×
„ქართველების მჭიდრო კავშირები ორლესულია“

დავით მრელაშვილი

ექიმი-ნევროლოგი


3877

ინტერვიუს შესახებ

დავით მრელაშვილი ნევროლოგია. უკვე ოცი წელიწადია, ამერიკაში ცხოვრობს და მუშაობს. 200 საავადმყოფოს ემსახურება, ტელემედიცინის მეშვეობით. 

როგორც მე მესმის, ამ საავადმყოფოებში, ვთქვათ, ინსულტიან ავადმყოფს თუ მიიყვანენ და დავით მრელაშვილის მორიგეობის დღეა, დავითი დისტანციურად წყვეტს, რა უნდა გაკეთდეს ადგილზე. მოკლედ, ძალიან საპასუხისმგებლო პროფესია აქვს. ქართული კომპანია „ექიმოსთვის“ ჩაწერილ ვიდეოში, რომელსაც აქვე გთავაზობთ, დავით მრელაშვილისგან ბევრ ახალ ამბავს გაიგებთ ტელემედიცინის შესახებ. ეს მასალა რომ მოვისმინე, თავი სხვა ადამიანი მეგონა. მადლობა დავითს და „ექიმოს“! 

პანდემიის დროს, დავით მრელაშვილი თელავში დაბრუნდა, თან წარმოუდგენლად ბევრი საჩუქარიც ჩამოიტანა და კახეთის რეგიონში ავადმყოფების სახლში მკურნალობისთვის ონლაინ კლინიკაც ააწყო. ამის შესახებ ინტერვიუში წაიკითხავთ. 

ბოლო ორი წლის განმავლობაში, ექიმების ძალისხმევა ფასდაუდებელია. მათ შორის, უცხოეთში მცხოვრები ქართველი ექიმების რჩევები ბევრმა ოჯახმა მიიღო, მათ შორის, პირადად მეც და ძალიან მადლობელი ვარ. დავით მრელაშვილი მაინც განსაკუთრებულია იმ მხრივ, რომ მასთან შეხვედრა, მადლიერების გრძნობასთან ერთად, გულში დიდ სიხარულს დაგიტოვებთ. რა ბადებს ამ სიხარულს - თქვენ გადაწყვიტეთ. 
 
 

ია ანთაძე

- ბატონო დავით, შეგიძლიათ, თქვათ, რომ მსუბუქად ცხოვრობთ?

- არა, ამას ვერ ვიტყვი.

- რატომ? რას დაარქმევდით მსუბუქ ცხოვრებას?

- მსუბუქ ცხოვრებას არ დავარქმევდი ნაკლები საქმის კეთებას, ან ადვილი საქმის კეთებას. ცხოვრება მსუბუქია, თუ არასაჭირო წინააღმდეგობების გადალახვა არ გიწევს. ზოგადად, საქართველოში და, მათ შორის, ჩემს საქმეშიც თუ რაიმეს კეთება გინდა, ბევრი წინააღმდეგობა გხვდება. ალბათ, ეს ამძიმებს ცხოვრებას. 

- ყოველთვის გაქვთ თუ არა ძალა, რომ მიიღოთ რეალობა ისეთი, როგორიც ის არის?

- დიახ, ცალსახად. ბავშვობიდან არ მიჭირდა და, მით უმეტეს, ბოლო ორ ათწლეულში - არ მახსენდება შემთხვევა, რომ რეალობა ვერ მიმეღო. რთული რეალობა, რა თქმა უნდა, მქონდა, მაგრამ მიღება არ გამჭირვებია. 

- შეგიძლიათ, ადვილად თქვათ უარი იმაზე, რაც ძალიან არ გჭირდებათ?

- არა, ეს ადვილი არ არის. რომ გეკითხათ, დღეს ცხოვრებაში ყველაზე დიდი პრობლემა რა გაქვთო, გეტყოდით, რომ უარის თქმა მიჭირს, როცა, მაგალითად, ვინმეს დახმარება სჭირდება. ისიც უნდა გავითვალისწინოთ, რომ დღე-ღამეში 24 საათია და როცა ვინმეს უარს არ ვეუბნები, ეს ნიშნავს, რომ ვიღაც სხვას ვერ ვეხმარები. ყველაფერი პრიორიტეტებზეა დამოკიდებული. ისევ და ისევ, საკუთარ თავს მოვაკლებ პირად დროს და სხვას უარს არ ვეტყვი - თუმცა, შეიძლება, იმ მომენტში უფრო მეტად სხვა რამ მჭირდება.  ეს ხასიათის თვისებაა, რაც მამაჩემისგან მაქვს.  

- ახლა სხვანაირად შევხედოთ: შეიძლება, ძალიან არ გჭირდებათ, მაგრამ გიზიდავთ, ფუფუნების საგანია...

- ეგ პრობლემა საერთოდ არ მაქვს. ხშირად უარს ვამბობ ყველანაირ ფუფუნებაზე, განსაკუთრებით, ბოლო პერიოდში. საკმარისად დავკავდი იმ საქმით, რაც ბევრ ადამიანს სჭირდება. თუ ჩემი დახარჯული 5 და 10 წუთი სხვა ადამიანს ცხოვრებას შეუცვლის, ამისთვის არც დრო მენანება და უარის თქმაც მიჭირს. ალბათ, ასე შევაჯამებდი თქვენს კითხვებს. 

- მრავალი წელია, ამერიკაში ცხოვრობთ და მუშაობთ. საქართველოში პანდემიის დროს ჩამოხვედით, ჩვენს დასახმარებლად. ორი მიმართულებით გვეხმარებოდით - პაციენტების მკურნალობის კუთხით და ქველმოქმედების კუთხით. რაიმე მნიშვნელოვანი ხომ არ გამომრჩა?

- საბოლოოდ, ყველაფერი მაინც დროის რესურსზე დადის. რა თქმა უნდა, ახლა ჩემი პროფესიით ნაკლებს ვმუშაობ შეერთებულ შტატებში. ალბათ, დრო ყველაზე ძვირფასი რესურსია.

- გეთანხმებით და მინდა, საუბარი ქველმოქმედებით დავიწყოთ. მე ჩამოვთვლი, რაც აღმოვაჩინე, როგორც თქვენი ქველმოქმედების ნაწილი და თქვენ გამისწორეთ, ან დამიდასტურეთ. ორი მაცივარი „ფაიზერის“ ვაქცინის შესანახად, 529 ლიტრის მოცულობით. ერთი თელავს გადაეცით, მეორე - ლუგარის ლაბორატორიას.

- კი ბატონო. 

- 1000 ცალი პულსოქსიმეტრი, ანუ სატურაციის აპარატი. 

- 1500-მდე იქნება უკვე. ამერიკიდან კიდევ დავამატე. ეს პროცესი გრძელდება, მაგრამ აღარ ვახმაურებთ, ამასაც დრო მიაქვს. 

- ჟანგბადის კონცენტრატორები. არ ვიცი, ეს რა არის. 

- დანადგარია, რომელიც ჰაერიდან იწოვს 20%-იან ჟანგბადს და, კონცენტრაციის გზით, გამოყოფს 80%-იანს, რაც პაციენტს სჭირდება. როცა ეს კონცენტრატორები შევიძინე და საქართველოში გამოვგზავნე, აქ ფიზიკურად არ იყო. დაახლოებით, ერთი თვის მერე შეისყიდა სახელმწიფომ 100 ცალი. კოვიდსასტუმროებში თავიდან ჩემი კონცენტრატორები იდგა. 

- სამედიცინო პლანშეტები. ეს ჩვეულებრივი პლანშეტებია, რომლებსაც სამედიცინო პერსონალი იყენებს?

- დიახ, უცხოეთში ძალიან ხშირად პლანშეტებში შეჰყავთ პაციენტის ისტორია. ჩვენს საავადმყოფოებს ვაჩუქე. ახალგაზრდა ექიმები რომ დავასაქმე, მათაც დავურიგე.

- LCD ტელევიზორი. ეს ერთი ცალი იყო?

- დიახ, ეს ტელევიზორი ტელემედიცინის ცენტრში, გურჯაანის „ჯეო ჰოსპიტალში“ დავდგით. ამ ტელევიზორის მეშვეობით ვნახულობთ პაციენტებს. 

- ლეპტოპები - გასაგებია. გასაშლელი საწოლები, რომლებიც გურჯაანში შეიძინეთ, თელავში გადააკეთებინეთ და იქვე საავადმყოფოს აჩუქეთ. მაგრამ სპეცსაწოლებზეც იყო ინფორმაცია და ამან დამაბნია.

- ორი სხვადასხვა ამბავია. დეკემბერში, როცა ჰოსპიტალიზაციის პიკი გვქონდა, საწოლების მარაგი ფიზიკურად ამოიწურა. ვიფიქრე, რამდენი საწოლი იყიდება კახეთში და, რეალურად, სამედიცინო საწოლს რა სჭირდება-მეთქი? საკმარისად რბილი უნდა იყოს, რომ პაციენტს ნაწოლები არ გაუჩნდეს და თავი უნდა ეწეოდეს 30 გრადუსით. საკეცი საწოლები გურჯაანის ავეჯის მაღაზიაში ვიპოვე და ისე გადავაკეთებინე, რომ თავი ასწეოდა. ეს რომ დაინახეს, როგორ დავრბოდი, ვწვალობდი და თვითონ ვაკეთებდი ყველაფერს, „თელავის ღვინის მარანმა“, რომელიც ცნობილი ღვინის ქარხანაა კახეთში, ქველმოქმედების სახით, 15 სპეციალური, ყოველმხრივ აღჭურვილი სამედიცინო საწოლი გადასცა თელავის ცენტრალურ საავადმყოფოს. შედარებისთვის რომ გითხრათ, თელავის რაიონისთვის ეს 15 საწოლი იგივეა, რაც 300 საწოლი იქნებოდა თბილისისთვის. 

 

 

„ბავშვობიდან ასეთი ჩვევა მაქვს - როცა ვხედავ, რომ ონკანიდან წყალი იღვრება, აუცილებლად დავკეტავ.“

 


- მესმის, რამდენი დრო და მენეჯმენტის როგორი უნარები სჭირდებოდა ამ ყველაფრის თავმოყრას, საქართველოში დროულად ჩამოტანას და სწორად განაწილებას. ვინ გეხმარებოდათ, ვინ იდგა თქვენ გვერდით?

- კახეთის გუბერნატორი ირაკლი შიოშვილი დამეხმარა. მაცივრების ჩამოტანა საკმაოდ შრომატევადი პროცედურა იყო. ბატონმა ირაკლიმ იპოვა ქართული გადამზიდავი კომპანია, რომელიც იმ დროს ბელგიაში იყო, ტვირთი უკვე მანქანაზე ედო და საქართველოში მოდიოდა. მაცივრები კი ნიდერლანდების პორტში ჩაიტანეს. ბატონმა ირაკლიმ ეს მანქანა ნიდერლანდებში მიაბრუნა და მაცივრები ჩამოატანინა. ზოგადად, ძალიან მიყვარს სიკეთის არდაკარგვა, მაგრამ, სხვა შემთხვევებში, ორგანიზაციული მხარე პირადად ჩემი იყო. თუმცა, არ შემიძლია, არ აღვნიშნო, რომ ახალგაზრდა, ნიჭიერი ექიმები, რომლებიც მაშინ ავიყვანე და ახლაც მყავს, ძალიან ყოჩაღები აღმოჩნდნენ. ფაქტობრივად, თვითორგანიზებული სტრუქტურა შევქმენით, რომელსაც თავად მართავენ. პირადად მე ახლა მხოლოდ ხარისხის კონტროლის ფუნქციას ვასრულებ. 

- ეს მაცივრები, პულსოქსიმეტრები, ლეპტოპები და ყველაფერი დანარჩენი თქვენი პირადი თანხით შეიძინეთ? 

- მე შევიძინე, კი ბატონო. 

- დარწმუნებული ვიყავი, რომ მენეჯმენტი იყო თქვენი და ფინანსური ტვირთი, ძირითადად, სხვებმა აიღეს საკუთარ თავზე. ნამდვილად არ მეგონა, რომ ყველაფერი თქვენ შეიძინეთ. დიდი მადლობა ჩემი და ყველას სახელით, ვისაც ჯერ მადლობა არ უთქვამს. ადრეც გქონიათ ქველმოქმედების გამოცდილება, თუ პანდემიის დროს დაინახეთ დახმარების საჭიროება?

- ამის წინ ავთანდილ გურგენიძის ლექსი დავდე ფეისბუკზე: „ონკანიდან წყალი მოდის,/ატალახდა მთელი ეზო./სუყველაფერს ხედავს გია,/სუყველაფერს ხედავს რეზო./ორივენი ღია ონკანს/აუვლიან, ჩაუვლიან,/ხომ არაფერს აშავებენ - /მაინც დანაშაულია!“ ბავშვობიდან ასეთი ჩვევა მაქვს - როცა ვხედავ, რომ ონკანიდან წყალი იღვრება, აუცილებლად დავკეტავ. თუ მარტივად შემიძლია, რაღაც საქმე მოვაგვარო, ამაზე უარს არ ვიტყვი. პანდემიის დაწყებიდანვე მივხვდი, რომ პულსოქსიმეტრების კრიზისი შეიქმნებოდა. ამიტომ, მანამ შევიძინე, სანამ ბაზრიდან გაქრებოდა და, შესაბამისად, ძალიან გაძვირდებოდა. ცალი ვიყიდე 4.5 დოლარად და ამერიკიდან გამოვგზავნე. საქართველოში საშუალო გასაყიდი ფასი, კარგა ხანს, 200 ლარი იყო. მერე ფასი დაეცა და ახლა 30-40 ლარი ღირს. 

- მთავარი საჩუქარი და კონტრიბუცია მაინც ავადმყოფების ონლაინ მკურნალობის კუთხით თქვენი ათწლიანი გამოცდილების გაზიარება იყო. ამას ტელემედიცინა ეწოდება. რა არის მთავარი, რის გამოც პანდემიის დროს სახლში დარჩენილი ავადმყოფების მკურნალობისთვის ტელემედიცინა ტრადიციულ მედიცინას სჯობს?

- ზოგადად, ვიდრე ნებისმიერ საქმეს გავაკეთებ, სიტუაციის ანალიზი მჭირდება - სად არის პრობლემა? სად ჭედავს სისტემა? სად ვერ ფუნქციონირებს? პანდემიის მართვას ვუყურებდი, როგორც ინფორმაციული ნაკადების სწორ დინებას. პრობლემა ჩნდება მაშინ, როცა ინფორმაცია არასწორია, ან იჭედება და ვერ მოძრაობს. მაგალითად, მივედი ლაბორატორიაში, გავიკეთე ტესტი, წამოვედი სახლში და ველოდები. ტრადიციული სისტემა, რაც საქართველოში და ბევრ სხვა ქვეყანაში ფუნქციონირებს, ასეთია: ექიმი იღებს ტელეფონს, ურეკავს პაციენტს და ეუბნება, რომ კორონავირუსი აქვს; შემდეგ უხსნის, როგორ უნდა მოიქცეს. ფაქტობრივად, ექიმმა ერთი და იგივე ტექსტი უნდა იმეოროს - სითხე მიიღე, იმოძრავე, სიცხე თუ გექნება, წამალი დალიე... საკმაოდ ვრცელი ტექსტია. 15-20 წუთი უნდა ილაპარაკოს, ზოგჯერ, ნახევარი საათიც, რადგან პაციენტს კითხვები უჩნდება. რამდენი ექიმია ამისთვის საჭირო? გუშინ კახეთში 700 ახალი პაციენტი იყო, ცოტა ადრე 900-მდეც ავიდა. არ გვყავს ამდენი გამოცდილი ექიმი, რომ სწორი, კომპეტენტური ინფორმაცია მიაწოდოს დღეში 900 ადამიანს. მიმდინარე პაციენტების რაოდენობა კახეთში 5-6 ათასია, ათი დღის განმავლობაში. მთავარი პრობლემა, რაც დავინახე, ის იყო, რომ ექიმის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია ძალიან ნელა, ტელეფონზე საუბრით გადაეცემოდა პაციენტს. სანამ ეს ექიმი ტელეფონზე ლაპარაკობდა, ამასობაში, სხვა 100 ან 500 პაციენტი ცდილობდა მასთან დაკავშირებას. ექიმმა სამი დღის წინ კი დაარიგა პაციენტი, მაგრამ სამ დღეში ამ ადამიანს ხველა დაეწყო, ბეჭები ასტკივდა, სიცხემ აუწია და ექიმს ხმას ვერ აწვდენს. მისი ტელეფონი სულ დაკავებულია. ექიმები ისე იღლებიან, ჩემთვისაც უთქვამთ, ზოგჯერ აღარ შეგვიძლია, ტელეფონზე შემოსულ ზარებს ვუპასუხოთო. შეიძლება, ადამიანი ჭკუიდან გადავიდეს, იმდენად რთულია ექიმების მდგომარეობა. დღეს ინფორმაციული ძაბრის ყელი ექიმებზე მოდის და ტელემედიცინა ამ პრობლემას ხსნის. მაგრამ ტელემედიცინისთვის ორი რამ არის საჭირო - აპარატურა (Hardware) და პროგრამული უზრუნველყოფა (Software).  საქართველოში აპარატურა შეიძლება იყოს ჩვეულებრივი, თუნდაც, იაფფასიანი სმარტფონი. აღმოჩნდა, რომ ოჯახების 80-90%-ს ასეთი ტელეფონი აქვს. რაც შეეხება პროგრამას, საჭიროა ჩვეულებრივი ვაიბერი (Viber), რომელიც უფასოა. ამ პროგრამაზე მილიარდებია დახარჯული და თითქმის იდეალურად მუშაობს. ვაიბერი ინფორმაციის კონფიდენციურად გაცვლის საშუალებას იძლევა. ექიმი ურეკავს პაციენტს და ეკითხება, ვაიბერი თუ აქვს (თუ არ აქვს, უნდა ჩამოტვირთოს ტელეფონში). ამის შემდეგ, ნომრებს გაცვლიან. ექიმი ეტყვის, რომ პაციენტს ინფორმაცია ტელეფონში მიუვა და თუ კითხვები გაუჩნდება, ასევე წერილობით გაუგზავნის ექიმს. პაციენტი კითხულობს სტანდარტულ ტექსტს, რომელსაც ექიმი ყველას უგზავნის თავისი კომპიუტერიდან. ეს უამრავ დროს ზოგავს. პაციენტიც ვაიბერში მისწერს: ექიმო, ეს მაწუხებს და როგორ მოვიქცე? ექიმი ყველა კითხვას წერილობით პასუხობს. როცა პაციენტი კორონავირუსს სახლში მკურნალობს, კითხვების 95%, რაც მას უჩნდება, სხვების კითხვებს ემთხვევა. სულ ათიოდე კითხვას სვამენ პაციენტები და ამ ათი კითხვის პასუხები ექიმს წინასწარ აქვს მომზადებული. დიდი ტექსტებია, დეტალურად არის ახსნილი ყველაფერი. 

- თქვენ დამხმარე პერსონალიც გჭირდებოდათ - სამედიცინო ინსტიტუტის უფროსკურსელები, დამხმარე ექიმები. ისინი უფროს ექიმებს ინფორმაციის მოწესრიგებაში ეხმარებიან?

- დიახ. არის სტანდარტული ინფორმაცია, რომლის გაგზავნის უფლება სტუდენტსაც აქვს - მაგალითად, რამდენ ხანში ითვლებით გამოჯანმრთელებულად - 10+3 დღე. პროტოკოლია. არის უფრო კონკრეტული ინფორმაცია - თუ სიცხის დამწევი გჭირდება, ამა და ამ შემთხვევაში რა შეიძლება მიიღო. ეს უმცროსი ექიმის საქმეა. თუ პაციენტს სუნთქვის უკმარისობა აქვს, აქ უფროსი ექიმი ერთვება. უფროსი ექიმის კონსულტაცია პაციენტების, მაქსიმუმ, 5%-ს სჭირდება. 

- მაგრამ როცა პაციენტის საავადმყოფოში გადაყვანაა საჭირო?

- ამ შემთხვევაში, პაციენტი ან პირდაპირ 112-ში რეკავს,  ან თუ ადრეული ნიშნები აქვს და თვითონ ვერ ხვდება, ექიმი ურჩევს, როგორ მოიქცეს. როცა პაციენტს გადაყვანა სჭირდება, შეიძლება, ჩვენ თვითონ დავუკავშირდეთ 112-ს, ცალკე ხაზი გვაქვს.

- თქვენ - ვინ ხართ, ამ შემთხვევაში? 

- მე უცნაური სტატუსი მაქვს - კერძო კონსულტანტი ვარ. კახეთის ონლაინ კლინიკის საძირკველი არის ჩვეულებრივი სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც მთელ საქართველოს ემსახურება. კახეთში ამ პროგრამის ოპტიმიზაცია მოვახდინეთ. ცოტა ხალხიც დავამატე, განსაკუთრებით, ბოლო თვეში. ოქტომბერში კახეთში ყველა დროის ყველა რეგიონზე მეტი შემთხვევა იყო, პროცენტულად. 

- რა ბაზაზე შექმენით ეს ონლაინ კლინიკა?

- „ჯეო ჰოსპიტალის“ ბაზაზე. „ჯეო ჰოსპიტალს“ კონტრაქტი აქვს, გარკვეულ სახელმწიფო დაფინანსებას იღებს, რომ სახლში მოემსახუროს კახეთის რეგიონის კოვიდპაციენტებს. 

 

 

„კატასტროფის მომენტი კახეთში არ ყოფილა.“

 

 

- როგორც ვხვდები, თქვენ მიერ აწყობილი სისტემის გამტარუნარიანობით კმაყოფილი ხართ. 

- სამომავლოდ, ეს სისტემა ჩემ გარეშეც იმუშავებს. თამამად ვიტყვი - შედარება არ შეიძლება იმასთან, რაც კახეთში იქნებოდა, ონლაინ კლინიკა რომ არ მუშაობდეს. გაიხსენეთ, რა ამბავი იყო ტელევიზიებში, როცა მეორე ტალღის დროს აჭარაში ბევრი ადამიანი დავირუსდა. კახეთში უფრო ცუდი მდგომარეობა გვქონდა გასულ თვეში, მაგრამ არავის გაუგია. კატასტროფის მომენტი კახეთში არ ყოფილა. ეს შედეგი მულტიფაქტორულია, მაგრამ ერთ-ერთი ფაქტორი გაუმჯობესებული მენეჯმენტია. მინდა, ხაზგასმით ვთქვა - არ ვეჯიბრები სახელმწიფო პროგრამას. აქ ძალიან მარტივი კოლაბორაციაა, არ არის ის განწყობა, რომ მე შენზე მაგარი ვარ. 

- ჩემი შთაბეჭდილებით, ადამიანურ ძალებს აღემატება ქართველი ექიმების, მათ შორის, უცხოეთში მცხოვრები ექიმების მონდომება, რომ თანამემამულეებს უანგაროდ დაეხმარონ. ალბათ, ბევრ ექიმთან მოგიხდათ საქმიანი ურთიერთობა ბოლო პერიოდში. მართლაც თუ ახასიათებთ მათ რაიმე ისეთი, რაც სხვებისგან გამოარჩევს? 

- ერთ-ერთი, რაც ქართველ ექიმებს და, განსაკუთრებით, საქართველოში მცხოვრებ ექიმებს სხვებისგან გამოარჩევს, ის არის, რომ მათ დროის ზღვარი აღარ იციან. უცხოეთში რაღაც ზღვარი მაინც არსებობს. ექიმს 12 საათიანი მორიგეობა აქვს, სახლში მიდის და, საშუალოდ, ნაკლები ზარი შემოდის მის ტელეფონზე. იმედია, უცხოეთში მყოფი ჩვენი ექიმები არ გამინაწყენდებიან. საქართველოში ზარი პრაქტიკულად არ წყდება. როცა ექიმი სახლშია, მობილურზე განუწყვეტლივ ურეკავენ პაციენტები. უცხოეთში, წამყვან ქვეყნებში, ასე არ ხდება. თავდადება ჰქვია ამას თუ რა ჰქვია, არ ვიცი, მაგრამ ნორმად არის მიღებული საქართველოში. ეს, რა თქმა უნდა, პაციენტებისთვის ძალიან კარგია, მაგრამ ასევე ძალიან ამცირებს ექიმების ცხოვრების ხარისხს. ადამიანს პირადი დრო და სივრცე ხომ სჭირდება?! ეს აქ არ არსებობს, რაც აორმაგებს ჩემს პატივისცემას საქართველოში მყოფი ექიმებისადმი. 

- უცხოეთში მყოფი ექიმებიც ძალიან ჩართულები არიან. უამრავი ინფორმაცია მისდით აქაურ პაციენტებზე.

- რა თქმა უნდა, მეც უამრავი ინფორმაცია მომდის. ოღონდ, უცხოეთში მყოფი ქართველი ექიმებისთვის ჩართულობა ნებაყოფლობითია - მათი არჩევანია, რომ დღეღამურ რეჟიმში, როცა შეუძლიათ, პაციენტებს უმკურნალონ. აქ მყოფი ექიმებისთვის ეს უკვე არჩევანიც აღარ არის. 

- პანდემიის მეორე წელი იწურება და მინდა ეს ორი წელი ერთმანეთს შევადაროთ, ერთი პარამეტრის მიხედვით. პირველ წელს სისტემა ცდილობდა, ყველა ინფიცირებულისთვის საავადმყოფოში ემკურნალა. მეორე წელს კი კოვიდპაციენტების უმრავლესობა სახლში მკურნალობს. 

- დიდი უმრავლესობა. 

- ფიქრობთ თუ არა, რომ საქართველოს ჯანდაცვის სისტემას დღეს უკვე შეუძლია, სწორად უმკურნალოს სახლში დარჩენილ პაციენტებს? 

- მე ვფიქრობ, სისტემას ამის უნარი აქვს. ერთი, რასაც ვისურვებდი, სახლში მკურნალობის პროტოკოლის მაქსიმალური სტანდარტიზაციაა. ეს პროტოკოლი მთელ მსოფლიოში გამოიყენება: რომ ანტიბიოტიკები არ არის საჭირო კორონავირუსის სახლში მკურნალობის დროს; რომ სტეროიდები, იგივე დექსამეტაზონი, პაციენტს არ სჭირდება, თუ ჟანგბადდამოკიდებული არ არის. ამ წესებს ბოლომდე არ იცავენ. ჯერ კიდევ ვხვდებით შემთხვევებს, როცა ანტიბიოტიკებს იღებენ. 

- სახლში? 

- დიახ, ზოგჯერ ექიმიც ნიშნავს. მაგრამ ძალიან ხშირად სცოდავს ისევ ქართული „ერთმანეთის გატანა“ - მეზობელმა მირჩია, რომ დავლიო, მე ანტიბიოტიკი მივიღე და კარგად გავხდიო. ქართველების მჭიდრო კავშირები ორლესულია: ერთი მხრივ რომ გვეხმარება, მეორე მხრივ, შეიძლება, გვავნოს კიდეც. ხალხმა უნდა გაითავისოს, რომ, მეზობლის ნაცვლად, კომპეტენტურ ექიმს დაუჯეროს. 

- სწორი პაციენტები გადაჰყავთ დღეს საავადმყოფოში? 

- დიდი უმეტესობა - დიახ. როგორც წესი, მძიმე პაციენტები სახლში არ რჩებიან. კახეთში არ მახსენდება შემთხვევა, რომ მძიმე პაციენტი ვერ გადაგვეყვანა. უბრალოდ, ხანდახან ხდება, რომ როცა ადგილებია, საშუალო სიმძიმის პაციენტებსაც მიაყოლებენ ხოლმე, თავის დასაზღვევად. 

- ნდობაზე მინდა, ვისაუბროთ. პირველ წელს მეტი ნდობა გამოვლინდა ექიმების მიმართ - ხალხი მათ ტაშს უკრავდა, „მუშკეტრებს“ უწოდებდა. მეორე წელს პანდემიის მმართველი ჯგუფის ავტორიტეტი საგრძნობლად დაეცა. როგორ ხსნით ამ მოვლენას? 

- ამას ძალიან მარტივი მიზეზი აქვს, რასაც შეიძლება დეზინფორმაციული პანდემია ვუწოდოთ. 

- არ გამიგია ეგ ტერმინი. 

- ამ წუთას მოვიგონე. ზუსტად ასახავს იმ მოვლენას, რაზეც ვსაუბრობთ. საქართველო, ამ მხრივ, მსოფლიოში პირველ ადგილზეა. ფლორიდის უნივერსიტეტის კვლევა დაიდო, რომელი ქვეყნის სოციალურ ქსელებში ცირკულირებს ყველაზე მეტი დეზინფორმაცია. 120 ქვეყნის მონაცემები იყო გაანალიზებული და საქართველო პროცენტულად (მილიონ მოსახლეზე) პირველ ადგილზე აღმოჩნდა. ამის პირდაპირპროპორციულია მდგომარეობა, რომ, ფაქტობრივად, პირველ ადგილზე ვართ ქვეყანაში ინფიცირებით (100 000 მოსახლეზე), სამი ჯუჯა სახელმწიფოს გამოკლებით. შარშან ლამის წმინდანებად შევრაცხეთ ეს ხალხი. იმსახურებდნენ, ძალიან ბევრს მუშაობდნენ. მაგრამ პანდემია მოდიოდა, როგორც უზარმაზარი ცუნამი. ჩვენ ჯებირები დავახვედრეთ, რომლებმაც რამდენიმე თვე გაძლო და მერე გადმოინგრა. 

- აღმოჩნდა, რომ საქართველოს მოსახლეობის დიდი ნაწილი არ ენდობა არცერთ ვაქცინას და ენდობა (როგორც თქვენ უწოდებთ) „ინტერნეტშამანებს“. თქვენ ეს მდგომარეობა სიახლის შიშით და მთავრობის მიმართ უნდობლობით ახსენით. მაგრამ, დამეთანხმებით თუ არა, რომ ყველაფრის საფუძველი მეცნიერების მიმართ უნდობლობა და პროგრესის მიუღებლობაა? ტრადიციულ საზოგადოებაში, რომელსაც საქართველოს მოსახლეობის დიდი ნაწილი მიაკუთვნებს თავს, თეორიულად მაინც თუ იყო შესაძლებელი საყოველთაო ვაქცინაცია?

- დარწმუნებული ვარ, სათავეში მყოფმა პირებმაც გუმანით იცოდნენ, რომ ეს მოხდებოდა. 

 
ეს, მე მგონი, პროგნოზირებადი იყო, რომ მოსახლეობის დიდი ნაწილი, განწყობა ისეთი იყო, რომ არ აიცრებოდა. თავიდანვე კვლევებიც დაიდო და ასე შემდეგ.

ნდობაზე არაერთხელ მიფიქრია. ფეისბუკიდან მოწოდებები: „აიცერით! აიცერით!“ აღარ მუშაობს. ვინც ამცრელი იყო, აიცრა. 

- ვინც მეცნიერებას ენდობა, ის ნაწილი აიცრა, ზრდასრული მოსახლეობის 30%. 

- კი ბატონო. დარჩენილი 70%-სთვის აქცენტი იმ პირებზე უნდა გადავიტანოთ, ვისაც ისინი ენდობიან. მაგალითად, სოფლის ექიმებზე ენერგიის და რესურსის დიდი კონცენტრირება უნდა მოხდეს. მათ შეგნებით უნდა დაიჯერონ, რომ ვაქცინაცია უსაფრთხო და ეფექტურია. სოფელი თავის ექიმს უსმენს.

- მაგრამ ექიმიც თუ ტრადიციული საზოგადოების ნაწილია?

- ამ ცნობიერების ხალხთან მისაუბრია და ვერ ვიტყვი, რომ ყველასთან მქონია შედეგი, მაგრამ, ალბათ, 90%-ს დაუჯერებია, რომ ვაქცინა გადაარჩენს. უნდა დაუჯდე, აუხსნა, არგუმენტები დაულაგო, კითხვებზე უპასუხო. თუ ადამიანმა სამედიცინო ინსტიტუტი დაამთავრა, ალბათ, მისი დარწმუნება შესაძლებელია. მტკიცე ანტივაქსერი მოსახლეობაში ძალიან ცოტაა. 70%-დან შეიძლება იყოს 10% ან, მაქსიმუმ, 20%. დანარჩენი, უბრალოდ, ორჭოფობს: „მოდი, მაინც თავს შევიკავებ“. ეს ჩემი გამოცდილებაა. მათი გადმობირება საკმაოდ ადვილად შეიძლება, ოღონდ, სათითაოდ უნდა ველაპარაკოთ ადამიანებს. 

 

 

„ჩვენ კიბორგები უკვე ვართ.“  

 

 

- თქვენ მომავლის ტექნოლოგიებზე ხართ ორიენტირებული და არ შემიძლია, არ გკითხოთ: გჯერათ თუ არა ტრანსჰუმანიზმის,  რაც (მკითხველებისთვის ვიტყვი) გულისხმობს მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების მიღწევების გამოყენებას ადამიანის გონებრივი და ფიზიკური შესაძლებლობების გაუმჯობესებისთვის?

- არამარტო მჯერა, „მჯერას“ მიღმაა ეს მიღწევები წასული. სულ რაღაც 100 წლის წინ ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლივობა, დაახლოებით, 35-40 წელი იყო. ეს ანტიბიოტიკამდე და ინსულინამდე ხდებოდა. გენური ინჟინერიის არაფერი გვჭირდებაო, ხშირად გაიგონებთ. რამდენი მილიონი ადამიანი მკურნალობს ინსულინით და ინსულინი როგორ მიიღება? ნაწლავის ჩხირი გადაკეთებულია გენური ინჟინერიით. ჩაუდგამენ ინსულინის გენს და ნაწლავის ჩხირი ინსულინის ქარხანა ხდება. 

- სამომავლოდ თუ წარმოგიდგენიათ, რომ ნამდვილად გაჩნდნენ კიბორგები - ნახევრად ბიოლოგიური და ნახევრად ტექნოლოგიური არსებები?

- ტრანსჰუმანიზმის საიდუმლოება ისაა, რომ ჩუმად გვეპარება. ჩვენ კიბორგები უკვე ვართ.  უბრალოდ, ჩვენს ბიოლოგიურ ნაწილსა და ტექნოლოგიურ ნაწილს შორის ინფორმაციის გადატანის სიჩქარე ძალიან დაბალია. ერთადერთი, რაც გვჭირდება - ხიდი, კავშირი ბიოლოგიურსა და კომპიუტერულ ნაწილს შორის უფრო ჩქარი იყოს. 

- რა იგულისხმეთ, როცა თქვით, კიბორგები უკვე ვართო?

- მსოფლიოს ნებისმიერ ადგილზე არსებული ინფორმაცია გვაქვს ტელეფონში და ასევე გვაქვს ტვინში. უბრალოდ, ტელეფონიდან ტვინში ინფორმაციის გადაწოდების სიჩქარე ნელია. ტელეფონში თქვენ და მე ხომ მილიონჯერ მეტ ინფორმაციაზე გვაქვს წვდომა, ვიდრე პრეზიდენტ კლინტონს ჰქონდა 1990-იან წლებში? ადამიანებს უკვე მეტალის ნაწილებს უდგამენ სხეულში. 

- უშუალოდ თქვენს პროფესიაში - ნევროლოგიაში - რა შინაარსის ტექნოლოგიური ცვლილებებია მოსალოდნელი უახლოეს 30 წელიწადში?

- ეს ყველაფერი უკვე ხდება. ვთქვათ, ზურგის ტვინი აქვს გაწყვეტილი ადამიანს, ან ინსულტი დაემართა და მისი ტვინიდან ხელს ვერ მიეწოდება ინფორმაცია. ტვინის იმ უბანს, რომელიც მუშაობს, პირდაპირ ხელს უერთებენ, ზურგის ტვინის გვერდის ავლით. ძალიან წვრილი მეტალის ზონარია, კანის ქვეშ გადის და ხელი მოძრაობს. ასევე, პარკინსონიან პაციენტებს ტვინში უნერგავენ ელექტროდებს, რომლებიც გარკვეული სიხშირით ასტიმულირებენ ტვინის ბაზალურ განგლიებს და კანკალი ჩერდება. პაციენტი კარგად მოძრაობს. ესეც უკვე ხდება.

- ნევროლოგიაში საეტაპო სიახლე რა იქნება? 

- ნევროლოგიაში  განვითარების ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპი, ალბათ, მაშინ დადგება, როდესაც ხელოვნური ინტელექტი ტვინთან გაერთიანდება. ტვინში კითხვა დაგვებადა, ამას ვაწვდით ხელოვნურ ინტელექტს, რომელიც, ვთქვათ, ჩიპის სახით არის თავში ჩამონტაჟებული. ის გამოთვლის პასუხს და მოგვაწოდებს. ეს, გარკვეული ფორმით, უკვე ხდება - გუგლმა გამოიგონა სათვალე, რომელსაც პატარა ეკრანი აქვს. სხვათა შორის, მეც მქონდა ეგ სათვალე. 

- თქვენ გქონდათ?

- ბევრს აქვს უკვე. კომპიუტერი დგას სათვალეში. ვთქვათ, ოპერაციას ატარებ და დაინახე, რომ სისხლძარღვია, რომელიც იქ არ უნდა იყოს. ეკითხები: ხელოვნურო ინტელექტო, ამ სისხლძარღვს აქ რა უნდა? და ის წამებში გპასუხობს, რომ ეს სისხლძარღვი ამ ადგილზე შეიძლება ჰქონდეს მილიონ ადამიანში ერთს, მიდის ამა და ამ ადგილისკენ და აქ უნდა გადაჭრა, თუ გინდა, რომ ადამიანი არ მოკვდეს. 

- ეს ჯერ არ არის, მომავლის დიალოგია, არა?

- ამ წუთას მაგ კონტექსტში ჯერ არ არის, მაგრამ ტექნოლოგიას ეს უკვე შეუძლია. მომდევნო სამ წელიწადში ეს უკვე იქნება. სხვათა შორის, ტრანსჰუმანიზმის ერთ-ერთი მთავარი უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული ვარ, Singularity University ჰქვია, კალიფორნიაშია. მომავლის ტექნოლოგიებს გასწავლიან. მაგის დამფუძნებელია რეი კურცვეილი.

- ცნობილი ფუტუროლოგი. ჩემი სტუმრები ახსენებდნენ ამ ადამიანს. 

- მისი ლექციები მაქვს მოსმენილი. მაშინ დავინტერესდი მომავლის ტექნოლოგიებით. 

- ამას არ ველოდი, ძალიან საინტერესოა. კიდევ ერთი თემა მაინტერესებს: ჩემმა სტუმარმა, ფსიქოლოგმა თამარ თანდაშვილმა მითხრა: „ყველაფრის დასაბამი არის, როგორი მოცემულობა გვაქვს თავის ტვინში, როცა ვიბადებით - ან მოვიგეთ ნევროლოგიური ლატარია, ან არ მოგვიგია.“ სულ მინდოდა, ნევროლოგისთვის მეკითხა - ეს ფაქტია თუ მოსაზრებაა?

- ცალსახად მოსაზრებაა, მაგრამ, ვფიქრობ, ფაქტიც არის. ზოგადად, ჩვენი ფენოტიპი, ვინც ვართ - ფიზიკურად, გონებრივად, სულიერად... დამოკიდებულია ორ რამეზე: ერთი არის გენოტიპი (ანუ გენეტიკა) და მეორეა გარემო. იდენტური ტყუპებიდან ერთი რომ საქართველოში გაიზარდოს და მეორე ჩინეთში - აბსოლუტურად სხვადასხვა ორი ადამიანი იქნება. 

- მაგრამ ეს ლატარია მოგებული აქვთ თუ არა, დაბადებისთანავე ცხადია?

- მთლად ასე ვერ იქნება, გარემო ძალიან მნიშვნელოვანია. სხვათა შორის, კურცვეილს ვკითხე: სწორად თუ მიგაჩნიათ, ბავშვებს დაბადებისთანავე სკრინინგი გავუკეთოთ და ვინც ეს ლატარია მოიგო, მათ ხელი შევუწყოთ, რომ გარემოც შესაბამისი ჰქონდეთ-მეთქი. იდეა მშვენიერია, მაგრამ დანერგვა გაჭირდებაო. 

- ჩვენთან ამდენი აგრესია რომ არის, ეს გარემოს ბრალია, თუ ქართველებს ამ ლატარიაშიც არ გვიმართლებს?

- ქართველი ერი გენეტიკურად ძალიან ემოციურია, მისი ისტორიული გზის გამო. იმდენი მტერი გვყავდა და იმდენი გვიომია, რომ მხოლოდ ძლიერები გადარჩნენ, სუსტები, პასიურები დაიღუპნენ. ეს გენოტიპი ხომ გამოგვყვა პაპებისგან? ზუსტად იგივე გენები გვაქვს ჩვენც. 

 
და ამ გარემოში, ამ ომში რომ ვერ ვხარჯავთ ამდენ ემოციას და აგრესიას, ფეისბუკში ვხარჯავთ - მარტივად რომ გითხრათ.

- ახლა თელავში უნდა დავბრუნდეთ. თქვენ ამ ქალაქში გაიზარდეთ და თქვენი მშობლებიც თელავში ცხოვრობენ. როგორც თქვით, 17 წელია, დიდი ხნით საქართველოში აღარ ყოფილხართ. ამჯერად რით დაგამახსოვრათ თავი თელავმა? 

- ყველაზე მეტად, ალბათ, სითბოთი. ხალხს კულტურულ დონეზე აქვს შემონახული ერთმანეთის გატანა, ერთმანეთის მიმართ სითბო. დავრდომილს თუ ნახავ, ააყენებ; ბებოს დაეხმარები, თუ ბაზრიდან მძიმე ჩანთები მოაქვს. ეს დამოკიდებულება განვითარებული ქვეყნების დიდ ნაწილში ნელ-ნელა იკარგება. ყველას თავისი საქმე აქვს, ყველა თავის დროს უფრთხილდება. თელავში რომ დავიბადე და გავიზარდე, სხვაზე ზრუნვის საჭიროება მაქვს ჩემში. ალბათ, ამიტომაც მინდა, დავეხმარო თელავს, კახეთს თუ საქართველოს. იმავეს ვაკეთებ - მძიმე ჩანთების ანალოგიაა, უჭირს ქვეყანას, სიტუაცია მძიმეა. რა თქმა უნდა, თელავი გალამაზდა, ბევრი რამ შეიცვალა. ნაცნობი სახეები მაინც არის ქუჩაში. ზოგს მე ვცნობ, ზოგი მე მცნობს. საბოლოო ჯამში, თელავი ძალიან მიყვარს. 

- თქვენი მშობლები რა პროფესიის არიან?

- მამა მუსიკოსია, დედა პედაგოგია, თუმცა, დიდი ხანია, ცენტრალურ ბიბლიოთეკაში მუშაობს.

- სხვა შვილები თუ ჰყავთ?

- დიახ, ორი და მყავს. ერთი ამერიკის შეერთებულ შტატებში ცხოვრობს, კალიფორნიაში. მეორე საქართველოს საელჩოში მუშაობს, ირლანდიაში. 

- ალბათ, მშობლები თქვენით ამაყობენ.

- მე ვიტყოდი, ბედნიერები არიან და ესეც, ალბათ, ერთ-ერთი სტიმულია იმისთვის, რასაც ვაკეთებ. თელავში ნაცნობები ულოცავენ, ხშირად მადლობას ეუბნებიან. რა თქმა უნდა, დიდი სიამოვნებაა. 

 

 

„არ მახსოვს, ბოლოს როდის ვიყავი მოწყენილი. სად არის მაგის დრო?!“ 


 

- გლობალური სამართლიანობის თუ გჯერათ - რომ, მაგალითად, თუ თქვენ გააკეთებთ ყველაფერს, რაც შეგიძლიათ, სამყარო გააკეთებს თქვენთვის იმას, რაც არ შეგიძლიათ? 

- არა, არ მჯერა. არ ვფიქრობ, რომ ასეა. მიუხედავად ამისა, მაინც ვაკეთებ, რაც შემიძლია. 

- ვეძებ, რა არის თქვენი საყრდენი. 

- ჩემი მთავარი ძრავა და ცხოვრების დევიზი არის ის, რომ გავაკეთო მაქსიმალურად ბევრი, მაქსიმალურად კარგი, მაქსიმალურად მეტი ადამიანისთვის. 

- და სანაცვლოდ სამყაროსგან არაფერს ელოდებით? 

- ერთადერთი, რასაც სამყაროსგან ველოდები - ჩემს კითხვებზე პასუხებია. საკმაოდ დაბალი მოთხოვნილებები მაქვს, ცხოვრების სტანდარტის კუთხით. დავიბადე და გავიზარდე თელავში, იმდროინდელი გაგებით, „საშუალო შეძლების“ ოჯახში. ფუფუნებაში არ გავზრდილვარ. სამყარომ რა უნდა მომცეს ისეთი, რაც მე არ მაქვს და მჭირდება? - არაფერი. ამიტომაც არაფერს არ ველოდები. 

- ზუსტად ეგ არის მსუბუქად ცხოვრება. 

- კი ბატონო. ერთადერთი, რაც მიზიდავს, ცნობისმოყვარეობაა. ბავშვობიდან მაინტერესებს, რა არის ცხოვრების აზრი? საით მივდივართ? რა არის კარგი და ცუდი? თუმცა, ბავშვობიდანვე, ოჯახიდან, სკოლიდან ეს „კარგი“ ჩემთვის უკვე ჩამოყალიბდა და ამას მივყვები. ღმერთის ფენომენთან დაკავშირებითაც ბევრი კითხვა მაქვს. თვითგანვითარება იქნება თუ სამყაროს განვითარებაში წვლილის შეტანა, იქით მივდივართ, რომ ამ პასუხებს გავიგებთ. ცხოვრება მიყვარს, ძალიან საინტერესოა. იმდენად სახალისო და საინტერესო ფაქტებით თუ მოვლენებით არის სავსე ყოველდღიურობა, რომ როგორ უნდა მოიწყინო ადამიანმა, ვერ ვხვდები. არ მახსოვს, ბოლოს როდის ვიყავი მოწყენილი. სად არის მაგის დრო?! 

- დიდი მადლობა საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია შვეიცარიელი ფსიქიატრი კარლ გუსტავ იუნგი (1875-1961): „ყველაფერმა, რაც სხვებში გაღიზიანებთ, შესაძლოა, საკუთარი თავის გაგებამდე მიგიყვანოთ.“ 

- ვეთანხმები. ძალიან ძნელია საკუთარი თავის ანალიზი, განსაკუთრებით, კრიტიკული ანალიზი. რა მომენტშიც შენს თავს ობიექტურად დაინახავ, ეგ მოგცემს ძალას, რომ წინ წახვიდე. მით უმეტეს, თუ უცებ აღმოაჩენ, რომ შენც გაქვს ის თვისება, რაც სხვებში გაღიზიანებს, „აჰა!“ მომენტი დგება. მქონია ეს გამოცდილება. 

- მეორე ციტატა ეკუთვნის ჩინელ ფილოსოფოს ლაო ძის (ძვ.წ. VI საუკუნე): „იდეალურისკენ სწრაფვაში, არ დაგავიწყდეთ, რომ იცხოვროთ.“

- ეს ციტატა ჩემზეა ზედგამოჭრილი. 

- იდეალურისკენ სწრაფვა რომ თქვენია, ეჭვი აღარ მეპარება. მაგრამ „არ დაგავიწყდეთ, რომ იცხოვროთ“ - ესეც ზედგამოჭრილია?

- დიახ, განსაკუთრებით, იმ გაგებით, რომ დაისვენო, საკუთარ თავზეც იზრუნო, პირად ცხოვრებაზე - ეს მაქსიმალურად შემცირებული მაქვს. 

- ჯერ ოჯახი არ გყავთ? 

- როგორ არა, ოთხი შვილი მყავს. ამერიკაში არიან. 

- არ ვიცოდი. მით უმეტეს, ბავშვებს რამდენი დრო და ზრუნვა სჭირდებათ.

- დიახ, ბავშვებთან ურთიერთობა დიდი სიამოვნებაა, თან პატარები არიან. მაგრამ არსებობს მორალური დილემა: ათი წუთი ბავშვებს ვეთამაშო, თუ ის ათი წუთი ფეისბუკზე გავატარო და ხმოვანი მესიჯებით ვუპასუხო ოც ადამიანს, რომლებიც ჩემს პასუხს მთელი დღე ელოდებიან? დიდი დილემაა. მაგრამ რა ნამუსი უნდა გქონდეს, რომ ბავშვებთან თამაში არჩიო? თუმცა, იდეალურისკენ სწრაფვა უფრო ადრეული წლების გამოცდილებაა. პანდემიამ დაგვანახა, რომ ჯობია, ორმოცდაათ პაციენტს მოუარო კარგად, ვიდრე ხუთს - იდეალურად. სხვათა შორის, ახლა მე თვითონ ვურჩევ ახალგაზრდებს, რომ იდეალიზმმა არ გაიტაცოს. წარმატებული ახალგაზრდები ხშირად იდეალისტები არიან. უნდათ, რომ მატრიკულში ხუთიანები ჰქონდეთ ჩაწიკწიკებული და ერთ ოთხიანს თუ მიიღებენ, სასწაულად განიცდიან. რეალურად, ემოციური ბალანსი ყოველთვის უნდა დავიცვათ. 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე