობთ? 

- ჩვენ დღეს იმ პროცესში ვართ, როდესაც ევროპა ბევრნაირად უნდა განიხილებოდეს, მათ შორის, ევროპის გადმოსახედიდანაც, რატომ და რა ინტერესით შეიძლება ევროპელებს ევროკავშირის გაფართოება უნდოდეთ. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ხუთი წელიწადიც არ იყო გასული, როდესაც საფრანგეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა რობერტ შუმანმა წამოაყენა წინადადება, რომ ფრანგებს და გერმანელებს ქვანახშირისა და ფოლადის მრეწველობა გაეერთიანებინათ. ამან დაუდო საფუძველი კავშირს, რომელშიც თავიდან ექვსი მეზობელი ქვეყანა გაერთიანდა. შუმანის თავდაპირველი მონახაზის მიხედვით, თუ ეს პროექტი წარმატებული იქნებოდა, ევროპის ქვეყნებს აფრიკის ქვეყნების განვითარებაშიც უნდა შეეტანათ წვლილი. საგულისხმოა, რომ კოლონიურ წარსულთან ეს მიმართება შემდგომში ამოვარდა ამ პროცესიდან, მაგრამ ინტეგრაცია 6 ქვეყნიდან 27-მდე და უფრო მეტადაც იზრდება. ეს პროცესი, მეინსტრიმული ახსნით, იმას გულისხმობს, რომ ევროპა, რომელიც მანამდე სულ ომებში იყო ჩართული, ამიერიდან მშვიდობის ავანგარდში უნდა ჩამდგარიყო. მაგრამ არსებობს ძალიან ბევრი ახსნა, რომ ევროკავშირის იდეა მხოლოდ მშვიდობის დამკვიდრება კი არ იყო, არამედ, მიზნად ისახავდა ევროპისთვის იმ გლობალური პოზიციის დაბრუნებას, რაც მათ კოლონიების დროს ჰქონდათ. 

- ეს ახლა რატომ დაგვაბრკოლებს? ჩვენთვის ეს რატომ შეიძლება იყოს პრობლემა? 

- ჩვენთვის ეს კი არ არის პრობლემა, ჩვენთვის მნიშვნელოვანია, ზოგადად, ევროპის იდეის ცოდნა; თუნდაც, იმის ცოდნა, რომ თავდაპირველად, ევროინტეგრაციის პროცესი ევროპული და ამერიკული კაპიტალის გაფართოების ინტერესს ატარებდა. რატომ ვამბობ ამ ყველაფერს? რაში შეიძლება დაგვეხმაროს ისტორიის ცოდნა დღეს? ეს კითხვა ხომ უნდა დავსვათ?!

- რატომაც არა. 

- მე იმას კი არ ვამბობ, რომ „მოდი, ევროპას უარი ვუთხრათ“, ან რაღაც მსგავსი. შეიძლება, კიდეც ვუთხრათ უარი, თუ ჩვენთვის ეს იქნება სასარგებლო. მე იმას ვამბობ, რომ მხოლოდ ჩვენი პერსპექტივიდან კი არ შევხედოთ ევროპას, არამედ, მათი პერსპექტივიდანაც - ისტორიულად რას გულისხმობდა გაფართოება, მათი პერსპექტივიდან. ჩვენ ხომ ამ ისტორიის ნაწილი ვართ? ამ ისტორიაში რაღაც როლი გვაქვს და ამ როლის განმარტება მნიშვნელოვანია. საერთოდ არ არის დისკუსია გახსნილი იმაზე, თუ რას ნიშნავს ჩვენი დღევანდელი ან სამომავლო ორიენტაციები; რა ტიპის პოლიტიკა იქნებოდა სასარგებლო საქართველოს ეკონომიკური განვითარებისთვის, კეთილდღეობისთვის, მშვიდობისთვის ამ გლობალურ მოცემულობაში. 

- თქვენ სადისკუსიოდ რა და რა არჩევანს  ხედავთ? ახლა როგორც დგას საკითხი, არჩევანი არის ოკუპანტ ქვეყანას შორის, რომელიც თავის გაფართოების დოქტრინაში ყოველთვის აქცევდა საქართველოს და ყოველთვის ცდილობდა, გავლენა ჰქონოდა ჩვენს ქვეყანაზე; მეორე მხრივ, არის შეთავაზება, რომ ევროპის ოჯახის წევრი გავხდეთ და ევროკავშირი მზად არის, რომ ჩვენთვის ეს პერსპექტივა გახსნას. თუ ასე დავაყენებთ საკითხს, პირადად ჩემთვის საკამათო არ არის, რა უნდა ავირჩიოთ ამ გლობალურ მოცემულობაში. არსებობს რაიმე სხვა არჩევანი, რომელიც მე არ ვიცი და რომელიც დისკუსიას ექვემდებარება? 

- ეგ დისკუსია პოლიტიკურ სივრცეში თითქმის დახურულია. მე მგონი, არც ერთი მხარე არ ამბობს, რომ არაევროპული არჩევანი გავაკეთოთ. მაგ საკითხზე პოლიტიკური კონსენსუსი არსებობს. სხვა საკითხია, ამ თემამ რამდენად უნდა გამოიწვიოს მთავრობის ცვლილება. მომენტი ვიხელთოთ, მთავრობა შევცვალოთ და ჩვენ უფრო მეტი ევროპელები ვიქნებით... ეს ძალიან გულუბრყვილოდ ჟღერს. 

- ფაქტია, რომ საქართველოს, უკრაინის და მოლდოვის სამეულში ლიდერები ვიყავით და ახლა ყველას ჩამოვრჩით. ხალხს არ აქვს ლეგიტიმური უფლება, იკითხოს, რა არის ამ შედეგში მთავრობის პასუხისმგებლობა?

- საქმე ის არის, რომ ობიექტური ანალიზი არ არსებობს იმის შესახებ, თუ რა არის მთავრობის პასუხისმგებლობა, რა არის საერთაშორისო აქტორების პასუხისმგებლობა და რა როლი ითამაშა ომმა. და რომც არსებობდეს, ამ ანალიზსაც ჩვენი პოლიტიკოსები მაინც ისე შემოატრიალებდნენ, როგორც მოუნდებოდათ. თუმცა, ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ჩვენთან იყოს სამეცნიერო საზოგადოება, უნივერსიტეტებს თავისი სიტყვა ეთქმოდეთ, საზოგადოებრივი მოვლენების ინტერპრეტატორი არ იყოს მხოლოდ პოლიტიკური პარტია ან არასამთავრობო ორგანიზაცია. 

 
დღეს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში სამეცნიერო აზრს თითქმის მნიშვნელობა დაკარგული აქვს.

მაშინ, როდესაც სამეცნიერო აზრია ის ერთადერთი, რომელსაც მიმდინარე დღის წესრიგის მიღმა შეუძლია ჩაიხედოს საკითხის არსში, ფუნდამენტური კითხვები დასვას და ფუნდამენტური პასუხები ეძიოს. 

- ბოლო კითხვა მაქვს: თქვენი ცოდნის ძირითად მარაგს წიგნებიდან იღებთ, თუ ცხოვრებიდან? 

- ორივედან. ალბათ, შეუძლებელია, რომ ცოდნა მხოლოდ წიგნებიდან აიღო; და ასევე შეუძლებელია, ცოდნა შეიძინო იმის გარეშე, რასაც მეცნიერებაში „ბუნებაზე ნატიფ დაკვირვებას“ ეძახიან. საკუთარ გარემოზე და სოციალურ ცხოვრებაზე დაკვირვება აუცილებელია და, მეორე მხრივ, თეორიაც ძალიან მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ყველაფრის ორგანიზებაში გეხმარება. 

- „ყველაფერში“ რას გულისხმობთ? 

- დაკვირვებებს.  თეორია აუცილებელია იმისთვის, რომ ურთიერთსაწინააღმდეგო ნაკადებში არ აღმოჩნდე, რაც ხშირად ემართებათ ადამიანებს, რომლებიც საჯარო სივრცეში აქტიურები არიან. მათი არათანმიმდევრული მსჯელობა ძალიან თვალსაჩინოა. 

 

 

„ჩვენთან ისეთი ქაოსია, რომ ოდნავი რაციონალიზმის შეტანის მცდელობაც კი ისტერიკის ფონს ქმნის.“

 

 

- რით განსხვავდება ადამიანი, ვისაც პოლიტიკის და სოციალური მეცნიერებების თეორიული ცოდნა და პრაქტიკული დაკვირვების გამოცდილება აქვს იმ ადამიანისგან, ვისაც თეორიული ცოდნა არ გააჩნია და მხოლოდ პრაქტიკული ქმედებების ასპარეზი აქვს? 

- ძალიან განსხვავდება. უპირველესად, იმით, რომ თეორიული ცოდნის გარეშე, მსჯელობაც და საქმეც ხშირად სცდება ლოგიკურ ჩარჩოს. ჩემთვისაც უთქვამთ, თეორიებით ნუ მელაპარაკებიო. თეორიებით კი არ გელაპარაკები, თანმიმდევრულობით გელაპარაკები. ყველაფერს თავისი ადგილი აქვს თეორიაშიც, აზრის წყობაშიც და თუ იცი, რა რომელი იდეათა სისტემის ნაწილია; თუ იცი, რომ ერთი სკოლა მეორესთან დაპირისპირებულია, - მაშინ ორივეს ერთად არ გამოიყენებ რომელიღაც პოლიტიკური მოვლენის კრიტიკისთვის. ჩვენთან ისეთი ქაოსია, რომ ოდნავი რაციონალიზმის შეტანის მცდელობაც კი ისტერიკის ფონს ქმნის. ამიტომ, სიცხადეა მნიშვნელოვანი. კატეგორიებით აზროვნების უნარი და თეორიული საყრდენი ცოტას აქვს, მაგრამ ეს საყრდენი ძალიან მნიშვნელოვანია. ამით დავუბრუნდები თქვენს პირველ კითხვას - რის სწავლას ურჩევდით ადამიანსო... 

- დიახ, საინტერესოა, სად მიგვიყვანა ჩვენმა საუბარმა. 

- რა საგანიც არ უნდა ისწავლოს ადამიანმა, ყველაფერს აქვს ფილოსოფიური ან თეორიული ბაზისი. ეს ბაზისები თუ იცი, მერე საკუთარ თავსაც მარტივად მოძებნი.  

- დიდი მადლობა საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია თანამედროვე ამერიკელი მწერალი ნილ დონალდ უოლში (1943): „ცხოვრება იწყება იქ, სადაც კომფორტის ზონა მთავრდება.“ 

- მიჭირს ციტატების კომენტირება, როდესაც კონტექსტი არ ჩანს. უნივერსალური ცოდნა ან დაშვება სოციალურ მეცნიერებებში არ არსებობს, კონტექსტი ყოველთვის მნიშვნელოვანია. შეიძლება, ცხოვრება იწყებოდეს იქ, სადაც კომფორტის ზონა მთავრდება და შეიძლება არც იწყებოდეს. შეიძლება, მანამდეც ცხოვრება იყოს. არ განვაზოგადებდი ამ ფრაზას, როგორც ყოველთვის სწორს. 

- მეორე ციტატა ეკუთვნის ამერიკელ პოეტს და ფილოსოფოსს - ჰენრი დევიდ თოროს (1827-1862): „არავის გზა არ არევია, ვინც კი თავის შინაგან ხმას მისდევდა.“ 

- კონტექსტი, რა თქმა უნდა, აქაც არსებითია. უბრალოდ, ცოტა განვრცობა შეიძლება იმ მხრივ, რომ შინაგანი ხმა კი ძალიან მნიშვნელოვანია, მაგრამ რაღაცით უნდა გაამდიდრო. ჩვენ ხომ თეორიაზე ვსაუბრობდით. ამ შემთხვევაში, შინაგანი ხმა, ინტუიცია წარმოქმნის თეორიულ ინტერესს, რომელსაც შემდეგ ვავითარებთ. ხშირად ინტუიციური პასუხები გვაქვს და მეცნიერება გვეხმარება, რომ ის, რაც ინტუიციით ვიცით, არგუმენტებით გავამყაროთ და კონკრეტულ ცნებებში გამოვთქვათ. თუ მხოლოდ შენს შინაგან ხმას მისდევ და ცოდნით არ ამდიდრებ მას, მაშინ, თავისუფლად შეიძლება, გზაც აგერიოს. 

ფოტომასალა: ზურაბ ქურციკიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე