×
„ჩვენი მენტალიტეტი ხალისიანია“

ლევან კალანდარიშვილი

არქიტექტორი


1318

ინტერვიუს შესახებ

ჩემი დაკვირვებით, თბილისს იმაში გაუმართლა, რომ ვინც ამ ქალაქის ამბავი ნამდვილად იცის, მასზე ყველა სიყვარულით ლაპარაკობს. ერთ-ერთი ასეთი მცოდნე და მოყვარული ადამიანი ჩვენი დღევანდელი სტუმარია. 

ეს სიყვარული მკაფიოდ მაშინ დავინახე, როცა მივხვდი, რომ მე სულ ზოგადისკენ მიმყავდა საუბარი, ბატონი ლევანი კი სულ კონკრეტულისკენ მიბიძგებდა. მას თითოეული სახლი, ქუჩა, უბანი უყვარს და აინტერესებს. მე კი, ამ ყველაფრის არმცოდნე, უფრო ზოგად ცოდნას ვეძებდი. 

სამაგიეროდ, ამ ინტერვიუს შემდეგ ბევრი რამ გავიგე - არა მხოლოდ თბილისზე, უფრო, თბილისის სიყვარულზე. 

გული მხოლოდ იმაზე მწყდება, რომ ვერ მოვიფიქრე და ბატონ ლევანს, რომელიც ამბობს, რომ ქართველები ხალისიანი ხალხი ვართ, საქანელას ქუჩის ამბები ვერ გამოვკითხე.   
 

ია ანთაძე

- ბატონო ლევან, მინდა, დავიწყოთ ცნობილი ფრაზით, რომ „თბილისი იყო ურთიერთობა“. ნიშნავს თუ არა ეს ფრაზა, რომ გასული საუკუნის 60-იან წლებში თბილისი იყო სოფელი?

- არ მგონია. საინტერესოა, პირველად მესმის ეს ფრაზა ასეთ კონტექსტში. თუმცა, სოფლის და ქალაქის ასე მოხსენიება მსმენია მოსკოვთან დაკავშირებით: „Москва - это большая деревня.“ არასდროს დამიზუსტებია, ეს ფრაზა რას ნიშნავდა. დაახლოებით ვხვდებოდი, რომ რადგან დიდი ქალაქია, იქ ბევრი სხვადასხვა წარმომავლობის და წარსულის მქონე ადამიანი ერთად ცხოვრობს. რასაკვირველია, მე-18 საუკუნეში ვახუშტი ბატონიშვილის გეგმის მიხედვით აღწერილი თბილისი სხვა იყო და 1960-იანი წლების თბილისი - სრულიად სხვა. მე თვითონ ყოფილი კირხის ქუჩაზე, ახლანდელ მარჯანიშვილზე გავიზარდე. ჩვენს ეზოს, რატომღაც, იტალიურ ეზოს ეძახდნენ. კინოს გავლენა იყო? პარალელები გაავლეს ჩვენსა და იტალიელების ყოფას შორის, რომელსაც მაშინ პოპულარული იტალიური ფილმებიდან იცნობდნენ? არ ვიცი. ჩემს ეზოში საკმაოდ დაძაბული ურთიერთობა იყო მეზობლებს შორის. ქალაქშიც „კარგი ბიჭობა“ და „გამრტყმელობა“ იყო რომანტიზებული. 

- ვის სჭირდებოდა „კარგი ბიჭობის“ რომანტიზება?

- არ ვიცი, რამდენად მართული პროცესი იყო. 

- კინორეჟისორმა ნანა ექვთიმიშვილმა, რომელიც გლდანში გაიზარდა, ჩემთან ინტერვიუში თქვა: „სინამდვილეში, გარეუბანში ცხოვრებამ ძალიან დიდი თავისუფლება მომცა. გარეუბნის სივრცეში შეკვეთა არ გქონდა, როგორი უნდა ყოფილიყავი. ქალაქის იდეასაც მაშინდელი გარეუბანი უფრო პასუხობდა. დღესაც ასეა. უფრო მეტი ანონიმურობა იყო, უფრო მეტი ქალაქური ცხოვრება.“ თუ ეთანხმებით, რომ თბილისის გარეუბნებში უფრო ქალაქური ცხოვრებაა, ვიდრე ცენტრალურ უბნებში?

- დღეს გარეუბანიც ისე ვითარდება, რომ მალე დაემსგავსება არეულ ქალაქს. არაორგანიზებული ძველი თბილისი, რასაკვირველია, ძალიან მომხიბვლელია ყველასთვის. ადრეც, მწერალი იქნებოდა თუ მოგზაური, ყველა ამაზე ლაპარაკობდა. ეს იყო არაჩვეულებრივი, ბუნებასთან შერწყმული ქალაქი. მაგრამ წმინდა უტილიტარული კუთხით თუ მივუდგებით - რამდენად გამართული იყო იქ ცხოვრება? როცა ცხოვრების ასეთ წესს ეჩვევი, შეიძლება, გამართულიც გეჩვენება და სხვა, ახალ ცხოვრებაზე გადასვლა გაგიჭირდეს. „ახალ ცხოვრებაში“ ვგულისხმობ, პირველ რიგში, ახალი უბნების გაშენებას, მაგალითად, საბურთალოზე ჩვენი ახლობლების გადასვლას. ჩვენთვის ეს იყო რაღაც უშორესი ადგილი. თუმცა, იქაც  ზუსტად ის ადამიანები ვიკრიბებოდით, ვინც ვიკრიბებოდით, ვთქვათ, მარჯანიშვილზე. საბურთალო იყო ძალიან განსხვავებული - დაბალჭერიანი ბინებით, უცხო გარემოთი. თავის დროზე, 1921 წელს, კერძო მფლობელობაში არსებული სახლები ჩამოართვეს მათ მესაკუთრეებს, ხალხს დაუნაწილეს და ასე „გადაჭრეს“ პრობლემა. ამან მთლიანად აწეწა ქალაქის ევოლუციური განვითარება. 

 
გასაგებია, რომ იქ იყვნენ ექსპლუატირებული მასები, რომლების საცხოვრებელი პირობები არ იყო ისეთი, როგორც, ვთქვათ, ბურჟუაზიის. მაგრამ ეს ხომ ისე კარგად ჩვენ არ ვიცით, კონკრეტულად ის მუშები როგორ ცუდად ცხოვრობდნენ, ან სად ცხოვრობდნენ.

დიდი კვლევაა საჭირო იმისთვის, რომ ზუსტად გაიგო, რატომ მოხდა მთელი ეს არეულობა. 

- უფრო გვიან პერიოდს თუ დავუბრუნდებით, თბილისის ცენტრში ბევრი ერთმანეთის ახლობელი, ნათესავი, კლასელი, თანამშრომლის შვილი ერთ უბანში ცხოვრობდა. ამიტომ, ისეთი უნდა ყოფილიყავი, როგორსაც გარემო გავალებდა. გარეუბანში მართლა არ იყო ასეთი დავალებები იმიტომ, რომ ხალხი ერთმანეთს არ იცნობდა. სად იტალიური ეზო და სად გლდანის კორპუსი. გლდანის კორპუსი არის თუ არა უფრო ქალაქური მოვლენა?

- არ მგონია. მაგრამ ახალ ქალაქს თავისი თვისებები აქვს. რადგან გლდანით დაიწყეთ, „ჩეხურ სახლს“ რასაც ეძახიან, რეალურად, მაგას ჰქვია 9-სართულიანი მსხვილბლოკიანი სახლი, სერიული პროექტების ბლოკ-ბინებით „გლდანი“. 

- იმიტომ, რომ მარტო გლდანშია ასეთი სახლები?

- არა, უბრალოდ პირველად გლდანში დაიწყეს ამ ტიპის სახლების მშენებლობა და მერე სხვაგან. ეს არის ყავლაშვილის და კაციტაძის - ორი კარგი არქიტექტორის - პროექტი. ამ პროექტის რამდენიმე ვარიანტი არსებობს, რაც განპირობებული იყო არქიტექტორების მცდელობით, სერიული ბინათმშენებლობის ერთფეროვნება უფრო ხალისიანი გაეხადათ. გასაგებია, რომ ფასადი არავის მოსწონს, მაგრამ საცხოვრებლად ცუდი არ არის. მაგალითად, ჩვენ მარჯანიშვილზე საერთო სამზარეულო გვქონდა. მეორე სართულზე ხუთი ოჯახი ვცხოვრობდით და ვხოცავდით ერთმანეთს თითო მილიმეტრისთვის. გადადიხარ ახალ ბინაში და შენი გაქვს ყველაფერი. მაგრამ იქაც ხომ ორად გაიყო ხალხი. ვიღაცას მაინც ძველი მოსწონდა, ის ერჩია. 

- ანუ სხვებთან ახლოს ცხოვრება? 

- დიახ, ჩვენ ისეთი ხალხი ვართ, ვისაც ახალ გარემოსთან შეგუება გვიჭირს. შეიძლება, ესეც იყო ფაქტორი. 

- თუმცა, უმეტესობას, ალბათ, ახალი მოსწონდა. 

- სარდაფიდან რომ ამოხვალ და ოროთახიან ბინაში გადახვალ, სადაც ჭერი, თუნდაც, 2.65 მეტრია... ეგ სიმაღლე, სხვათა შორის, ბინის განათებაზე არ მოქმედებდა. უბრალოდ, დაბალია, თორემ, ფიზიკური თვისებებით, საცხოვრებელი ოთახის ხარისხი არ უარესდება. ეს ხომ დათვლილი იყო? თანაც, მაგ ბინებს ორმხრივი განიავება ჰქონდა. უსახურმა განაშენიანებამ უფრო მეტად იმოქმედა ამ დამოკიდებულების ჩამოყალიბებაზე, რომ „იქ რა წამიყვანს?!“. ისიც უნდა ვთქვა, რომ ძველ უბნებში საჯარო სივრცეები უკეთესად იყო მოწყობილი იმისთვის, რომ ხალხი ერთად ყოფილიყო. თუმცა, დღევანდელი გადასახედიდან, ახალი სივრცეც ნორმალურად იყო ორგანიზებული. 

- მაგალითად?

- მაგალითად, საბურთალო. ხუთსართულიანი ტიპური სექცია, რომელიც იქ გამოიყენეს, - რა კრიტერიუმით ვამბობთ, რომ ცუდია? შეიძლება, ხარისხი იყო ცუდი. ასეთი ტიპის სახლების მშენებლობა ისტორიული გამოცდილებაა, ჩვენ არ გამოგვიგონებია. ხარისხი ბევრ რამეზეა დამოკიდებული, პირველ რიგში, ქვეყნის ეკონომიკურ შესაძლებლობებზე. თორემ, მასობრივი მშენებლობის ბინები რომ შეადარო, რაც ევროპაშია და ჩვენთანაა, შეიძლება თქვა, რომ გეგმარებით ჩვენი ჯობია. ოთახები უკეთესად არის ერთმანეთთან დაკავშირებული. ამას დაკვირვებით ვამბობ. შეიძლება, სხვამ ეს აზრი არ გაიზიაროს, მაგრამ რეალურად ასეა. 

 

 

„ქუჩა რომ მიხვეულ-მოხვეულია, უფრო საინტერესოა.“

 

 

- თქვენ უსახური ახსენეთ. ქალაქი, თავისთავად, ნიშნავს თუ არა, რომ მისი უნიფიცირება გარდაუვალია? 

- „ახალი ქალაქის“ გეგმა რუსულმა მმართველობამ მოიტანა. რუსების ცოდნა, თავის მხრივ, ევროპულ გამოცდილებას ეყრდნობოდა. ის ხალხი, ვინც ახალ ქალაქში ცხოვრობდა, უყურებდა სრულიად განსხვავებულს, მაგალითად, რეგულარული ქუჩების ბადეს. მაგრამ ის ადამიანები, რომლებიც ამ ბადეს აგეგმარებდნენ, მაინც უწევდნენ ანგარიშს, რომ თბილისი რაღაც სხვანაირი ქალაქია, სხვა ტოპოგრაფიაა, სამხრეთული ქალაქის ხედი აქვს. ასე რომ, საბოლოოდ, მაინც ეკლექტური არქიტექტურა მივიღეთ. 

- მაგრამ როცა მასობრივი განაშენიანება და, შესაბამისად, უნიფიცირება დაიწყო, ამან ქალაქის სიცოცხლისუნარიანობა თუ დააქვეითა? 

- ფუნქციურად, რა ხდება? წავედი სამუშაოდ, მოვედი, დავიძინე... ასეთი დრო იყო... ყველას სამსახური ჰქონდა. ქუჩა რომ მიხვეულ-მოხვეულია, უფრო საინტერესოა, რადგან ჩვენი მენტალიტეტი ხალისიანია. მაგრამ რუტინული ხასიათი მიეცა ცხოვრებას. ქუჩის აღქმასაც სხვა დატვირთვა მისცა ამ სწორხაზოვანმა გზებმა, სხვანაირად დანომრილმა სახლებმა. 

- ანუ ხალისი ჩაკლა? 

- ძველ ქალაქს სისხლსავსე ცხოვრება ჰქონდა. იქ კინო იყო, თეატრი, ოპერა... აბა, საბურთალოში რა კინო იყო? ერთი კინოთეატრი - „შანხაის“ ეძახდნენ - და მეტი არაფერი. სოციო-კულტურული ელემენტის ცვლილებასთან შეგუებას, რა თქმა უნდა, დრო სჭირდებოდა. სადაც ტროლეიბუსების პარკი მოაწყეს (ახლანდელი „გუდვილის“ ადგილზე), იქ დიდი საზოგადოებრივი პარკი უნდა ყოფილიყო. მაგრამ, საზოგადოებრივი პარკის ნაცვლად, ტროლეიბუსების პარკი გააკეთეს. საჯარო სივრცე ეზოებში გადაიტანეს. იმის მაგივრად, რომ საზოგადოებრივი ცხოვრება შეექმნათ და ადამიანები, რომლებიც სულ სხვადასხვა ადგილებიდან გადმოასახლეს, ერთმანეთს დაახლოებოდნენ, - პატარა ფანჩატურების სივრცის ამარა დატოვეს. საბურთალოზე არ იყო ადგილი, სადაც უფრო მეტი ადამიანი გაუშინაურდებოდა ერთმანეთს. თორემ, მთლიანი უბანი, რასაც დღეს ვუყურებ, იმ სტანდარტებით იყო დაგეგმარებული, რაც მაშინ მთელ მსოფლიოში არსებობდა. პირველი მოთხოვნა იყო ადვილი მისაწვდომობა - ტროლეიბუსი დადიოდა. მაგალითად, დედაჩემი სწავლობდა სამედიცინო ინსტიტუტში, რომელიც ვაჟა-ფშაველას დასაწყისში მდებარეობდა და ერთ-ერთი უშორესი სასწავლო დაწესებულება იყო. სპორტის სასახლიდან სტუდენტები ფეხით მიდიოდნენ ინსტიტუტამდე. ეს გზა მათი სოციალიზაციის გზაც იყო. 

- თუ სწორად მივხვდი, თბილისის სიცოცხლისუნარიანობას მისი ლანდშაფტი განსაზღვრავს. როგორია ამ ლანდშაფტზე მორგებული არქიტექტურული ქარგა, ზედხედიდან რომ ვცადოთ დანახვა?

- ყველა კუთხიდან გადამიხედავს ქალაქისთვის და თვითონ ქალაქში სიარული უფრო მძიმე შთაბეჭდილებას ტოვებს, ვიდრე ხედი მახათას მთიდან ან მთაწმინდიდან. ბუნება ისეთი გვაქვს, ლანდშაფტი იმდენად ძლიერია ადამიანურ ქმნილებაზე, რომ რაც არ უნდა აშენდეს, გაქვს განცდა, რომ ქალაქი მაინც ჩაწერილია ლანდშაფტში - რთულად, მაგრამ, მაინც. სულ მსაყვედურობენ, რატომ იღებ ისეთ ფოტოებს, რომ არქიტექტურის როლი თითქმის ბოროტმოქმედებასთან არის გაიგივებულიო. მარტო მთაწმინდიდან და მახათადან ხომ არ უნდა გადმოხედო თბილისს? თითოეული ქუჩის გასახედიდან უნდა გახედო... ერთია, როცა პატარა კუბს აკეთებ, რომელსაც სახლს არქმევ და მეორეა, როცა უბანს მოაწყობ, ადამიანების კონკრეტული ჯგუფისთვის ქმნი სივრცეს, რომელიც მათ ძველ საცხოვრებელ ადგილს უნდა ჯობდეს. 

- როცა ამბობთ, თბილისის ლანდშაფტი ადამიანის ხელით შექმნილზე ძლიერიაო, ამ ლანდშაფტის მთავარი ნიშნულები რა არის?

- თბილისი ვიწრო და გრძივი ქალაქია. ქარიც უბერავს. აქ არის მდინარე და ლანდშაფტურად  შიშველი ორი მთა - მთაწმინდა და მახათა. შეიძლება ითქვას, რომ თბილისი გაუმწვანებელი ქალაქი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ ვახუშტის გეგმაზე თერთმეტი ბაღია. მაგრამ ეს კერძო ბაღები იყო, რომლებიც ციტადელის - კალას ციხის - გარეთ მდებარეობდა. საზოგადოებრივი პარკის ცნება უფრო გვიან ჩნდება. ნამდვილი თბილისი გოგირდის წყლების იქითაა, ამას ვახუშტის გეგმაც ამბობს. „კალად“ მოიხსენიება ის ქალაქი, რომელიც ციხის შიგნით მდებარეობდა. ხოლო ბაღები ახლანდელ სამასი არაგველის ძეგლთან იყო, აგრეთვე, იყო კრწანისის ბაღები, მოგვიანებით - ორთაჭალა და დირსიჭალა. 

- თქვენ ერთხელ თქვით, რომ მთაწმინდის და მტკვრის ურთიერთობა თბილისის მთავარი ამბავი იყოო. ამით აიხსნება, რომ როცა ამ ორ ნიშნულს შორის აგებდნენ შენობებს, მათ მტკვრისგან ზურგით აშენებდნენ?

- ეგ შეცდომა იყო. თბილისის კომპოზიციურ ღერძზე ძალიან ცუდი ჩარევა მოხდა. თბილისი ყოველთვის იყო მტკვართან, სანამ სანაპიროებს არტახებში ჩასვამდნენ. მართალია, შენობები ზურგით დგას და ეს რუსთაველს ეხება. 

- მარცხენა სანაპიროზეც იგივეა. 

- იმიტომ, რომ ციცაბოა და არქიტექტურაც კლდეზეა მორგებული. მეტეხის ბორცვიც ხომ მტკვარს გადმოჰყურებს? აბა, ნახეთ, ძველ ფოტოებზე სიონი, კალა როგორ ორგანულად არის შერწყმული მტკვართან. არქიტექტორებს შორის აზრთა სხვადასხვაობაა. ზოგს მიაჩნია, რომ ის, რაც გაკეთდა - „გრძელი ქალაქი“ - ფუნქციურად სწორი გადაწყვეტილება იყო. თბილისი და მტკვარი ერთმანეთთან ყოველთვის კარგ ურთიერთობაში იყვნენ. ვერის ბაღები, ხილიანის ბაღები ავსებდა ამ ქალაქის მწვანე ნაწილს. ბაღებს საქეიფო ადგილად აღიქვამდნენ. მაგრამ დენდროლოგიურადაც მნიშვნელოვანი იყო. თუნდაც, მუშთაიდის ბაღი ავიღოთ. საბჭოთა დროს, ბაღები პარკებად გადააქციეს, ახლებური სახე მისცეს, ზოგან სასპორტო დარბაზებიც კი დაამატეს... 

- ბაღები უფრო ბუნებრივი იყო და პარკები ადამიანის ჩარევით, სტანდარტების მიხედვით იქმნებოდა? 

- დიახ, ადამიანის ჩარევა პარკში ბევრად მეტია. ბაღების ორგანიზებაც შეიძლება, მაგრამ პარკს უფრო საზოგადოებრივი დატვირთვა აქვს. თორემ, კერძო ბაღს, როგორსაც მინდა, ისეთს გავაკეთებ. ამ შემთხვევაშიც, რუსი მოხელეები იმ წესებით ხელმძღვანელობდნენ, რაც რუსეთმა ევროპისგან გადმოიღო.  

 

 

„ჩვენ ფანტაზია დავკარგეთ, ყოველდღიურობის გავლენით.“ 

 

 

- ერთხელ თბილისი ორსახოვან იანუსს შეადარეთ, მისი აზიური და ევროპული არქიტექტურის გამო. დღეს არსებობს თუ არა ეს სინთეზი

- მრავალფეროვნება, რასაკვირველია, კარგი ქალაქების დამახასიათებელი ნიშანია. თბილისში ყველაფერი ერთმანეთთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული - ადამიანების ეთნიკური წარმომავლობაც და არქიტექტურაც. ისე ჩამოყალიბდა, რომ ეს ნაზავი ბუნებრივი გახდა თბილისისთვის. ხელოსნობაც დანაწილებული იყო, ყველას თავისი ნიშა ჰქონდა. სპარსელები აგურზე მუშაობდნენ, არსებობდა ოქრომჭედლების ქუჩა, ვერცხლის ქუშა, სამღებრო ქუჩა... მწერლის კუთხით რომ შეხედო, ბევრ საინტერესო ქარგას ააგებ. საბურთალოზე ასეთი ამბების მოყოლა გაგიჭირდება. შეიძლება, დეტექტიური ჟანრი დაგჭირდეს. 

- თუმცა, გლდანზეც და საბურთალოზეც რომანები არსებობს. 

- დიახ, რა თქმა უნდა. სტუდენტებს ვაკითხებ იტალო კალვინოს „უხილავ ქალაქებს“. იქ ქალაქი რამდენნაირია... ჩვენ ფანტაზია დავკარგეთ, ყოველდღიურობის გავლენით. 

- უცხოელებს კი მოსწონთ ჩვენი ქალაქი. ან რაღაც მოსწონთ ჩვენს ქალაქში, ზუსტად არ ვიცი - რა. 

- უცხო ქვეყანაში რომ ჩავდივარ, პირველად მეც ქალაქის ძველ ნაწილში მივრბივარ - ასე მასწავლეს. ჩვენი ერთი დიდი მინუსი ის იყო, რომ არაფერი არ გვქონდა ნანახი – არც რომი, არც საბერძნეთი, არც ეგვიპტე. სტუდენტი ამას წიგნებიდან ვერ გაიგებს. მას შემდეგ, რაც ტაო-კლარჯეთში წასვლა გახდა შესაძლებელი, რამდენად უკეთესად მივხვდით, ვინ იყო გრიგოლ ხანძთელი და რა გააკეთა. 

- ახლა მინდა, არქიტექტურაში კონტექსტის მნიშვნელობაზე ვისაუბროთ. წამიკითხავს, რომ ვერაფერს მნიშვნელოვანს ვერ ააშენებ, თუ ღრმად არ გაიგებ კონტექსტს. რა არის კონტექსტი - ლანდშაფტი? ისტორია? ტრადიცია? მასშტაბი?

- ალბათ, ყველაფერი. ეროვნული მუზეუმის მაგალითს მოვიყვან, რომელსაც ადრე ჯანაშიას მუზეუმი ერქვა. ეს შენობა ძალიან კარგმა არქიტექტორმა - მიხეილ ნეპრინცევმა შექმნა, ისლამური არქიტექტურის გათვალისწინებით. ზოგადად, მუზეუმი აღმოსავლურ სტილში უნდა ყოფილიყო  - ასეთი იყო პრაქტიკა. 1921 წლიდან კი ქართული სტილის ძებნა დაიწყო და დიდი დისკუსიები გაიმართა - რა არის ქართული სტილი. კონტექსტის საკითხი პირველად, ასე მძაფრად, 1921 წელს დაისვა. მაგრამ როცა ილია ჭავჭავაძე ქართულ სათავადაზნაურო საადგილმამულო ბანკს აკეთებდა იმ შენობაში, სადაც ახლა ეროვნული ბიბლიოთეკაა, ასეთი დაკვეთა იყო: როცა შენობას შეხედავ, უნდა თქვა, რომ ქართულია. ამ შენობაზე მუშაობდა რუსი არქიტექტორი ანატოლ კალგინი, მხატვრული სახის გადაწყვეტაში კი მას ჰენრიხ ჰრინევსკი ეხმარებოდა. ისინი ქართულ  არქიტექტურას კარგად იცნობდნენ ექვთიმე თაყაიშვილის წყალობით, რადგან მის ექსპედიციებში მონაწილეობდნენ. მაგრამ რას ნიშნავდა ქართული? მათ თავიანთი შენობისათვის ორნამენტი ახტალიდან წამოიღეს, ის სვანურ კოშკთანაც დააკავშირეს. რომ შეხედავ, ჩვენი საეკლესიო არქიტექტურა გახსენდება, რომელსაც ცოტა ფეოდალური სახეც აქვს. შემდეგ სევეროვს, რომელიც კალგინზე ცოტა უმცროსი იყო, დაავალეს ისლამური არქიტექტურის დაახლოება ქართულთან და ჯანაშიას მუზეუმის შენობის სადა არქიტექტურით შეცვლა. თუკი მუზეუმის შენობას პიონერთა სასახლიდან შეხედავთ, შეამჩნევთ, რომ იმ ადამიანს, ვინც მას აპროექტებდა, გააზრებული აქვს, თაღი რა არის, ორნამენტით რამდენად უნდა დაიტვირთოს შენობა ცენტრალურ ქუჩაზე, ისტორიულად ჩამოყალიბებულ გარემოში. კიდევ ერთი ნიშანდობლივი რამ მოხდა რუსთაველის გამზირზე:  მთავარმართებლის სასახლე თავიდან კლასიცისტურ სტილში იყო ჩაფიქრებული,  მოგვიანებით კი ოტო სიმონსენს დაევალა ამ შენობის გადაკეთება. მან ზედა დიდი კოლონა მოხსნა და მთაწმინდა უკეთესად გამოაჩინა. ეს ის არის, რაც არქიტექტორს შეუძლია - მიხვდეს, რომ დავითის მთა თბილისისთვის უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე მისი შენობა. მთავრობის სასახლეზეც ვიტყვი: მას არქიტექტორი კოკორინი აშენებდა. ძალიან რთული დავალება ჰქონდა - ამ შენობას საბჭოთა სიძლიერე უნდა გამოეხატა. 

- დღევანდელი პარლამენტის შენობას გულისხმობთ?

- დიახ. ვისაც ამ შენობის ძველი, ომამდელი ფოტო აქვს ნანახი, ამბობს: ნეტავ, ასე დაეტოვებინათ და წინ თაღნარი არ მიეშენებინათო. შენობა, დაკვეთის მიხედვით, შთამბეჭდავი უნდა ყოფილიყო, სინამდვილეში კი ამ თაღნარმა მოკლა შენობის სისადავე. როცა იგივე დავალება მისცეს სევეროვს, რომელიც უშიშროების შენობაზე მუშაობდა (დღევანდელი ინგოროყვას ქუჩის კუთხე), ნახეთ, რა სადა შენობა დადგა. მასა, პროპორციები, ღიობების გახსნა იმდენად მაღალ პროფესიულ დონეზე შეასრულა, რომ ეს შენობა დღესაც ჰარმონიულადაა ჩასმული გარემოში. 

- ერთხელ თქვით, რომ იკითხოთ - როგორი ქალაქი გვინდა? გიპასუხებენ: „მწვანე“. მაგრამ ქალაქს განვითარების სტრატეგია უნდა ჰქონდესო. ის, რომ სტრატეგია არ გვაქვს, რისი ბრალია - ეკონომიკური განვითარების დონის? სამოქალაქო საზოგადოების განვითარების დონის? ცოდნის და პროფესიონალიზმის დონის?

- მაგ კითხვაზე პასუხისთვის ყოველთვის მაქვს ასეთი შედარება: 1960-იანი წლებიდან მასობრივი მშენებლობა სტრატეგიული მიმართულება იყო, რადგან ქალაქის მაცხოვრებლების  ბინით უზრუნველყოფა გადაწყდა. მაგრამ შეადარეთ ჩვენი მასობრივი მშენებლობა ზუსტად იმავე ტიპის ბინებით და იმავე სტანდარტებით მშენებლობას ბალტიისპირეთში (სტანდარტი საერთო იყო საბჭოთა კავშირში). ნახეთ, იქაურმა საზოგადოებამ როგორ მოირგო ეს ახალი წესები. ცოდნა დიდი განძია. მოქალაქის როლი და მოვალეობა ჩვენ ცუდად გვესმის. ფაქტობრივად, არ ვიცით, ქალაქი რას ნიშნავს, რისი უფლება გაქვს, რისი უფლება არ გაქვს. საერთოდ, „ქალაქი“ ქართული ცნება არ არის. 

- სულხან-საბას ლექსიკონში „თანასახლობაა“. 

- დიახ, თანასახლობაა და ისიც წერია, შევეწეოდეთ  ერთმანეთსო; და ვისაცა „სრულად გენებოთ“, ნემესიოსი მოიძიეთო. ნემესიოს ემესელის თხზულება „ბუნებისათვის კაცისა“ ბერძნულიდან ქართულად იოანე პეტრიწმა თარგმნა. ნემესიოსი სწორედ ამ თხზულების პირველ თავში საუბრობს ქალაქის შესახებ. პეტრიწსაც სურს, ქართველს აუხსნას, ქალაქში რა არის ნაგულისხმევი. სტრატეგიას რომ დავუბრუნდეთ, თბილისი, ასე თუ ისე, ორგანულად, ევოლუციურად ვითარდებოდა. და უცბად თბილისელებს უთხრეს: ჩვენ ვაშენებთ ახალ ქვეყანას, ამას კი მიწასთან გავასწორებთ! ეს „მიწასთან გასწორება“ დღემდე მუშაობს. დანგრევა და ახლის აშენება ურჩევნიათ, ვიდრე იმ ძველის სათუთად მოვლა. მე ფინანსებს პირველ ადგილზე არ ვაყენებ, რადგან მცირე დაფინანსებითაც შეიძლება კარგი საქმის გაკეთება, თუ მას სწორ სტრატეგიას მივუსადაგებთ. 

- მართლაც, ერთი მთავარი პრობლემა, რაც თბილისთან დაკავშირებით ხშირად ისმის, ინვესტორის (შესაბამისად, ეკონომიკის), თბილისის მაცხოვრებლების და  ეკოლოგიის ინტერესთა კონფლიქტია. რა უნდა მოხდეს იმისთვის, რომ ადამიანის, ეკონომიკის და გარემოს ინტერესთა კონფლიქტი ასეთი მწვავე არ იყოს?

- მე მაინც მგონია, რომ საზოგადოება უნდა იყოს ძლიერი. თუ საზოგადოება ძლიერია, დანარჩენი დალაგდება. ჩვენ გვქონდა ჩრდილოვანი ეკონომიკა, რომელიც, თითქოს, ჩვენს ბუნებას კარგად მოერგო. სადაც პარკი იყო, იქ გავაკეთეთ რესტორანი - „რა ჯობია ბუნწიაღში ქეიფს?!“ ჩვენი გონება იქამდე ვერ მივიდა, რომ ვაკის პარკის შესასვლელში, საბავშვო ბაღის გვერდზე ხუთი რესტორნის აშენება ეკონომიკური დანაშაულიც არის, ეკოლოგიურიც და მოსახლეობის ინტერესების უგულებელყოფაც. ერთმანეთს ცოტა პატივი ხომ უნდა ვცეთ?! რასაკვირველია, ცოდნა გვაკლია.

- ვისი ცოდნა გვაკლია? მოქალაქეების თუ პროფესიონალების?

- ყველაფერი ერთად. კიდევ, ნებისყოფა გვჭირდება, რომ სულსწრაფები არ ვიყოთ. შვეიცარიაც, სხვათა შორის, ნელ-ნელა შენდებოდა. ჩვენ გვინდა, რომ უცბად ავაშენოთ ყველაფერი, იმის მიუხედავად, საჭიროა, თუ არ არის საჭირო. მაგალითისათვის ავიღოთ ფონდი „ღია საზოგადოება საქართველო“, ჩვენთან სოროსის ფონდის სახელით რომ იცნობენ. ერთ-ერთ ცნობილ დეველოპერს მისცეს უფლება, რომ ფონდის შენობის უკან ჩაესვა თავისი კორპუსი. დეველოპერმა შენობა დადგა იმ ადგილას, სადაც არ შეიძლებოდა, მერე კი ეს შენობა ეკონომიკის სამინისტროს მიაქირავა. ეკონომიკის სამინისტრომ დატოვა თავისი შენობა ვირსალაძისა და ჭანტურიას ქუჩების კუთხეში, რომლის არაჩვეულებრივად გადაკეთება შეიძლებოდა. არა, ეს არჩია. 

 

 

„თითქოს, გარეუბანი იმისთვისაა, რომ ხალხმა ცუდად იცხოვროს.”

 

 

- ერთხელ არქიტექტორმა, ბატონმა ზურაბ ბაქრაძემ ბრძანა: „არქიტექტურას აქვს მოქალაქეობრივი საზრისი.“ რასაც მე წავაწყდი, უცხოელი არქიტექტორები თავის პროფესიაზე სულ სხვა ტერმინებით ლაპარაკობენ - არქიტექტურა და მუსიკა... არქიტექტურა და პოეზია... შეიძლება ვთქვათ, რომ კონკრეტულად საქართველოში აქვს არქიტექტურას მოქალაქეობრივი საზრისი?

- თუ ამ საკითხს ჩავუღრმავდებით, ვნახავთ, რომ ბრძოლა ყველგან არის. ავიღოთ ქალაქი ნიუ-იორკი, მეგაპოლისი. როცა 1994 წელს ნიუ-იორკში პირველად ჩავედი, ძალიან მომეწონა. ცათამბჯენებმა სრულებით არ დამთრგუნა. რამაც დამთრგუნა, იყო გარეუბნები. თითქოს, გარეუბანი იმისთვისაა, რომ ხალხმა ცუდად იცხოვროს. მეორედ ამ ქალაქში 20 წლის შემდეგ ჩავედი და ვნახე, როგორ შეიძლება ქალაქის, ერთი შეხედვით, დამთრგუნველი უბანი ისე მოაწყო, რომ მოგეწონოს, მისი სიცოცხლე შეიგრძნო. ხშირად მოჰყავთ ჯეინ ჯეკობსის მაგალითი. მისი წიგნი ქართულადაც არის ნათარგმნი. ეს ქალბატონი პირველი დაუპირისპირდა მეგზევეებს და თქვა, ამ ქალაქში ესტაკადების მშენებლობა უნდა დასრულდესო. ნიუ-იორკი ხომ ეგ არის - მთელ ქალაქს ესტაკადები სერავს. მაგრამ, ამასობაში, ამერიკაში ეს პრაქტიკა დასრულდა. ის, რაც ნიუ-იორკში 50-იან წლებში ხდებოდა და შემდეგ უარყვეს, აქ გადმოიტანეს, აგერ, გმირთა მოედანზე. ჭავჭავაძის განახლებული გამზირი ბევრს მოსწონს, ბევრს არ მოსწონს, მაგრამ ფეხმავლებისთვის ეს ქუჩა ბევრად გაიმართა, ვიდრე ნებისმიერი სხვა ქუჩა. კარგიც უნდა დაინახო და ცუდიც. 

- უცხოელი არქიტექტორები იმიტომ არ ლაპარაკობენ სამოქალაქო სულისკვეთებაზე, რომ იქ მოქალაქეების ინტერესები უკვე დაცულია?

- არა, იქაც ასე ადვილად არ არის საქმე. ბელგიის ქალაქის - ბრიუგეს მაგალითი გავიხსენოთ. იქაურმა მოსახლეობამ თქვა, რომ ეს არის ისტორიული ქალაქი. ასეთი მემკვიდრეობით ჩვენს ეკონომიკას ბევრად უფრო შევეხიდებით, ვიდრე სასტუმროების აშენებითო. გადაწყვიტეს და თავისი გაიტანეს. ვენეციაც ხომ, ფაქტობრივად, ამით ცხოვრობს, რომ ძველს ინახავს? რუმინეთის ქალაქი სიბიუ ავიღოთ - ჩვენთან ახლოს მდგომი მაგალითი. ეს გერმანული კულტურის დანატოვარი ქალაქია რუმინეთში. ქალაქში ცხოვრობდა ერთი ადამიანი - კლაუს იოჰანისი. თავისი ქალაქის მოყვარული და ენერგიული კაცი იყო. მან გადაწყვიტა, რომ სიბიუს მემკვიდრეობა შენარჩუნებას იმსახურებს.  რკინის ქალამნები ჩაიცვა და ევროპის საფინანსო ინსტიტუტები აიძულა, რომ ამ მემკვიდრეობისთვის ყურადღება მიექციათ. ცხადია, საკითხი პოლიტიზებას ვერ ასცდა. ქალაქი გადარჩა, ეს კაცი კი რუმინეთის პრეზიდენტად უკვე ორჯერ აირჩიეს. ყველას ჰგონია, რომ ერთი ადამიანის მცდელობა არაფერს არ ნიშნავს.  ჯეინ ჯეკობსმაც, რომელმაც თქვა, რომ  აღარ არის ის დრო, როცა ნიუ-იორკი ესტაკადებით უნდა გავავსოთო, მიზანს მიაღწია. 

- თქვენ ნიუ-იორკი და მისი ცათამბჯენები ახსენეთ. სეზარ პელი, მსოფლიოში ყველაზე მაღალი შენობების ცნობილი არქიტექტორი, ამბობდა, რომ მაღალი შენობები შეიძლება იყოს კეთილშობილი და არაკეთილშობილი; ეს კი იმაზეა დამოკიდებული, მშენებელს ესმის თუ არა, რომ ადამიანი ცისკენ მიისწრაფვისო. თქვენ რას გულისხმობდით, როდესაც ბრძანეთ, რომ თბილისი უაზროდ ვითარდება ვერტიკალური კუთხით? ანგარებიანი ინტერესების გარდა, რაიმეს თუ ხედავთ თბილისის მაღალ შენობებში? 

- ვერტიკალიზაცია იმდენად დიდი პრობლემა არ არის არქიტექტურის კუთხით, რამდენადაც გეო-ტექნიკური კუთხით. პრობლემა მიწისძვრებს უკავშირდება. მინახავს პელის შენობები ნიუ-იორკში. ფრანგებმაც კი ვერ გაუძლეს ცდუნებას და პარიზში ბიზნესის ვერტიკალური უბანი ააშენეს. სტოკჰოლმშიც ასე მოხდა. ჩვენთან ერთი ვერტიკალური „აქსისის“ ჩასმას მთელი უბნის ვერტიკალიზაცია მოჰყვა. იმის მაგივრად, რომ დომინანტი ყოფილიყო, გარშემო ზუსტად მსგავსებს უშენებენ. 

- „აქსისის“ მაგალითის გაგრძელებად მინდა ვთქვა, რომ არქიტექტურა ნელი საქმიანობაა. კონკრეტული პროექტი დღეს იწყება და, შეიძლება, წლების შემდეგ დასრულდეს. ამიტომ, არაერთხელ წამიკითხავს, რომ არქიტექტორი ცოტა წინასწარმხედველი უნდა იყოს. ამ უნარის გამომუშავება შესაძლებელია? გამოცდილებით მოდის? 

- უნდა დაარწმუნო ის, ვინც სამუშაო შეგიკვეთა, რომ მხოლოდ ერთ კონკრეტულ შენობას კი არ აკეთებ, უფრო ფართოდ ხედავ. ასეთი კარგი მაგალითი რომელი გახსენდებათ, რომ, ვთქვათ, ფული ჩადეს და ხალხი კმაყოფილია? 30 წელი გავიდა, რაც დამოუკიდებლები ვართ. არ არის პატარა ვადა. არ ვიცი, დღევანდელი გადმოსახედიდან შორსმხედველობა როგორ შევაფასო. ეს იშვიათი თვისებაა. როცა არქიტექტორების გუნდი ქალაქის სასიკეთოდ მუშაობს, შორს ხედვა და სწორად დაგეგმვაც უფრო მეტად არის შესაძლებელი. ისიც გასათვალისწინებელია, რომ ახლა ახალგაზრდებს აქვთ საშუალება, სხვა ქვეყნების გამოცდილებაც ნახონ. 

- არქიტექტორისთვის აქვს თუ არა გადამწყვეტი მნიშვნელობა გამოცდილებას და, შესაბამისად, ასაკს? არქიტექტურა შემოქმედებითი საქმიანობაა და ექსპერტული ცოდნა ზოგჯერ დამაბრკოლებელი ხომ არ არის, თვისებრივად ახლის შესაქმნელად?

- შეიძლება, ბევრი აკეთო და არაფრით არ გამოირჩე. შეიძლება, ერთი გააკეთო და მისი მსგავსი სიახლე შენც კი მეორე აღარ გამოგივიდეს. 

- შესაძლებელია, რომ ახალგაზრდა, გამოუცდელმა არქიტექტორმა რაღაც განსაკუთრებული შექმნას?

- რასაკვირველია. შეიძლება ახალგაზრდა არქიტექტორმა რაღაც ისეთი დაინახოს, რასაც სხვები ვერ ვხედავთ. 

- ამ კონტექსტში გიორგი ხმალაძეზე მინდა, გკითხოთ, რომელმაც ბათუმის „მაკდონალდსი“ და ყავის საწარმო „მეამას“  ოფისი ააშენა, ახლა კი ცნობილ სამ კოშკს აშენებს. ბევრი ჯილდოც დააგროვა. 

- გიორგი ხმალაძეს ის ახასიათებს, რომ ძალიან ბევრს მუშაობს. როცა ბევრს აკეთებ, ბუნებრივად ხვეწ შენს საქმეს. მაგრამ, იმასაც გააჩნია, ნამუშევარს ვინ აფასებს. ჩემს მეგობარს, მაგალითად, ფანჯრის წინ დაუდგეს მულტიფუნქციური კომპლექსის უზარმაზარი შენობა და მისთვის კატასტროფაა. ეს მოქალაქის აზრია. სხვა არის იმ ადამიანის აზრი, ვინც ქალაქს ათვალიერებს და ცხადაძის ქუჩიდან უყურებს ამ კომპლექსს. სავარაუდოდ, ის ამბობს: „იცი, რა? მომწონს, სხვანაირია.“ „მეამა“ ისეთ კარგ ადგილას მდებარეობს და ისეა გაკეთებული, წუნს ვერ დასდებ, თუ შარზე არ ხარ. არქიტექტორის საქმიანობა მარტო იმას არ გულისხმობს, რომ ვიღაც კერძო პირს სასიამოვნო გარემო შეუქმნა. როცა შენი შექმნილი ბევრი ადამიანისთვის არის სასიკეთო, მაშინ ხარ ოსტატი. 

 

 

„არქიტექტურაში და ქალაქგეგმარებაშიც ასე ხდება: არის შანსი, არის რესურსი, მაგრამ არ არის შედეგი.“

 

 

- „თავისუფლების დღიურებში“ საკუთარ თავს ჰკითხეთ: „ნეტავ, მოვესწრები ზალიკო ქიქოძის და ლევან მიქელაძის საქართველოს?“ როგორი წარმოგიდგენიათ მათი საქართველო? რაზე ოცნებობთ?

- წაკითხული გაქვთ წიგნი „ზალიკოს საქართველო“?

- არა, სამწუხაროდ. რისთვის დაგჭირდათ ზაალ ქიქოძის გახსენება?

- მათი გახსენება ძალიან მძიმეა, იმდენად ახლობლები იყვნენ ზალიკო და ლევანი.

 
ჯერ ერთი, თავისუფლება, თავისუფლად აზროვნება, რაც იყო ზალიკოს მთავარი დამახასიათებელი. არაფერს არ ეპუებოდა იმ დროს, როცა ეს საკმაოდ რთული იყო და სწორედ იმ პრინციპებზე საუბრობდა, ადამიანურობაზე, რაც მთავარია.

- ჩვენ კი, წლების გადის და, იმის მაგივრად, რომ შევეცადოთ, ერთმანეთს გავუგოთ,  გავუფრთხილდეთ, სულ დაპირისპირებულები ვართ. 

- უფრო და უფრო.

- იმიტომ, რომ ჩვენში ვერ ვპოულობთ იმ ძალას, რაც ზალიკოს ჰქონდა: სხვადასხვანაირ ადამიანთან არაჩვეულებრივად ურთიერთობდა. არ მინახავს, სახალხო დიპლომატიის ასეთი ნიჭი ვინმე სხვას ჰქონოდა. ლევანს კიდევ საოცარი ნიჭი ჰქონდა, რომ დიპლომატიურად გაეჟღერებინა ის, რაც ნამდვილად მნიშვნელოვანი იყო. სულ მგონია, ასეთ უნიკალურ ადამიანებს უფრო ადვილად ვკარგავთ. მართალი გითხრათ, ამ კითხვამ ამაღელვა.  ძალიან ბევრი რამ მახსენდება. შეცდომების გასწორება არ გვინდა და რამდენი შესაძლებლობა გვაქვს ხელიდან გაშვებული! არქიტექტურაში და ქალაქგეგმარებაშიც ასე ხდება: არის შანსი, არის რესურსი, მაგრამ არ არის შედეგი. ნება და შეწევნა არ გვაქვს, თითქოს. ზალიკო და ლევანი სხვა მასშტაბის ადამიანები იყვნენ, რომლებსაც, სამწუხაროდ, თავისი ნიჭის ბოლომდე გამოვლენის საშუალება არ მიეცათ. 

- დიდი მადლობა საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია ამერიკელი მწერალი დინ კუნცი (1945): „კაცობრიობის სიყვარულს ადამიანი ყოველდღიურად ადასტურებს ოჯახის წევრების მიმართ დამოკიდებულებით.“

- მე ბედმა გამიღიმა, რომ ძალიან კარგ ოჯახში გავიზარდე. დამოუკიდებელი ვიყავი და განვითარებისთვის ხელის შემშლელი შეზღუდვები არ მქონია. ჩემი ოჯახი ძალიან დაიჩაგრა რაღაც პერიოდში. მაგრამ არასდროს ჩემთვის არ უგრძნობინებიათ, რომ არასწორი ქვეყნის გამო დაიჩაგრა ოჯახი. მამა ინჟინერი იყო, დედა ექიმი. მაშინ ამდენი ინფორმაცია არ გვქონდა, უფრო მშვიდად ვცხოვრობდით. ჩემი შვილების თაობა სრულიად სხვა თაობაა. ამათ დამოუკიდებლად ცხოვრების ბევრად მეტი უნარ-ჩვევა აქვთ, ვიდრე ჩვენ გვქონდა. ზოგადად, სიყვარული ატრიალებს დედამიწას, მაგრამ ყველას არ აქვს ძალა, რომ უყვარდეს... თანაცხოვრება მხოლოდ სიყვარულით არის შესაძლებელი. საქმეც სიყვარულით უნდა აკეთო, რომ ნაყოფი გამოიღოს.

- მეორე ციტატა ეკუთვნის ინგლისელ მწერალს - უილიამ სომერსეტ მოემს (1874-1965): „რაც არ უნდა უარვყოთ, გულის სიღრმეში ვიცით, რომ ყველაფერი, რაც თავს გადაგვხდა, დავიმსახურეთ.“

- დავიმსახურეთ? არ ვიცი. სომერსეტ მოემს საბჭოთა კავშირში არ უცხოვრია. ვწუხვარ, მაგრამ არ ვეთანხმები. 
 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე