×
„მივგორავთ დახრილ სიბრტყეზე და ფსკერი არ არსებობს“

რამაზ ხომერიკი

ფიზიკოსი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანი


10353

ინტერვიუს შესახებ

ასეთი გულწრფელი „შემოლაწუნება“ ჩვენს საზოგადოებას როდის მიუღია, არც მახსოვს. 

ბატონი რამაზ ხომერიკი კი ამბობს, თანამდებობისთვის შეუფერებელი ადამიანი ვარო, მაგრამ, მე რომ მკითხოთ, ბევრად მნიშვნელოვან თანამდებობას ვანდობდი. 

აუცილებლად წასაკითხი ინტერვიუ და აუცილებლად გასაცნობი ადამიანი! 

ია ანთაძე

- ბატონო რამაზ, თქვენს პირად პრიორიტეტებში სიკეთეს მიანიჭებთ უპირატესობას თუ სამართლიანობას? 

- სამართლიანობას, რა თქმა უნდა. ჩემთვის, ამ ეტაპზე და ამ თანამდებობაზე, სამართლიანობა აუცილებელია. სიკეთე შეგიძლიათ, დაივიწყოთ. 

- თქვენზე ამბობენ, რომ ძალიან პრინციპული ხართ, მაგრამ არ ხართ მკაცრი. ნიშნავს თუ არა ეს, რომ პრინციპული ხართ მხოლოდ რაღაც მთავარში? რომ პრინციპულობის გამოვლენა არც ისე ხშირად გჭირდებათ? 

- პრინციპული შიშის გამო ვარ. როცა ვხედავ, რომ ეს თუ გავაკეთე, მერე ამას მოჰყვება რაღაც ისეთი, რაც ძალიან არაკომფორტულად მაგრძნობინებს თავს, მხოლოდ ამ შემთხვევაში ვარ პრინციპული. 

- მაგრამ თუ ადამიანს ხშირად უწევს, რომ პრინციპული იყოს, მასზე ამბობენ, მკაცრი ხასიათი აქვსო. თქვენ როგორ ახერხებთ, რომ პრინციპულიც იყოთ და მკაცრიც არ იყოთ? 

- პრინციპულობა რა არის? უნდა თქვა ან კი, ან არა. ვთქვათ, მოიფიქრე, კონსტრუქცია ააგე, გადაწყვიტე, რომ თქვა „არა“. ეს „არა“ იმდენჯერ უნდა გაიმეორო, რამდენჯერაც ამ საკითხზე დაგელაპარაკებიან. მეტი არაფერი. 

- მაშინ, სიმკაცრე რა არის თქვენთვის, რაზეც უარს ამბობთ და რასაც არ მიჰყვებით? 

- დაწერილ კანონებს ვერ მივყვები. ჩემი მდგომარეობა კი მაიძულებს, მაგრამ ბუნებით ანარქისტი ვარ, ბავშვობიდან ასე მოვყვები. თანამდებობისთვის აბსოლუტურად შეუფერებელი ადამიანი ვარ. 

- თანამდებობას თავი დავანებოთ, მეცნიერი ხართ. 

- ესეც პირობითია. საქართველოში ყველაფერი პირობითია - თანამდებობაც, მეცნიერებაც. 

- რას გულისხმობთ, როცა ამბობთ, რომ ყველაფერი პირობითია?

- ისე არ არის, როგორც უნდა იყოს. რაღაც ცნებაა, რომელსაც თავისი განმარტება მოსდევს, რომ ეს ნიშნავს ამას, ამას, ამას... აქ ეგ არ მუშაობს. სინამდვილეში, ამას კი არ ნიშნავს, არამედ, რაღაც სხვას. ამიტომ, ყველაფერი პირობითია, მით უმეტეს, ჩვენს განათლების სისტემაში. 

- ამ თემას აუცილებლად დავუბრუნდებით. მანამდე კი მინდა გკითხოთ, მართალია თუ არა, რომ ადრე მთაში დადიოდით? 

- დიახ, მართალია. 

- მგონი, ყველაფერი, რასაც აკეთებდით და აკეთებთ, ანარქისტულ ბუნებასთან არანაირ კავშირში არ არის. მთაში რატომ დადიოდით? 

- ალბათ, ადრენალინი მჭირდებოდა. თუმცა, მაშინ სიტყვა „ადრენალინი“ არც ვიცოდი. 1990-იან წლებამდე მთაში ინტენსიურად დავდიოდი. მერე მდგომარეობა გაფუჭდა და უცხოეთში წოწიალი მომიხდა, ცოლ-შვილთან ერთად. იქ ცალკე ადრენალინია. ბოლო-ბოლო, საქართველოში რომ ჩამოვედით და მშვიდი ცხოვრება დავიწყეთ, ჯანმრთელობის პრობლემები გამიჩნდა. დეკანი რომ გავხდი, ჯანმრთელობის პრობლემებიც მომეხსნა. 

- თქვენ კარნახობთ საკუთარ ორგანიზმს?

- არა, მე არაფერს არ ვკარნახობ, ეტყობა, ყველა ორგანიზმს თავისი მოთხოვნილებები აქვს. ამას ეს სჭირდება, იმას ის სჭირდება. 

- თქვენ მთაში სიარული გჭირდებოდათ?

- ეტყობა, ასე იყო. 

- რაიმე მიღწევა, თქვენთვის მნიშვნელოვანი, თუ გქონდათ მთაში?

- არა, უბრალოდ დავდიოდით. 

- თუ ყოფილა შემთხვევა, როცა რეალურად გიგრძნიათ, რომ თქვენი სიცოცხლე საფრთხეშია?

- რა თქმა უნდა, ეგ არის ზუსტად ადრენალინი. სახიფათო მარშრუტებზე მაგ შეგრძნებისთვის დავდიოდით. 

- დღეს თქვენი საქმიანობა ორ ნაწილად იყოფა: ავტორიტეტულ საერთაშორისო (იმპაქტ-ფაქტორიან) სამეცნიერო ჟურნალებში 90-მდე სტატია გაქვთ გამოქვეყნებული, როგორც ავტორს და თანაავტორს. ამავე დროს, 2016 წლიდან, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანი ხართ. თქვენი დროის და ენერგიის რა ნაწილი მიაქვს სამეცნიერო საქმიანობას და რა ნაწილი მიაქვს მართვას?

- მოდით, ასე დავიწყებ. ამას წინათ სტუმრად გყავდათ ფილოლოგი და მთარგმნელი ზაალ ჩხეიძე. ის ამბობდა, სტუდენტები მეჩხუბებიან, ისეთ წიგნებს გვაკითხებ, რომ ყველა პერსონაჟი უარყოფითიაო. არ ვიცი, ლიტერატურაში როგორ არის, მაგრამ ჩვენთან განათლების და მეცნიერების სისტემა სულ უარყოფითი პერსონაჟებით არის დასახლებული. ყველა პერსონაჟი უარყოფითია, ჩემი ჩათვლით. შეიძლება, ზაალ ჩხეიძემ თვითონაც იცის, რომ ეს არის რეალობა. ამიტომ, ახლა ჩემზე ვილაპარაკო, რომ რაღაცას ბევრ დროს ვუთმობ, ამდენი დავწერე, ამდენი გავაკეთე... აბსოლუტურად შეუსაბამოა. 

- თქვენ ხართ ადამიანი, რომელსაც ჩვენ, საზოგადოება, არ გიცნობთ. მაგრამ გაქვთ მისია. ამიტომ, გვინდა, უკეთესად გაგიცნოთ. უბრალო კითხვაა - ერთდროულად, მეცნიერი და მმართველი ხართ. დროს როგორ ანაწილებთ?

- დროს საერთოდ არ ვანაწილებ. ფიზიკა ბავშვობიდან მიყვარს, არ ვიცი, რომელი კლასიდან... ჯერ ფიზიკას არ ვსწავლობდი, როცა ვიცოდი, რომ ფიზიკოსი გავხდებოდი. მართვას რაც შეეხება, უბრალოდ, ერთ მშვენიერ დღეს დამირეკეს და მკითხეს, არ გინდა, დეკანი რომ გახდეო? მაშინ ვიფიქრე - რატომაც არა? რატომ არ ვცადო, იქნებ, რამე გამოვიდეს?! სპორტული ინტერესი მქონდა, არც ვმალავდი - აბა, ჩემი წყობის და ყაიდის ადამიანი ასეთი რამის გაკეთებას თუ შეძლებს?! იქ ისეთი ხალხი დამხვდა, მე რომ არაფერი არ გავაკეთო, თავის საქმეს თვითონ მიხედავენ. მენეჯმენტში ჩემი ჩარევა მინიმალურია. დროის განაწილებას რაც შეეხება, ორივე საქმეს სჭირდება ფიქრი. ერთადერთი, რაც არ მეზარება, ფიქრია. რაღაც პრობლემაა ფიზიკაში? - ვფიქრობ ღამითაც, დღისითაც... ფიქრი ჩემთვის მუშაობა არ არის. დღემდე ვთვლი, რომ პარაზიტი ადამიანი ვარ, რადგან, რასაც მე ვაკეთებ, ეს მუშაობად არ მიმაჩნია. 

- ვხედავ, თქვენთან ცოტა ბრძოლა მჭირდება პასუხის მისაღებად, მაგრამ ძალიან საინტერესოდ ლაპარაკობთ. 

- ფიქრი მჭირდება პასუხის გასაცემად. პირდაპირ პასუხი ჩემთვის ძალიან რთულია. უნდა ვიფიქრო, რას მეკითხებიან და რას ვპასუხობ. 

- ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტზე, რომელსაც თქვენ ხელმძღვანელობთ, 8 დეპარტამენტი, 42 კათედრა და 34 ლაბორატორიაა. 3600-მდე სტუდენტი გყავთ. მაინც ისე ხდება, რომ ახალგაზრდებს საკმარისად ვერ იზიდავთ. წელს, ერთიანი ეროვნული გამოცდების შემდეგ, თქვენს ფაკულტეტზე 300 ადგილი აუთვისებელი დარჩა. ამას რით ხსნით?

- პირველ ყოვლისა, ვფიქრობ, რომ რამდენიც მოდის, ისიც ბევრია. ამდენიც არ არის საჭირო. 

- „საჭირო“ რას ნიშნავს?

- რაღაცაში ხომ უნდა სჭირდებოდეს ქვეყანას, საქმეს - რომ სტუდენტი გაზარდო?! როგორ წარმოგიდგენიათ, საქართველოში წელიწადში რამდენი მომავალი ფიზიკოსი შეიძლება დაიბადოს? მე მაქვს ამის სტატისტიკა - წელიწადში რამდენი ადამიანი ამთავრებს და მათგან რამდენი რჩება პროფესიაში. 

- რამდენი რჩება?

- სამი. 

- და რამდენი ამთავრებს? 

- ჩემს დროს დაახლოებით 100 ადამიანი ამთავრებდა. ახლა დაახლოებით 30-40 ამთავრებს. ფიზიკაში, მეცნიერებას ვგულისხმობ, დარჩება მხოლოდ სამი. სხვები სად უნდა წავიდნენ? რა გასაქანი აქვთ? დიდი ფაკულტეტია და მე ფიზიკაზე ვილაპარაკებ, რადგან თავს კომპეტენტურად ფიზიკაში ვგრძნობ. 

 

 

„ჩვენს სკოლებში ფიზიკის მასწავლებლის ათასკაციანი დეფიციტია.“

 

 

- კი ბატონო. ამიტომ არ მოდიან თქვენთან ახალგაზრდები, რომ საკუთარ პროფესიულ მომავალს ვერ ხედავენ?

- დიახ, ხვდებიან, რომ მეცნიერებას მათგან ძალიან ცოტა გაჰყვება. იცით, როდის შემიძლია ვთქვა, რომელი იქნება ის სამი მომავალი მეცნიერი? როცა ბავშვი მერვე ან მეცხრე კლასშია. მაშინ შემიძლია, ვუთხრა: შენ გაქვს შანსი, რომ ფიზიკოსი გახდე. ვინც მყარად ვართ სფეროში, მომავალ თაობას ვაკონტროლებთ. სახელით და გვარით ვიცი ეს ბავშვები. 

- ადვილია, თვალი მიადევნოთ განსაკუთრებული უნარის და ინტერესის მქონე ბავშვებს, რომლებიც კომაროვის ან ვეკუას სკოლაში სწავლობენ. მაგრამ სხვებიც ხომ არიან?

- არიან, მაგრამ ეს არის სასწაული! ხილული სასწაულია, როდესაც ჩვეულებრივი სკოლიდან მოდის ჩვენთან ბავშვი და ფიზიკოსი ხდება. მე ვარ მაგ სასწაულის მომსწრე. ერთი პირადად ჩემი სტუდენტი იყო. მასთან ერთად სტატიებიც დავწერე. მოვიდა ახალგაზრდა, რომელსაც მეთერთმეტე კლასამდე ფიზიკა ნასწავლი არ ჰქონდა. მეორეც იყო, მაგრამ ის სკოლაში რაღაცას მაინც სწავლობდა. ორივე სოფლის სკოლაში დადიოდა. არსებობს უნიკუმი, მაგრამ რაც შეეხება სტატისტიკურ უმრავლესობას, ისინი სხვა პროფესიებში უნდა წავიდნენ. მაგალითად, ახლა შეიძლება მთელი ფაკულტეტი მუშაობდეს იმაზე, რომ მასწავლებლები მოამზადოს. ჩვენს სკოლებში ფიზიკის მასწავლებლის ათასკაციანი დეფიციტია. 

- ხომ იცით, რატომაც? ფიზიკოსებს ურჩევნიათ, მათემატიკა ასწავლონ: ბევრად მეტი საათი აქვთ სკოლაში, ბევრად მეტი აბიტურიენტი ჰყავთ. ბევრად შემოსავლიანია, რომ ადამიანი, რომელმაც თქვენი ფაკულტეტი დაამთავრა, მათემატიკის მასწავლებელი გახდეს და არა ფიზიკის. 

- მასწავლებლობა არ უნდათ საერთოდ, ეგ არის პრობლემა. მათემატიკის მიმართულების სტუდენტებიც არ მოდიან. იგივეა ქიმიაში, ბიოლოგიაში, გეოგრაფიაში. საბუნებისმეტყველო საგნებში ყველგან პრობლემაა. 

- ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებზე თქვენთან სწავლა ხომ უფასოა? 

- აბსოლუტურად. გეოგრაფიის გარდა, ჩვენთან ყველაფერი უფასოა. 

- მით უმეტეს, უფასო ფაკულტეტზე სტუდენტები რატომ არ მოდიან? 

- მაშინ უნდა დავიწყო ძალიან შორიდან. დავიწყებ, თუ გინდათ. 

- რა თქმა უნდა, მინდა და მაინტერესებს. 

- ჩვენი პრობლემა ის არის, რომ ყველა ლაპარაკობს სკოლის რეფორმაზე. მაგრამ წავლენ-წამოვლენ და იქამდე მივლენ, რომ ცვლილება უნივერსიტეტებიდან უნდა დაიწყოს. სინამდვილეში, მთავარი პრობლემა საშუალო სკოლაა. ძალიან სიმპათიური ხალხია ამ სფეროში, ჩემზე ჭკვიანი. რომ დაელაპარაკები, განეწყობი მათ მიმართ... მაგრამ არავინ არაფერს აკეთებს. მეც ვერაფერს ვაკეთებ. ასეთი საშინელი მდგომარეობაა. ამაზე უფრო ვბრაზდები, რომ ყველამ იცის, რა არის გასაკეთებელი. გამორიცხულია, რომ არ იცოდნენ. ეს მდგომარეობა ახალი არ არის, ჩემი ბავშვობიდან ასეა და არაფერი ეშველა. მივგორავთ დახრილ სიბრტყეზე და ფსკერი არ არსებობს. ამას ფსკერი არ ექნება, სულ ქვევით და ქვევით ვიგორებთ. პრობლემა არის საწყალი, „დაჩმორებული“ მასწავლებელი, რომელიც ჩემს დროსაც ასეთი იყო. ძალიან დაბალი ანაზღაურება აქვთ. ადამიანს რომ „ბამბანერკას“ მიუტან ნიშნის მისაღებად, ეს ხომ საშინელი შეურაცხყოფაა. ის განათლებას კი არა, ვერაფერს ვერ მისცემს ბავშვებს. რაც უფრო შორს გეყოლება ბავშვი ასეთი მასწავლებლისგან, მით უკეთესი. დათვლილი მქონდა, რამდენი სჭირდება მასწავლებელს, რომ სისტემა შეიცვალოს. 

- და რამდენი სჭირდება?

- ოთხი-ხუთი წლის წინ თვეში 2000 ლარი იყო საჭირო. ახლა რომ ვთვლი, უკვე 3000 ლარია. ეს არის აბსოლუტურად აუცილებელი. 

- დავუშვათ, მასწავლებელს აქვს 3000 ლარი ყოველთვიური ხელფასი. ეს ნიშნავს, რომ ბავშვების ცოდნის ხარისხი გარანტირებულად მოიმატებს? 

- საზოგადოებას, ჩვენ, არ გვინდა დავუშვათ, რომ ახალი, პრივილეგირებული სოციალური ფენა შეიქმნას. მხოლოდ მასწავლებელში არ არის საქმე, მინისტრის ხელფასი მასწავლებლის ხელფასზე, მაქსიმუმ, ორჯერ მეტი უნდა იყოს. ყველამ უნდა იცოდეს, რომ ეს ფენა პატივსაცემი და პრესტიჟულია. ამის ინსტრუმენტები არსებობს. ჩვენთან არის შეფასებისა და გამოცდების ეროვნული ცენტრი, რომელიც სასერტიფიკაციო გამოცდებს ატარებს. თავიდან ასეთი წესი იყო, რომ თუ მასწავლებელი გამოცდებს ვერ ჩააბარებდა, სისტემიდან უნდა გასულიყო. დაიწყო გამოცდები და კატასტროფული შედეგი რომ მიიღეს (2007 თუ 2008 წელს) - ფიზიკის მასწავლებლების 5%-მა რომ ჩააბარა და დანარჩენი ჩაიჭრა - შეეშინდათ და უარი თქვეს თავის წამოწყებაზე. ეს უნდა იყოს ერთდროული პროცესი: ხელფასების უცაბედი ზრდა და სერტიფიცირება, რომ მხოლოდ ღირსეული დარჩეს სისტემაში. სამ თვეში შეიძლება ამის გაკეთება. 

- ბავშვის შედეგს უნდა მიებას თუ არა მასწავლებლის შეფასების კრიტერიუმები? 

- ეგ არის ზედმეტი ბიუროკრატია და ზედმეტი დროის ხარჯვა. ჩვენ გვაქვს წარმატებული სკოლების მაგალითები, რომლებიც იმ პრინციპზეა აგებული, რაც ახლა ვთქვი. მხოლოდ საჯარო სკოლებზე ვლაპარაკობ. საქართველოს მასშტაბით ვიცი ორი საჯარო სკოლა - კომაროვის და ვეკუას სკოლები - სადაც მასწავლებლების ხელფასი იმდენია, რაც ჩვენ ვთქვით. რა თქმა უნდა, სკოლა თვითონ არჩევს მასწავლებლებს. მესამე და გადამწყვეტი მოსწავლეების სელექციაა. რომელიღაც კონკრეტულ საგანში ორი განსხვავებული გონებრივი შესაძლებლობის ბავშვის ერთად დასმა არ შეიძლება. ზოგი მათემატიკაშია ძლიერი, ზოგი - ლიტერატურაში. კატეგორიულად არ შეიძლება, ისინი კლასში ერთად ისხდნენ. იმ ორ სკოლაში, რომელზეც ვლაპარაკობთ, ყოველი სემესტრის ბოლოს ატარებენ გამოცდებს და თუ მოსწავლე ვერ აბარებს, მშობლებს ეუბნებიან, რომ ჯობია, შვილი სხვაგან გადაიყვანონ. 

 

 

„იმდენი ხანია, განათლების სამინისტრო რაღაც უარყოფითთან ასოცირდება... ჩემზეც იგივე შემიძლია, ვთქვა.“

 


- ესე იგი, თქვენ ფიქრობთ, რომ მაღალ კლასებში სკოლები პროფილურად უნდა გაიყოს? ის ბავშვი სადღაც ხომ უნდა წავიდეს, რომელსაც სკოლა გაუშვებს? 

- ამოსავალი პრინციპი ის არის, რომ არ შეიძლება საგნის მიმართ სხვადასხვა გონებრივი მონაცემების ბავშვების ერთ კლასში დასმა. მაგის მოვლა როგორ შეიძლება, ეს მარტივი ორგანიზაციული საკითხია. არის დაწყებითი სკოლა, მერე საშუალო სკოლა, მერე უმაღლესი სკოლა. ყველა ბავშვი ვერ დაამთავრებს 12 კლასს. რაღაც ეტაპზე ბავშვების ნაწილი სკოლიდან უნდა წავიდეს. ათი კლასის მერე მოსწავლეები სხვადასხვა სკოლაში უნდა გადანაწილდნენ, ან საგნობრივი სელექცია სკოლის შიგნითაც შეიძლება მოხდეს. მაგრამ ეს არ არის ისეთი პრინციპული საკითხი, როგორიც მასწავლებლების ანაზღაურება. რომ ვთვლიდი, რამდენი მასწავლებელია სისტემაში და რა ფული დასჭირდება მათ ხელფასს...

- 60 ათასი მასწავლებელი გვყავს. 

- 60 ათას მასწავლებელს, ნორმალური ანაზღაურებით, ვერანაირი ბიუჯეტი ვერ გაუძლებს. 30 ათას მასწავლებლამდე უნდა შემცირდეს რაოდენობა, მაშინ მილიარდი ლარი ხელფასებს ეყოფა. განათლების სამინისტროს ბიუჯეტი, მგონი, მილიარდ-ნახევარია. აღარ შეიძლება უაზროდ ფულის ხარჯვა. იმდენი ხანია, განათლების სამინისტრო რაღაც უარყოფითთან ასოცირდება... ჩემზეც იგივე შემიძლია, ვთქვა. ხომ ვეკონტაქტები იმ ადამიანებს? მე რა გამიკეთებია? არაფერი. ერთი ადამიანი წერდა, განათლების სამინისტრო დავანგრიოთ და იქ ეკლესია ავაშენოთო. ასეთი განწყობა მაქვს მეც. 

- იმიტომ, რომ ვერ უვლიან იმ პრობლემას, რომელსაც უკუსვლის ფსკერი არ გააჩნია?

- ვერ ვუვლით! ვერც მე ვუვლი. მეც ხომ უნდა ამოვიღო ხმა? თქვენ მეუბნებით, საჯარო სივრცეში არ ჩანხართო. მართლა არ ვჩანვარ. 

 
იმიტომ, რომ ერთხელ რაღაცას ვიტყვი, მერე მგონია, კიდევ ეს რომ გავიმეორო, მოვაბეზრებ ვიღაცას თავს. მერე კიდევ რომ გავიმეორო, მთლად გიჟად ჩამთვლიან. აღარ მინდა! კომფორტის ზონაში ვარ, ჩემს საქმეს ვაკეთებ. ეგ მიდგომა მაქვს.

ისევ გეუბნებით, რომ ეს პრობლემა საქართველოს დამოუკიდებლობის პერიოდიდანაც კი არ დაწყებულა, ჩემს დაბადებამდე დაიწყო. 1970-იან წლებში კლასში ხუთოსანი რომ ვიყავი, ეგ იყო „გრეხი“. ასეთ სკოლას ფუნქცია აღარ გააჩნია. მე იმით მეშველა, რომ ბოლოს მშობლებმა კომაროვის სკოლაში გადამიყვანეს. 

- ანდრია როგავამ, რომელიც თქვენი კოლეგა და მეგობარია, ჩემთან ინტერვიუში თქვა: „ორი შესანიშნავი ფიზიკა-მათემატიკის სკოლა გვაქვს თბილისში - კომაროვის და ვეკუას სახელობის. ამავე პროფილის კარგი სკოლა გვაქვს ქუთაისში. ამ სკოლებს ყოველ წელს ამთავრებენ ჭკვიანი ახალგაზრდები, კარგი მომზადებით. ოღონდ, ამ ახალგაზრდების დიდი ნაწილი არ აბარებს არც ფიზიკის, არც მათემატიკის ფაკულტეტებზე. პროგრამირებაზე მიდიან.“ თქვენს ფაკულტეტზე არის კომპიუტერულ მეცნიერებათა დეპარტამენტი, ასევე, ელექტრული და ელექტრონული ინჟინერიის დეპარტამენტი.  ეს თუ არის ბაზარზე ორიენტირებული სპეციალობები და მათ მიმართ თუ არის მეტი ინტერესი? 

- დიახ, რა თქმა უნდა. ბაზარი თხოულობს კადრებს და მაგ განხრებზე სისტემა აწყობილია. 

- „აწყობილ სისტემაში“ რას გულისხმობთ?

- მაგ სპეციალობებზე მოდის მომზადებული ახალგაზრდა. თუ არ არის მომზადებული, ვერ ჩააბარებს - კონკურსია. მას ასწავლი, უშვებ კადრს და დასაქმდება იმ სპეციალობით, რაც შეისწავლა. ცნებებზე რომ გეუბნებოდით, პირობითია-მეთქი, მანდ არ არის პირობითი: ახალგაზრდა იღებს ცოდნას და მერე იმ ცოდნას იყენებს. ეს პრინციპი მოქმედებს ელექტრონულ ინჟინერიაზეც, ესეც საბაზრო სპეციალობაა. გეოლოგიის სპეციალობითაც საქართველოში ადამიანები საქმდებიან, ასე თუ ისე. მაგ სპეციალობებში ვამართლებთ ჩვენს საუნივერსიტეტო მისიას და ფუნქციას. დანარჩენებში ძალიან ცუდად არის საქმე. 

- ხომ არ ფიქრობთ, რომ უფრო სწორი იქნება, სადაც მეტი მოთხოვნაა, იქ მისაღები კონტინგენტი გაზარდოთ და რაღაც სხვას მოაკლოთ? მესმის, რომ შეიძლება ძალიან არასწორ რამეს ვამბობ. 

- ეს რთული თემაა. თავისთავად, ისინიც ზღვარზე არიან გასული. მაგალითად, კომპიუტერულ მეცნიერებებში მიჭირს პროფესორი, სტუდენტი არ მიჭირს. იმდენად მაღალანაზღაურებადი პროფესიაა, რომ ჩემთან პროფესორად მოსვლა არავის  უღირს. ნებისმიერს ურჩევნია, სადმე ფირმაში იმუშაოს, პროფესორზე გაცილებით მეტი ანაზღაურებით. ალბათ, 200-მდე სტუდენტს ვიღებთ მაგ სპეციალობით ყოველ წელს. უფრო მეტის მიღება არ შეგვიძლია.

- ფიზიკის და მათემატიკის სპეციალობაზე რამდენ სტუდენტს იღებთ პირველ კურსზე?

- უნდა მივიღო 100-100. მაგრამ წელს ფიზიკაზე მივიღეთ 37, მათემატიკაზე - 50. არ მოდის ხალხი. 

- საქართველოსნაირ ღარიბ ქვეყანას საერთოდ თუ შეუძლია, რომ ფუნდამენტური მეცნიერებები განავითაროს?  

- „განვითარება“ ხმამაღლა ნათქვამია. ვერაფერს ვერ განვავითარებთ. 

- აბა, რას ვაკეთებთ, ვინარჩუნებთ?

- დიახ, ჩემს ფუნქციად მიმაჩნია კონსერვაცია, რომ ეს ხალხი შევინარჩუნოთ. იქნებ, მერე რაღაც მოხდეს. 

- რომელი ხალხი? 

- მაღალი კვალიფიკაციის კადრი, რომელიც ჩვენთან არის. ფიზიკაზეც ასწავლიან, ქიმიაზეც და სხვა სპეციალობებზეც. ეს ხალხი, რომელიც ცოდნის და სამეცნიერო გამოცდილების მატარებელია, იქნებ, როგორღაც შევინარჩუნოთ. იმაზე აღარ არის ლაპარაკი, რომ მეცნიერი გავზარდოთ. რატომ? ვზრდით მეცნიერს, მაგრამ ის აუცილებლად უცხოეთში მიდის.

- ამას რატომ ამბობთ?

- კარიერულ ზრდაზე თუ ფიქრობს, აუცილებლად უცხოეთში უნდა წავიდეს. მეცნიერება არის ახალი ცოდნის შექმნა. მაგრამ ახალი ცოდნა ვიღაცას ხომ უნდა სჭირდებოდეს? როგორც წესი, ინდუსტრიას სჭირდება ხოლმე და ფულსაც ინდუსტრია დებს მეცნიერებაში. სადაც არ არის მაღალტექნოლოგიური ინდუსტრია, იქ მეცნიერებაზე მოთხოვნა არ არსებობს, მაგალითად, საქართველოში. 

- რომელიმე ბიზნესს  თუ აქვს ინტერესი იმ ცოდნის და კვლევების მიმართ, რაც თქვენს ფაკულტეტზეა თავმოყრილი?

- არა. არანაირი. შეიძლება იყოს ინტერესი ინჟინერიის მიმართ. დანარჩენები შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის გრანტებით ვარსებობთ. ეს ფონდი სისტემის ერთ-ერთი ნათელი წერტილია. 

- ინჟინერიის კუთხით რა კონტაქტი გაქვთ ბიზნესთან? 

- გაზომვები სჭირდებათ. ინფორმაციულ ტექნოლოგიებშიც დებს ბიზნესი ძალისხმევას, რომ ჩვენთან გაზარდონ კადრი, რომელიც მათ გამოადგებათ. მაგრამ მეცნიერი რომ გაიზარდოს, ახალი ცოდნა რომ შეიქმნას, ამის მიმართ არანაირი ინტერესი არ არსებობს. 

- თსუ პროფესორის, ფსიქოლოგ მარინე ჩიტაშვილის ლექცია მოვისმინე მეცნიერების ვექტორებზე და ერთი კვლევის მონაცემი ახსენა: უნივერსიტეტების და ინდუსტრიის ურთიერთობის კუთხით, საქართველო 135-ე ადგილზეა, 137 ქვეყანას შორის. 

- არ არის ინდუსტრია და რა ურთიერთობა იქნება? ჩვენ ვზრდით მეცნიერებს, რომლებიც საზღვარგარეთ მიდიან. იქიდან დაბრუნებული არავინ მინახავს. 

- ბატონო რამაზ, თქვენ წლების განმავლობაში თანამშრომლობდით გერმანიასთან, საფრანგეთთან, იტალიასთან და ამერიკის შეერთებულ შტატებთან - როგორც მიწვეული პროფესორი და მიწვეული მკვლევარი. მაინც საქართველოში ცხოვრობთ. არსად არ დარჩით. ხომ არის ეს პრეცედენტი? დარწმუნებული ვარ, შესანიშნავი შემოთავაზებები გქონდათ. 

- არა, გულწრფელად რომ გითხრათ, შემოთავაზებები არ მქონია. მაგრამ, რომც მქონოდა, არ მგონია, დავრჩენილიყავი. ოჯახური მიზეზების გამო არ დავრჩებოდი, არ მინდა ამაზე ლაპარაკი. მაგრამ ისე არ მშიოდა, რომ უცხოეთში დავრჩენილიყავი - ეს იყო მთავარი. ახლა ისეთი სიტუაციაა, რომ ფიზიკურად სად იქნები, დიდი მნიშვნელობა არ აქვს. მეცნიერებაში, ძირითადად, უცხოელების თემატიკაზე ვმუშაობ. ამ აზრით, ალბათ, აღარც ვითვლები ქართველ მეცნიერად. 

- როგორც მეცნიერი, მთლიანად უცხოელებისთვის მუშაობთ? 

- დიახ. ჩემი თემებიც მაქვს, მაგრამ იმ საქმეს ანაზღაურების გარეშე ვაკეთებ. არ ველოდები, რომ ამაში ვინმე რამეს გადამიხდის. 

- მუშაობთ და სტატიებს აქვეყნებთ - ამას გულისხმობთ?

- რა თქმა უნდა. 

 

 

„სტუდენტი რომ მოდის, მე ვხედავ, რომ მოდის 2250 ლარი.“

 

 

- თქვენს ფაკულტეტს 34 ლაბორატორია აქვს, რომლებსაც პერიოდულად ინფრასტრუქტურის განახლება, მოვლა სჭირდება. რამდენად ახერხებთ, რომ მწყობრში ამყოფოთ თქვენი ლაბორატორიები? რამდენად ხარისხიანია პროდუქტი, რომელიც იქ იქმნება?

- ვწვალობთ. ზოგი ლაბორატორია ისეთი გვაქვს, რომ კრიტიკას ვერ უძლებს. მაგრამ, მაგალითად, ბიოტექნოლოგიებში კარგი ლაბორატორიები გვაქვს. 

- ბიოტექნოლოგიებიც ხომ საბაზრო სპეციალობაა?

- დიახ, გამომრჩა, ესეც საბაზროა. ბიოტექნოლოგიები ფასიანი პროგრამაა და სტუდენტები, ასე თუ ისე, მოდიან. ლაბორატორიებთან დაკავშირებით, ჩვენც ვწვალობთ და უნივერსიტეტიც გვეხმარება, რითიც შეუძლია. აბსოლუტურად წამგებიანი და პარაზიტი ფაკულტეტი ვართ, უნივერსიტეტის ყველა ფაკულტეტთან შედარებით. 

- იმიტომ, რომ დიდი რესურსი გჭირდებათ?

- ძალიან ბევრი გვჭირდება. სტუდენტს მოაქვს 2250 ლარი. ან სახელმწიფო უფინანსებს, ან ოჯახი იხდის. სტუდენტი რომ მოდის, მე ვხედავ, რომ მოდის 2250 ლარი. მაგრამ ეს თანხა რას უნდა ეყოს? უნივერსიტეტმა სხვა ფაკულტეტებს უნდა მოაკლოს (ვისაც ბევრი სტუდენტი ჰყავს) და მე უნდა მომცეს. ეს მახინჯი სისტემაა. სხვა ფაკულტეტების განწყობაც შესაბამისია - კარგი რა უნდა იფიქრონ ჩვენზე, როცა იმაზე მეტს ვხარჯავთ, ვიდრე ვშოულობთ? მეორე მხრივ კი, ფიზიკაში 17 პროფესორი მყავს. 10 რომ დავტოვოთ და სხვები გავუშვათ, რაღა უნდა ვასწავლოთ?

- დარგის განვითარება ხომ იმაზეც არის დამოკიდებული, რომ ახალგაზრდები შემოვიდნენ და დარჩნენ. სხვადასხვა სპეციალობაში ასაკობრივი წყვეტა თუ გაქვთ? 

- ეს ძალიან მტკივნეული თემაა. ხომ გითხარით, ვინც კარგია, ყველა მიდის. ფაქტობრივად, უხარისხო სპეციალისტი უნდა დარჩეს აქ, რეალობა ასეთია. ამიტომ, ისევ მათზე ვართ ჩაჭიდებული, ვინც 70-75 წლის არის. შეიძლება, ფიზიკურად უჭირთ, მაგრამ საგანი მაინც იციან. საოცარი ალტერნატივები მაქვს. სტუდენტებსაც ვეუბნები, ჩემი თაობა რომ წავა, მერე თქვენ რა გეშველებათ, აზრზე არ ვარ-მეთქი. ცოტა დრო გვაქვს დარჩენილი, პირადად მე, ალბათ, ოცი წელი. მარტო ფიზიკაზეც არ არის. განათლების საერთო დონეზეა ლაპარაკი. უკვე კატასტროფაა. დღეს საშუალო სტატისტიკურ ადამიანს მარტო პოლიტიკოსი კი არა, ნებისმიერი მოატყუებს. ხალხს თვლაში აქვს უკვე პრობლემა. ადამიანი მილიარდს მილიონს რომ ვერ დაუმატებს, მეხუთე კლასშიც ვერ უნდა გადადიოდეს. 

- ანუ საღი აზრის პრობლემაა ქვეყანაში, ამას ამბობთ?

- დიახ. მეუბნებიან, რომ შვეიცარიაში ყველა საკითხზე რეფერენდუმი ტარდება - უნდა აშენდეს თუ არა რაღაც საწარმო, უნდა გაიყვანონ თუ არა ახალი გზა. აქ რომ რეფერენდუმი ჩაატარო, რამე როგორ უნდა ჰკითხო იმას, ვისაც მეხუთე კლასის ცოდნა არ გააჩნია? ვხედავ, რომ ადამიანი ნიჭიერია, მაგრამ სკოლამ დააქცია. არ მისცა ცოდნა და ის განცდაც გაუჩინა, რომ ცოდნა საჭირო არ არის. 

- თქვენი ფაკულტეტი რვა სპეციალობას რომ აერთიანებს, რა არის ამაში კარგი თვითონ ამ მეცნიერებების განვითარებისთვის? 

- ხარჯების ეკონომია იყო, მეტი არაფერი. ერთად მოაგროვეს, უფრო ნაკლები დაჯდებაო. ეს ფაკულტეტები რომ დაიყოს, ხარჯი ნამდვილად გაიზრდება. 

- ადმინისტრაცია გაიზრდება, ცხადია. 

- ადმინისტრაციაც გაიზრდება და პრობლემებიც. ახლა მე მათ კომპეტენციაში საერთოდ არ ვერევი, ფუნქციონირებენ, როგორც ფაკულტეტები. გაერთიანება უფრო გაჭირვების არის.

- თქვენ სკოლის მოსწავლეებთანაც მუშაობთ. ფიზიკის ეროვნული ნაკრების ლიდერი ხართ, რომელმაც წელს საერთაშორისო ოლიმპიადაზე ოთხი ბრინჯაოს მედალი და ერთი საპატიო სიგელი მოიპოვა. ნაკრების ხუთივე წევრი კომაროვის სკოლის მოსწავლეა. ბავშვებთან მუშაობა რით არის თქვენთვის საინტერესო?

- მაგ ბავშვებთან მე არ ვმუშაობ. ნახევარი წელი ვიმუშავე 2019 წელს. შემდეგ პანდემია დაიწყო და ბავშვები სახლებში წავიდნენ. 

- ოლიმპიადისთვის ამზადებდით? 

- დიახ. ვნახე, რომ ამ თაობას ჰქონდა პოტენციალი. ოლიმპიადა სპორტია, დიდი კავშირი მეცნიერებასთან არ აქვს. მაქსიმალურად მოკლე დროში ძალიან რთული ამოცანები უნდა ამოხსნან. მაგ ბავშვებთან კომაროვის და ვეკუას სკოლის პედაგოგები მუშაობენ, ნიკო ჩხაიძის და თემურ კალატოზის გაზრდილები არიან. მე მხოლოდ სელექციას ვაკეთებ. 10-15 ბავშვი ემზადება და შესარჩევ ტურებს ვატარებთ გრიგოლ ფერაძესთან ერთად (მე თეორია მაბარია, იმას - ექსპერიმენტი). შერჩევის მიზანია, რომ ნაკრების შემადგენლობა დავადგინოთ. ამიტომაც გადავწყვიტე მათგან დისტანცირება, რომ შერჩევა აბსოლუტურად ობიექტური იყოს. მერე ოლიმპიადამდე ერთი თვე ვამზადებთ გუნდს. ასეთ ბავშვებთან ურთიერთობა დიდი სიამოვნებაა. 

 
რომ ხედავ, ჯერ ერთი, რომ პატარაა; მერე რომ ხედავ - შენზე ჭკვიანია და შენზე უფრო კარგად რომ ხსნის ამოცანას. ეს არის საოცარი გრძნობა. შეხება რომ გაქვს... ფაქტიურად, გენიოსთან. ეგეთი გრძნობა არის, რომ ეს არის რაღაც სასწაული. იმიტომ, რომ მეც თავის დროზე, მაქედან მოვედი.

ამოცანებს ცუდად ადრეც არ ვხსნიდი. მაგრამ ახლა ისეთ ამოცანებს ვხსნი, რომლებსაც მაშინ ვერ ვხსნიდი. და ესენი ახლა გაცილებით უკეთესად ხსნიან, ვიდრე მე. აქაც ჩემი კომფორტისთვის ვზრუნავ. სხვა მოტივაცია არ მაქვს.

- როგორ ფიქრობთ, მეცნიერს აქვს თუ არა ფუნქცია, რომ თავის ქვეყანას ამა თუ იმ ფორმით დაეხმაროს დაშვებული შეცდომების გააზრებაში?

- საერთოდ, ითვლება, რომ ნიჭიერი ხალხი ვართ. მაგრამ სახელმწიფოებრიობის გამოცდილება გვაკლია - შენ კი ეს გაწყობს, მაგრამ ქვეყანას აწყობს?! ამაში გვიჭირს. 

- იმის შესახებ რას ფიქრობთ, რომ განათლების რეფორმაში თანხის ჩამდები უნდა იყოს ერთი მთავრობა და, რადგან ცვლილებები ხანგრძლივი პროცესია, შედეგების მიმღები იქნება სხვა მთავრობა. ამიტომ ხომ არ ფერხდება რეალური რეფორმა?

- მე რასაც ვუყურებ, ათ წელზე ნაკლები არც ერთი მთავრობა არ არის. რატომ არ შეიძლება, 10 წელიწადში რაღაც გაკეთდეს? მეხუთე კლასის ზევით ბავშვი უკვე უიმედოა. მეოთხე კლასიდან ხომ შეიძლება დაწყება? სანამ მეთორმეტემდე მიხვალ, რვა წელია. რვაწლიან პერსპექტივაში შეიძლება შედეგი დაინახო. თანაც, იმავე ბიუჯეტით, რაც განათლების სამინისტროს აქვს, ბევრი რამის გაკეთებაა შესაძლებელი.

- მაშინ, იქამდე მივდივართ, რომ მთავრობას ხელს აძლევს დღევანდელი ვითარება, რადგან ადვილია ისეთი ადამიანების მართვა, როგორსაც ჩვენი განათლების სისტემა წარმოქმნის. 

- არ მგონია. არ ვფიქრობ, რომ ასე ღრმად მიდიოდნენ. უბრალოდ, ნება და ენერგია უნდა რაღაცის გაკეთებას. თითქოს, ვიღაც ეუბნება ზემოდან, რომ რაღაც უნდა აკეთონ და აკეთებენ სისულელეს. თემურ ქეცბაია იყო, ფეხბურთის მწვრთნელი. მისი ჩანაწერი იდო, ფეხბურთელებს უყვიროდა, „მოძრაობა გააკეთეთო“, მერე რუსულად იგინებოდა. თითქოს, ამათაც ვიღაც ეუბნება, მოძრაობები გააკეთეთო და რაღაცას აკეთებენ. მაგრამ, რას აკეთებენ? ერთ მაგალითს მოგიყვანთ. იყო ასეთი მინისტრი მიხეილ ბატიაშვილი, გახსოვთ, ალბათ. 

- როგორ არა, ახლა ბიზნესის და ტექნოლოგიების უნივერსიტეტის რექტორია. 

- უცბად, ამ კაცს თავში მოუვიდა იდეა, რომ სკოლაში გამოსაშვები გამოცდები გააუქმოს, უნივერსიტეტში მისაღები გამოცდებიდან ამოიღოს უნარები და სავალდებულო საგნებად დატოვოს მარტო ისტორია და მათემატიკა. არ ვიცი, ვინ ურჩია, მაგრამ ამის მერე დაიქცა ჩვენი ფაკულტეტი. ბავშვს ფიზიკის, ქიმიის, ბიოლოგიის, გეოგრაფიის სწავლა აღარ სჭირდება იმისთვის, რომ უნივერსიტეტში მოვიდეს. მე კიდევ ამ ბავშვს უარს ვერ ვეუბნები, იმიტომ, რომ ფული მოაქვს. მოდის აბსოლუტურად უვიცი, რადგან ატესტატი მაინც მისცეს; ან საერთოდ არ მოდის. 2019 წელსვე ჩემთან მიღება კატასტროფულად შემცირდა. ჩემი პროფესორები ხომ შეწუხდნენ - სტუდენტები აკლდებათ... რამდენი წერილი ვწერეთ, რამდენი იარეს ჩემმა პროფესორებმა სამინისტროში. სამი წლის განმავლობაში მიღება ჩავარდა და წელს მივაღწიეთ, რასაც ვითხოვდით: უნივერსიტეტში მისაღებ სავალდებულო საგნების ჩამონათვალს დაუმატეს ფიზიკა, ქიმია, ბიოლოგია, გეოგრაფია. სამი წელი დასჭირდათ, რომ ერთი სულელური გადაწყვეტილება გამოესწორებინათ. ახლა მეორე საკითხია: გამოსაშვები გამოცდები ხომ უნდა იყოს? ბავშვს თუ გამოსაშვები გამოცდების გარეშე მისცემ ატესტატს, მაშინ ხომ არაფერს ისწავლის?! ამის გასწორებას კიდევ სამი წელი დასჭირდება, ალბათ. 

- თქვენ ფიქრობთ, რომ გამოცდები სკოლაში უნდა ტარდებოდეს? 

- საფრანგეთშიც, ინგლისშიც სკოლის ნიშნებით მიდიხარ უნივერსიტეტში. მაგრამ ჩვენს რეალობაში სკოლის გამოსაშვები გამოცდები ცენტრალიზებულად უნდა ჩატარდეს, რომ ბავშვმა მართლა ჩააბაროს და შეფასება ცოდნის ადეკვატური იყოს.

 

 

„ახალგაზრდები ძალიან ნიჭიერები არიან, მაგრამ აბსოლუტურად უვიცები.“

 

 

- თქვენ თქვით, ოპტიმისტი ვარო...

- ოპტიმისტი რომ არ ვიყო, თქვენთან ხომ არ მოვიდოდი. უკვე საათ-ნახევარია, ვლაპარაკობ. 

- ძალიან მადლობელი ვარ. ვინც არ უნდა მოვიწვიო სტუმრად, ბოლოს ყველა იმას ამბობს, რომ მის სფეროში პრობლემა განათლების სისტემიდან უნდა გასწორდეს. ზოგი ამბობს, რომ შესანიშნავი ახალგაზრდები გვყავს, ზოგი ამბობს, რომ პრობლემური ახალგაზრდები გვყავს. თქვენ როგორ ხედავთ მომავალს 10-15 წლის შემდეგ?

- ახალგაზრდები ძალიან ნიჭიერები არიან, მაგრამ აბსოლუტურად უვიცები. ეს შემიძლია პირდაპირ გითხრათ. არანაირი ცოდნა და სწავლის სურვილი არ გააჩნიათ. მე საშუალო სტატისტიკურ ახალგაზრდაზე გეუბნებით. ერთეულები ყოველთვის იყვნენ და არიან. გამორჩეული ნიჭის ბავშვი ახლაც იმდენივე იბადება, რამდენიც ადრე იბადებოდა. ჩემგან მათ არაფერი არ სჭირდებათ. უნდა გავმიჯნოთ სასწავლო პროცესი. განსაკუთრებით ნიჭიერები უნდა ჩამოვაშოროთ, ასევე, ისინი, ვისაც არაფრის სწავლა არ უნდა. ჩემს დროს ასე იყო, რომ განსაკუთრებულად ნიჭიერები და საერთო მასის წარმომადგენლები ერთმანეთს რომ დალაპარაკებოდნენ, რაღაცას გააგებინებდნენ. ახლა მათ შორის გაუგონარი უფსკრულია. საშუალო სტატისტიკურმა ქართველმა არ იცის ორ მესამედს რომ სამი მეორედი დაუმატოს, რამდენია. პროცენტს ვერ ანგარიშობს. ეს სკოლის პრობლემაა, რომლის მოვლაც შეიძლება ისე, როგორც მე ვთქვი. 

- თქვენ ბრძანეთ, რაც დრო გადის, ისეთ ამოცანებს ვხსნი, როგორსაც ადრე ვერ ვხსნიდიო. ადამიანი, რომელსაც წლები და გამოცდილება ემატება, უფრო მეტად ამოწურავს საკუთარ თავს, თუ უფრო მეტად ივსებს თავს?

- ამოწურავს. ისეთი რაღაცები მეზარება, რაც წინათ არ მეზარებოდა. სტატიის დაწერა მეზარება. ერთი ჩემი მეგობარი ამბობს ხოლმე, ჩვენი ხნის ქვა აღარ დაგორავსო. 

- რამდენი წლის ხართ?

- 57. ახლა, მაგალითად, იმას ვგრძნობ, რომ მე რაც მაქვს - რა მაქვს, არც არაფერი არ მაქვს - მაინც, თითქოს, ჩემშია. უკმარისობის განცდა მაქვს. რაც შემეძლო, ის ვერ გავაკეთე და ეს განცდა თანდათან მემატება. 

- საზოგადოებრივი კუთხით ამბობთ, თუ პროფესიული კუთხით?

- ყველანაირი კუთხით. ბევრ რამეს ვხედავ, რასაც ხელი დავაკელი, ვერ გავაკეთე. 

- იცით, რა მითხრეს? საქართველოში 40 წლიდან 65 წლამდე რამაზ ხომერიკის დონის ფიზიკოსი არ არსებობსო. 

- ჩემზე გითხრეს?! უამრავი ფიზიკოსი ვიცი, ჩემზე უკეთესი. სიას გამოგიგზავნით, თუ გნებავთ. ჩემთან ერთად დაგორავენ. ჩემს ფაკულტეტზეც რამდენიმე ძალიან სერიოზული ფიზიკოსია. 

- თუ ასეა, ნამდვილად მიხარია. დიდი მადლობა უაღრესად საინტერესო, გულწრფელი საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ ციტატაზე. პირველი ციტატა ეკუთვნის ამერიკელ მწერალს - ჯონ სტეინბეკს (1902-1968): „სიმშვიდე სიხარულს ჯობია. უფრო საიმედოა.“

- არა, მე ადრენალინი მიყვარს. სიხარული კი ძალიან კარგი ადრენალინია. 

- მეორე ციტატის ავტორია ფრანგი ფილოსოფოსი ჟან-პოლ სარტრი (1905-1980): „ორშაბათი, სამშაბათი, ოთხშაბათი... აპრილი, მაისი, ივნისი... 1924, 1925, 1926... ამას ჰქვია ცხოვრება.“

- ამას, ალბათ, ვერასდროს ვერ გავიგებ. ფილოსოფიური აზრია. ვერაფერს გეტყვით. 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე