×
„ჩვენ დღეს ვართ პლანეტა ორბიტის გარეშე“

გიორგი მაისურაძე

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოსოფიის პროფესორი


4143

ინტერვიუს შესახებ

გიორგი მაისურაძის ზოგიერთი მოსაზრება ჩემთვის სრულიად მისაღებია, ზოგი მიუღებელია და ზოგიც - შოკისმომგვრელი. თუმცა, მან ყოველთვის იცის, რას ამბობს, არცერთი კითხვის პასუხზე არ ყოყმანობს. მისი მოსაზრებები განგაწყობს, რომ ყურადღებით მოუსმინო, იფიქრო, იმსჯელო... ყველაფერი საინტერესოა.


მეორეა, რომ გეყოს სიმამაცე, ასეთი აზრები წარმოთქვა, რომლებსაც ამ ინტერვიუში შეხვდებით.  


მესამეა თანამშრომლობის კულტურა, რაც ადამიანის ზოგადი კულტურის ნაწილია და რამაც გიორგისთან ურთიერთობა ძალიან გამიადვილა (მასთან დაკავშირებით „ზღვა“ მასალა არსებობს საჯარო სივრცეში და ასეთი სტუმარი ყოველთვის მაფრთხობს).


ბოლოს, იმას ვიტყვი, რომ არ მგონია, გიორგი მაისურაძის ინტერვიუმ რომელიმე მკითხველი გულგრილი დატოვოს. ინტერესით ველოდები გამოხმაურებას.
 

ია ანთაძე

- გიორგი, ერთი არჩევანი რომ გქონდეთ - სულიერ წონასწორობასა და თავდავიწყებას შორის, რომელს აირჩევდით? 

- თუ ჩემს ცხოვრებას გადავხედავ, წონასწორობისკენ მიდრეკილი, ალბათ, არ ვყოფილვარ. მეტი მნიშვნელობა ჰქონდა იმპულსურობას, რაც კარგია აკადემიური თუ შემოქმედებითი სფეროსთვის და ცუდია პოლიტიკური სფეროსთვის. ადამიანი, რომელსაც არ შეუძლია ბალანსის დაჭერა პოლიტიკაში, დესტრუქციული ხდება. 

- წარსულ დროში რატომ ამბობთ, რომ უფრო იმპულსურობისკენ იყავით, ვიდრე წონასწორობისკენ? 

- ზუსტად განსაზღვრა, სად ვარ - შემიძლია მხოლოდ პოსტ ფაქტუმ, იმის შემდეგ, რაც უკვე მომხდარს გავაანალიზებ. ადამიანს მხოლოდ წარსულის დანახვა შეუძლია. 

- ფილოსოფიასთან დაახლოებამ ხომ არ შეცვალა თქვენი დამოკიდებულება საკუთარი თავის მიმართ? 

- სულ სხვა გეგმები მქონდა, თუ გავიხსენებ ჩემს თავს ჯერ კიდევ გარდატეხის ასაკიდან, როცა ადამიანის ჩამოყალიბება თუ პიროვნული ნიშნების გაჩენა იწყება. სულ სხვა გეგმები იყო და სულ სხვაგან მივდიოდი. დაგეგმვა მახასიათებს, მაგრამ გეგმები მუდმივად იცვლება. თავდაპირველად მაინტერესებდა არქეოლოგია, ლინგვისტიკა, ძველი ისტორია. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ისტორიის ფაკულტეტი დავამთავრე. მერე ფილოსოფიის ინსტიტუტში დავიწყე მუშაობა. მანამდე დავდიოდი ფილოსოფიის ლექციებზე, რომლებიც არ იყო სავალდებულო, მაგრამ მაინტერესებდა. ფილოსოფიის თანმიმდევრული შესწავლა ბერლინში დავიწყე. 28 წლის წავედი საქართველოდან და 7 წელი ვსწავლობდი, რისი მოსწრებაც შემეძლო. გარკვეულწილად, ფუფუნებაც არის, როცა ადამიანი საკუთარ თავს უფლებას აძლევ, ამდენი წელი ისწავლო. ეს პროცესი მხოლოდ საკუთარი თავისკენაა მიმართული. ამ დროს, როგორც საზოგადოებრივი არსება, გვერდზე ხარ გასული - საზოგადოებისთვის თუ გარემოსთვის სასარგებლოს არაფერს აკეთებ, მხოლოდ საკუთარ თავზე მუშაობ. 

- ამას იმ პერიოდში უკვე აცნობიერებდით?

- დიახ, ეს არ იყო მარტივი გადაწყვეტილება. მას თან ახლდა გარკვეული დაძაბულობა, სინდისის ქენჯნა. 

- სანამ გერმანიაში წახვიდოდით, პოლიტიკა გაინტერესებდათ, მოქალაქეთა კავშირის თავმჯდომარის მოადგილე იყავით. როდის და რატომ ამოიწურა თქვენი ინტერესი პოლიტიკის „კეთების“ მიმართ? 

- ეს ძალიან ადრე მოხდა. იმდენად ადრე და უცნაურად განვითარდა პროცესი, რომ, ფაქტობრივად, ამაზე ფიქრის დრო არ მქონია. მხოლოდ იმის შემდეგ დავიწყე ამ ამბის ანალიზი, როცა იქიდან წამოვედი. მოქალაქეთა კავშირში სულ 6 თვე და 13 დღე ვიყავი. 24 წლის ასაკში გავწყვიტე ყველანაირი კავშირი აქტიურ პოლიტიკურ საქმიანობასთან. ჩემთვის უფრო გაურკვეველი ის იყო,  პოლიტიკაში როგორ მოვხვდი. არასდროს ჩემი ცხოვრებისეული გეგმა არ ყოფილა, რომ პოლიტიკოსი გავმხდარიყავი; ყოველთვის აკადემიური და ლიტერატურული ინტერესები მქონდა. მაგრამ ძალიან სიმბოლურად თუ საბედისწეროდ დაემთხვა ჩემი ცხოვრების ის ეტაპი საქართველოში და მთელ მსოფლიოში მიმდინარე კარდინალურ პროცესებს. ვგულისხმობ საბჭოთა კავშირის დაშლას, საქართველოში ეროვნული მოძრაობის აზვირთებას, დამოუკიდებლობის გამოცხადებას. მერე იყო კონფლიქტები, ომები, ნგრევა და, შესაბამისად, ამ ტალღის მორევში აღმოვჩნდი. ვერ წარმომიდგენია, რომ იმ დროს ჩემგან უფრო ჭკვიანური იქნებოდა ბიბლიოთეკაში გამოკეტვა და, ვთქვათ, ბერძნულის სწავლა... არ იყო ამის პირობები. ვერანაირად ვერ წარმოვიდგენდით, რომ ასეთ დიდ ისტორიულ პროცესში აღმოვჩნდებოდით. 

- პოლიტიკით უცებ განხიბვლა რამ გამოიწვია?

- ამასაც, ალბათ, იმპულსურად მივხვდი, რომ იქ არ აღმოვჩნდი, სადაც შეიძლებოდა, თავი უკეთესად მეგრძნო. პოლიტიკოსი ვერ გახდება გარკვეული ფსიქიკური წყობის ადამიანი. პოლიტიკოსობას ძალაუფლების წყურვილი სჭირდება. კანტი ვერ გახდებოდა ნაპოლეონი. თუ ადამიანი საკუთარი პროფესიისგან სიამოვნებას ვერ იღებს, მაშინ პროფესია უნდა შეიცვალოს. ძალიან უბედურად ვგრძნობდი თავს იქ ყოფნისას. 

- დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ 30 წელი გავიდა, მაგრამ ჩვენი იმედები, რომ საბჭოთა კავშირიდან პირდაპირ მზიან ველზე შევაბიჯებდით, არ გამართლდა. რამ შეგვიშალა ხელი, რომ, ამ ხნის განმავლობაში, მეტ-ნაკლებად ნორმალური ხარისხის პოლიტიკური კლასი ვერ წარმოვშვით? 

- პოლიტიკური კლასი ხომ პროფესიული სფეროა? პროფესიული სფერო კი ყოველთვის საჭიროებიდან გამომდინარე ჩნდება. ვთქვათ, დღევანდელ საქართველოში კოსმონავტი ვერ გაჩნდება. იმის მოთხოვნილება, რომ საკუთარი პოლიტიკური კლასი გვყავდეს, როგორც ჩანს, ჯერ არც კი გაჩენილა. ჩვენი პოლიტიკური კლასი გამოხატავს კულტურული განვითარების იმ დონეს,  რაც გვაქვს. ძალიან სამწუხაროა ამის თქმა, მაგრამ, 30 წლის განმავლობაში, კულტურულ უკუსვლას განვიცდით. 

- თქვენ თქვით, რომ პოლიტიკური კლასი ჩნდება იქ, სადაც ამის საჭიროებაა. მეტი რა საჭიროება უნდა იყოს საქართველოსნაირ ქვეყანაში, რომ 30 წლის შემდეგ მაინც, მეტ-ნაკლებად მაღალი ხარისხის პოლიტიკური ელიტა წარმოვქმნათ? 

- რა თქმა უნდა, პოლიტიკურ ელიტას სჭირდება მომზადებაც, განათლებაც და, რაც მთავარია, ხედვა. გამსახურდიაც და შევარდნაძეც - დამოუკიდებელი საქართველოს პირველი ორი პრეზიდენტი - საბჭოთა  ეპოქაში განათლებამიღებული და სოციალიზებული ადამიანები იყვნენ, იმ ეპოქის შვილები. საქართველოს უახლოეს ისტორიაში ზურაბ ჟვანია მახსენდება, რომელსაც ხედვები ჰქონდა. მას ახასიათებდა გეგმაზომიერება ტაქტიკური თვალსაზრისით - ანუ ძალაუფლების მოპოვების და ფლობის კუთხით; ასევე, ჰქონდა ცოდნა, რისთვის უნდოდა, რომ ძალაუფლება გამოეყენებინა. მე იმ თაობის წარმომადგენელი ვარ, რომელიც 2003 წელს ეუფლება ძალაუფლებას. ამ თაობაშიც იყო გარკვეული ხედვები, სურვილები... მაგრამ მერე უცნაური ტრანსფორმაცია მოხდა. არ ვიცი, ბოლომდე ვერ ამომიხსნია, ჩვენი თაობის მიერ მოპოვებული ძალაუფლება რატომ წავიდა საკუთარი ეგოისტური ზრახვების თუ სურვილების დაკმაყოფილებისკენ. ჩვენს თაობას სხვა გეგმები და იდეალები ჰქონდა. 

 

 

„ქართულ კულტურას შეეძლო, მოთხოვნილება ჰქონოდა მხსნელ, მესიანურ ზეადამიანზე.“

 

 

- მიხეილ სააკაშვილი გამონაკლისი არ ყოფილა. გამსახურდიათი დაწყებული, ივანიშვილით დამთავრებული, ვერცერთმა პირველმა პირმა ვერ გაამართლა ის იმედები, რასაც მათ უკავშირებდა მოსახლეობის დიდი ნაწილი. არ ფიქრობთ, რომ ეს ერთიანი სურათია?

- ქართული კულტურა, ძალიან ფართო გაგებით, ორიენტირებული იყო მესიანურ ფიგურაზე. ეს მოთხოვნა საბჭოთა კავშირის ადრეულ ეტაპზევე გაჩნდა, 1930-იანი წლებიდან. ჩვენ ვართ საბჭოთა ერი. სტალინის ეპოქაში ჩამოვყალიბდით და, ფაქტობრივად, დღესაც ვიმეორებთ იმ წარმოდგენებს, რომლებიც საკუთარ თავზე მაშინ შევიქმენით. უფრო სწორად, ეს წარმოდგენები იმპერიულმა გარემომ შეგვიქმნა - რომ შენ მართავ მთელ მსოფლიოს, თუნდაც, იმის გამო, რომ სტალინი ქართველია... რაც არ უნდა უარვყოთ და ძეგლები დავანგრიოთ, ჩვენში უზარმაზარი დოზით არის შემოსული სტალინის ფიგურა, რა თქმა უნდა, კოლექტიურ დონეზე. შესაბამისად, ქართულ კულტურას შეეძლო, მოთხოვნილება ჰქონოდა მხსნელ, მესიანურ ზეადამიანზე. გამსახურდიაც და შევარდნაძეც, გარკვეულწილად, ასეთი ზეადამიანები იყვნენ. 

- დღემდე ამ წარმოდგენებით მოვდივართ? 

- გარდატეხა უნდა მომხდარიყო ახალი თაობის გამოჩენის შემდეგ. სააკაშვილი მოდის, როგორც ამბოხებული გმირი, რომელიც ამარცხებს წინაპარს, მის ადგილს ეუფლება და ახალი სახელმწიფოს დამფუძნებელი ხდება. მაგრამ ასეთი ჰიპერტროფირებული ნარცისიზმი, რომ საკუთარ თავს სახელმწიფოს ფუძემდებელს უწოდებდე და ლამის დავით აღმაშენებელს ედარებოდე... დეკლარირებული ხომ გვაქვს, რომ თანამედროვე დასავლურ დემოკრატიას ვაშენებთ? მაგრამ, სინამდვილეში, ეს ყველაფერი ანტიდასავლურია. დასავლეთში განათლებამიღებულმა ჩემმა თაობამ და, თითქოს, იმ პროექტის აქტიურმა მხარდამჭერმა, რომ ევროკავშირი და ნატო გვინდა, სრულიად ანტიდასავლური სიმბოლოების შემოტანა დაიყო - მაგალითად, ამერიკის ცოცხალი, მოქმედი პრეზიდენტის სახელის დარქმევა ქუჩისთვის. ამ ფაქტმა ბრეჟნევი გამახსენა.  

- და მაინც, ეს ალგორითმი უცვლელად მუშაობს - მოდიან სახელმწიფოს პირველი პირები, მოსახლეობის დიდი ნაწილი მათ მხარს უჭერს, მაგრამ, გარკვეული პერიოდის მერე, თვითონვე ამხობენ საკუთარ თავს. ეს რატომ ხდება?

- იმით დავიწყებ, რომ გამსახურდია უფრო ისტორიული ჟანრის რომანს განასახიერებდა. „დიდოსტატის მარჯვენა“-ს პერსონაჟი უფრო იყო, ვიდრე თანამედროვე სახელმწიფოს პრეზიდენტი. შევარდნაძემ ბევრი რამ გააკეთა საგარეო-პოლიტიკური თვალსაზრისით: მთელი ეს ევროპული ინტეგრაცია, ნატოს კარს მიდგომა, ბაქო-ჯეიჰანი, რუსეთის სამხედრო ბაზების გაყვანა - ყველაფერი მის სახელს უკავშირდება. მაგრამ შევარდნაძე საბჭოთა პოლიტიკოსი იყო, ის დასავლური ტიპის სახელმწიფოს ვერ შექმნიდა. არ ჰქონდა ამისთვის საჭირო არც ცოდნა და არც გამოცდილება. შემდგომში მოვიდა დასავლეთში განათლებამიღებული თაობა. მაგრამ მისი წარმოდგენები დასავლეთზე ძალიან ზედაპირულ-დეკორაციული აღმოჩნდა. დღევანდელ თბილისთან რომ გავავლოთ პარალელი - პარკებს და ბაღებს თუ გავალამაზებთ, შეგვიძლია, თავი მოვიტყუოთ, რომ თბილისი დასავლურ, განვითარებულ ქალაქს ემსგავსება. სინამდვილეში, ფასადებს მიღმა შემზარავი რეალობაა. მივადექით იმ მდგომარეობას, როცა დეპუტატებს და სახელმწიფოს მაღალჩინოსნებს შეუძლიათ ისეთი აბსურდული განცხადებების გაკეთება, რაც ოთხი კლასის განათლებაში აღარ ეწერება. ეს საშიში სიგნალია ქვეყნისთვის. 

- ჩემი აზრით, ფასადი ნაწილია იმ ტყუილების,  რომლებიც ბევრად მავნე და საგანგაშოა, ვიდრე ფასადი. საქართველოში, დიდი ხანია, ფაქტი აღარ არსებობს - ფაქტი არის ის, რისიც მე მჯერა; რამდენი ტელევიზიაც გვაქვს, იმდენ საქართველოს ვხედავთ. ბოლოს, იქამდე მივედით, რომ მაღალი თანამდებობის პირებს შეუძლიათ, ამტკიცონ რაღაც, რაც, სულ რამდენიმე საათში, ტყუილი აღმოჩნდება. პრემიერი ბოდიშსაც კი მოუხდის თანაგუნდელებს, ასე იყო საჭიროო (რომ ტყუილი გემტკიცებინათო). საზოგადოება ამ მდგომარეობას, ლამის, როგორც ნორმას, ისე უყურებს. ტყუილის ნორმად ქცევას რა ეშველება?

- ჩვენ იმდენად კარგად ვიცით, რომ პოლიტიკოსები მატყუარები არიან და ჩვენ მანიპულაციის მსხვერპლი ვართ, რომ ვეგუებით ამ მდგომარეობას. ხელისუფლების უმაღლესი ინსტანციების წარმომადგენლების ავტორიტეტი არის ნულს ქვემოთ. ჩემთვის უბრალოდ გაუგებარია, ვის რაში სჭირდება ისინი? თითქოს, ვიღაც შეგნებულად ანგრევს საკუთარ თავს თუ ქვეყანას. ტელევიზიებიც ჩვენს პოლიტიკურ სურვილებს აკმაყოფილებენ. ტელეკომპანია „იმედმა“ გამოაქვეყნა ბოლო ხალხმრავალი მიტინგის ფოტოები, რომლებიც ფაქტების უსაშინლესი დამახინჯება იყო. ყველა არხი აჩვენებდა, რა ხდებოდა თავისუფლების მოედანზე. და როდესაც შენ აჩვენებ, თითქოს, ასამდე ადამიანია შეკრებილი - ეს საზოგადოების მძიმე შეურაცხყოფაა. საჭიროების შემთხვევაში, ასე იქცევიან ოპოზიციური არხებიც. ჩვენ გვაქვს პარტიული ტელევიზიები, რომლებიც მომხრეების ილუზიების გამყარებასა და დაკმაყოფილებაზეა მიმართული. 

- ცოტა ხნის წინ, ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებში, საქართველოს მოსახლეობამ უმრავლეს თვითმმართველ ორგანოში უმრავლესობით კიდევ ერთხელ აირჩია ქართული ოცნება. საკითხავი ის კი არ არის, ვინ წარმოადგენს მმართველ ძალას, არამედ, საკითხავია, ვინ არის ის ხალხი, რომელსაც არ შეუძლია, მათი ალტერნატივა წარმოშვას. იმიტომ, რომ არსებულ ალტერნატივას - პოლიტიკურ ოპოზიციას - საქართველოს მოსახლეობის უმრავლესობა უყურებს, როგორც მმართველ პარტიაზე უარეს ძალას. ამას არჩევნების შედეგებზე დაყრდნობით ვამბობ. ბუნდოვანია, როგორ და როდის შევძლებთ, რომ არსებული ან უარესი კი აღარ ავირჩიოთ, არამედ ავირჩიოთ ვინმე სხვა - ამათზე უკეთესი. 

- ბოლო პერიოდში, თუკი საჯაროდ აზრის გამოხატვის საშუალება მომცემია, სწორედ ამას ვამბობდი, რომ ჩვენი უბედურება მხოლოდ მმართველი ძალის სიცუდე კი არ არის, არამედ ოპოზიცია, რომელიც ვერ ქმნის მის ალტერნატივას. ოპოზიციის სიძლიერე საჭიროა იმისთვის, რომ კარგიც არ გახდეს ცუდი; ყოველთვის მზადყოფნაში იყოს მისი ალტერნატივა. უბედურების უბედურება ის არის, რომ საქართველოს პოლიტიკური ელიტები - როგორც მმართველი ძალა, ასევე ოპოზიცია - არიან ცალკე და ქვეყანა არის ცალკე. მეორე მომენტი რომ ავიღოთ, საქართველოში, 30 წლის განმავლობაში, არასდროს ჩაგვიტარებია სამართლიანი და თავისუფალი არჩევნები. უარესობისკენ მიდის პროცესი და არა უკეთესობისკენ. დროთა განმავლობაში, საზოგადოებაზე მანიპულაციის მთელი სისტემები და ტექნიკები განვითარდა. ამიტომ, ვერ ვიტყვი, რომ არჩევნების შედეგებს ვენდობი. ზოგადად, ჩემი პოლიტიკური მრწამსიდან გამომდინარე, თეორიულადაც შეუძლებელი მგონია დემოკრატიული და სამართლიანი არჩევნების ჩატარება საზოგადოებაში, რომლის მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობა გაჭირვებულ მდგომარეობაშია. 

- ამიტომაც არ გვყავს ის პოლიტიკური კლასი, რომელზეც უკვე ვილაპარაკეთ? მესმის, რომ ეს პროცესები ერთმანეთზეა გადაბმული. 

- დიახ, გადაბმულია. დღეს რეალური დაპირისპირება არ არის ოპოზიციასა და მმართველ ძალას შორის. მათ შემადგენლობას თუ დავაკვირდებით, ერთი და იგივე ადამიანი ხან ერთ პარტიაშია, ხან მეორეში. რეალურად, ეს ერთი და იგივე ხალხია, ხან იქით გადადიან, ხან აქეთ გადმოდიან. ეს არის უმცირესობა, რომელიც თავზე აზის მოსახლეობის 90%-ს და არ აძლევს შანსს,  რომ თავი დააღწიოს იმ მდგომარეობას, როდესაც ოც ლარად თუ ას ლარად ყიდის საკუთარ ხმას. 

 

 

„საქართველოს ყველა პოლიტიკური კლასი დღეს ბენდუქიძეა.“

 

 

- თქვენ ნათქვამი გაქვთ, რომ დაბალშემოსავლიანობა საქართველოში ხელოვნურად არის შექმნილი. რას გულისხმობთ?

- დაბალშემოსავლიანობის ხელოვნურად შექმნა ძალიან ნაცადი გზაა და იმ ეკონომიკური პოლიტიკის შედეგია, რომელიც აქტიურად დაიწყო 2004-2005 წლებში. ამ დროს ყალიბდება ფორმულა, რომ „ყველაფრის გაყიდვა შეიძლება, სინდისის გარდა“. ეს წინადადება საკუთარ თავში უკვე გამორიცხავს სინდისის არსებობას. 

- კახა ბენდუქიძის ცნობილი ფრაზა გაიხსენეთ. 

- დიახ, ბენდუქიძეზე ვლაპარაკობ და ბენდუქიძის მიმდევრებზე, რომლებიც საქართველოს სამთავრობო თუ ოპოზიციური პოლიტიკური ელიტების ცნობიერებას სიმბოლურად გამოხატავენ. საქართველოს ყველა პოლიტიკური კლასი დღეს ბენდუქიძეა. პრივატიზაციით, რითიც ნაციონალური ხელისუფლება ამაყობდა, ექვს მილიარდ დოლარამდე გაიზარდა საქართველოს ბიუჯეტი. გასაგებია, ამ ოთახში რა ნივთებიც არის, ყველაფერს თუ გავყიდით, გარკვეული თანხა გაჩნდება. მაგრამ სად წავიდა პრივატიზაციიდან შემოსული ფული? ფეშენებელური სასტუმროების მშენებლობაში? უფუნქციო კოშკების მშენებლობაში? თუ სად? ვის ხმარდება? მხოლოდ შავ ფერებში არ ვილაპარაკებ, რადგან ბევრი ინფრასტრუქტურული ცვლილება განხორციელდა, მაგრამ, საბოლოო ჯამში, სახელმწიფომ კონსტიტუციურად დათმო მთავარი ბერკეტი. ეს გაუგონარი და უპრეცედენტო მოვლენაა -  საქართველოს კონსტიტუციის 94-ე მუხლი, რომლის მიხედვით, სახელმწიფოს არ აქვს უფლება, გადასახადები რეფერენდუმის გარეშე გაზარდოს. მსგავსი რამ არ ახსოვს მსოფლიო კონსტიტუციურ პრაქტიკას. ირაკლი კობახიძემ კბილებით დაიცვა ეს მუხლი 2015 წელს. ყველა კრიტიკოსი ბოლშევიკად და ილიას მკვლელად გამოაცხადა. როგორ შეიძლება, 21-ე საუკუნეში ასე მიმართო ადამიანებს, საკუთარ კრიტიკოსებს? საინტერესო ის არის, რომ ამ მუხლს დაუპირისპირდნენ არა ოპოზიციის წარმომადგენლები, არამედ, საზოგადოებრივი აქტივისტები. თორემ, ოპოზიციური პარტიები ზუსტად იმავე აზრზე იყვნენ, მათი შემოღებული იყო ეს მუხლი, თავის დროზე. მე ამას თვითკოლონიზაციის პოლიტიკას დავარქმევდი. თანამედროვე ნეოკოლონიალიზმი და თვითკოლონიზაცია სულ არ გულისხმობს იმას, რომ ვიღაც მოვა და დაგიპყრობს. ჩვენი კონსტიტუცია ხელს უწყებს, რომ საქართველო იყოს ძალიან სუსტი და განუვითარებელი ქვეყანა, ძალიან სუსტი და ადვილად გაყიდვადი მმართველობით. 

- არათუ კვალიფიციური პოლიტიკური კლასი, სოციალურად ორიენტირებული იდეოლოგიის პარტიაც ვერ წარმოქმნა ამ ეკონომიკურად გაჭირვებულმა ქვეყანამ.  უმუშევრობა, დაბალი შემოსავლები ყველა სოციოლოგიური გამოკითხვით, პრობლემების სათავეშია. მაგრამ სოციალური ინტერესების დამცველი პარტია არ გვყავს. ამას რით ხსნით?

- ამაზე ძალიან ბევრს ვფიქრობ, კურიოზია. მაგრამ, სინამდვილეში, ამასაც კონკრეტული მიზეზები აქვს. ეს მიზეზები, შორიდან თუ დავაკვირდებით, ისევ და ისევ ჩვენი საზოგადოების კლასობრივ მოწყობაზე შეგვიძლია გადავიტანოთ. საიდან მოდიან პოლიტიკოსები? საიდან ხდება პოლიტიკური კლასის შევსება? ეს არ არის ქუჩიდან მოსული, ან მოსახლეობის წიაღიდან გამოსული ხალხი. ეს ისევ და ისევ ელიტარული წრეებია, პირველ რიგში, ეკონომიკური გაგებით ელიტარული წრეები. საქართველოში არსებობს კუნძულისებრი ინფრასტრუქტურები - კერძო სკოლები, კერძო უმაღლესი სასწავლებლები, სადაც მხოლოდ და მხოლოდ მდიდარს შეუძლია სწავლა. იმიტომ, რომ საშუალო ან დაბალი შემოსავლის ოჯახი ვერ გასწვდება სწავლისთვის საჭირო გადასახადებს. ისევ და ისევ ერთი წრიდან მოდიან პოლიტიკოსები. 

- როგორც ხელისუფლებას, ისე ოპოზიციას გულისხმობთ?

- რა თქმა უნდა. შევხედოთ მათ ბიოგრაფიებს. შევხედოთ, სად და რა სფეროებში აქვთ განათლება მიღებული. ეს არის გარკვეული ტიპის ინდოქტრინაცია: არსებობს სწორი თეორიები - ესა და ეს; მხოლოდ მათით უნდა იხელმძღვანელო; არ უნდა გაინტერესებდეს მოსახლეობა, რადგან ეს არის ბიომასა, რომელიც შენი მიზნებისთვის უნდა გამოიყენო. 

- რომ დავაზუსტო, ნეოლიბერალურ და ლიბერტარიანულ მსოფლმხედველობას გულისხმობთ? 

- დიახ. ვშიშობ, რომ ჩვენი მოქმედი პოლიტიკოსების საკადრო შემავსებლებიც ამ სფეროს წარმომადგენლები იქნებიან. მათ მხოლოდ და მხოლოდ ეს ერთი რამ აქვთ ნასწავლი. ისევე, როგორც საბჭოთა პარტსკოლები ზრდიდნენ კონკრეტული აზროვნების ადამიანებს. 

- ძალაუფლების რამდენი ცენტრს ხედავთ დღევანდელ საქართველოში? 

- სამი ცენტრია, რომლებიც ერთმანეთზეა გადაბმული. ამაზე ბევრი მიფიქრია. ორი ცენტრი ერთმანეთთან ძალიან ახლოს არის - პოლიტიკის და ბიზნესის ელიტები. 

- პარლამენტში მართლაც ბევრი ბიზნესმენია. 

- დიახ, ბიზნესმენები არიან და ვინც ბიზნესმენი არ არის, ის რომელიღაც კონკრეტული ბიზნესის ლობია. შესაბამისად, ჩვენ გვაქვს ბიზნესის ყველაზე ველური ფორმა. ძალაუფლების მესამე ცენტრი არის ეკლესია, რომელიც პოლიტიკური მონაწილეც არის და უზარმაზარი ბიზნეს-ეკონომიკური ორგანიზაციაც. საქართველოს ეკლესიის ეკონომიკური მასშტაბები შეგვიძლია შევადაროთ რეფორმაციამდელი ხანის თუ ბაროკოს ეპოქის კათოლიკურ ეკლესიას - თავისი ინდულგენციებით, უზარმაზარი მიწის მფლობელობით და ბიზნესით. ფაქტობრივად, ყველა მაღალი სასულიერო იერარქი არის ბიზნესის მეწილე და მეწარმე. მათ გავლენა აქვთ მოსახლეობის დიდ ფენებზე. ღიადაც გვეუბნებიან, ჩვენი დახმარების გარეშე ვერცერთი პარტია ვერ გაიმარჯვებსო. ისინი უხეშად ერევიან პოლიტიკაში, ყველაფერს აკეთებენ, სულიერების გარდა - ეს უკვე ჩემი პოზიციაა. სულიერება იქნებოდა, მათგან რაიმე საღვთისმეტყველო სწავლება რომ მოდიოდეს. არ მახსოვს, ბოლო ათწლეულებში საეკლესიო წიაღიდან რამე მსგავსი გამოსულიყო. ეკლესია არის ყველაზე მატერიალისტური ორგანიზაცია დღეს საქართველოში. ამ სამი ცენტრის ალიანსი განაპირობებს ჩაკეტილ წრეს. 

- ამ წრის გახსნის გრძელვადიანი პერსპექტივა, ალბათ, განათლების სისტემაში ცვლილებებს უკავშირდება. ჩვენ ვიცით, რომ თუ არსებობა გვიწერია, განათლების რეფორმას ვერ ავცდებით. სამი ცენტრის ალიანსი ხომ არ არის  ღრმა მიზეზი იმისა, რომ განათლების არსებითი რეფორმა არა და არ ტარდება საქართველოში? 

- რა თქმა უნდა, განათლების სისტემას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს. ლექტორს არ უნდა უწევდეს კიდევ ორი-სამი სხვა სამსახურის ძებნა, რომ თვიდან თვემდე თავი ირჩინოს. მხოლოდ ხელფასების აწევაზე არ არის ლაპარაკი. როდესაც განათლების სფეროს დაფინანსება იზრდება, ეს იმასაც ნიშნავს, რომ სწავლა მეტი ადამიანისთვის უნდა გახდეს ხელმისაწვდომი. რამეში თუ შეთანხმდნენ, ქართველი პოლიტიკოსები ამაში შეთანხმდნენ, რომ სწავლა ფასიანი უნდა იყოს. მაგრამ საქართველოს სჭირდება, რომ მოსახლეობის დიდ ნაწილს ჰქონდეს წვდომა განათლებაზე. თანაც, გვიჭირს იმის აღიარება, რომ ჩვენი კულტურული პოტენციალი დღეს ატროფირებულია. ჯერ კიდევ 2010 წელს ძვირად ღირებული გამოკვლევა ჩატარდა, რომ გარკვეულიყო, რამდენი სტუდენტის აღზრდის საშუალება აქვს საქართველოს, ყველა უნივერსიტეტის ადამიანური რესურსის კონცენტრაციით. აღმოჩნდა, რომ ჩვენი აკადემიური რესურსი სწვდება 5 000 სტუდენტს, ისიც, ბაკალავრიატის დონეზე. ეს ფაქტია, რომელიც უნდა ვაღიაროთ. ასეთ შემთხვევაში, გამოსავალია უმაღლესი პროფესურის უცხოეთიდან ჩამოყვანა, ან ჩვენი პედაგოგების სპეციალურად მომზადება უცხოეთში. კონკრეტულად უნდა ვიცოდეთ, რისთვის ვაგზავნით და ვამზადებთ ამ თუ იმ სპეციალისტს. 

- მაგრამ გვაქვს თუ არა განათლების პოლიტიკა? 

- ჩვენ არ გვაქვს პოლიტიკა, არ გვაქვს კონცეფცია განათლებაში. ისევე, როგორც სახელმწიფოს არ გააჩნია კონცეფცია, რა უნდა, საით მიდის. შეიძლება, ასი პროცენტით ვიყო დამოკიდებული სხვა სახელმწიფოებზე, იმიტომ, რომ ასე მაწყობს და ჩემი რომ მქონდეს იმ სფეროში, უარესი იქნებოდა. რატომ არის, რომ ძლიერ სახელმწიფოებს ქარხნები საკუთარი ტერიტორიის გარეთ გააქვთ? იმიტომ, რომ ამა თუ იმ ქვეყანას არ უნდა, თავისი გარემო დააბინძუროს. გარდა ამისა, ინდონეზიაში მუშას ათჯერ ნაკლებს გადაუხდის, ვიდრე თავის გერმანელ ან ფრანგ მუშას უნდა გადაუხადოს. განათლების არცერთ მინისტრს, ვისაც მოვსწრებივარ, წარმოდგენა არ ჰქონდა, რა უნდოდა. დაჯდა თანამდებობაზე და ფიქრობს, მოდი, ახლა, ვიჯდები, სანამ მომხსნიან. 

 

 

„რითი ვიზიდავთ ადამიანებს? იმით, რომ ჩვენთან ყველაფერი ნებადართულია.“ 

 

 

- არცერთ ხელისუფლებას საქართველოში არ უნდა განათლებაში დიდი რესურსის ჩადება - ან იმიტომ, რომ გრძელვადიანი პროექტია: ფული ჩვენ უნდა ჩავდოთ და შედეგებს რომელიღაც სხვა ხელისუფლება მიიღებს; ან იმიტომ, რომ საერთოდ არ მჭირდება, მოსახლეობის დიდ ნაწილს კარგი განათლება ჰქონდეს. ასეთი მსჯელობა საფუძვლიანია?

- განათლების სფეროს განვითარების გარეშე შენარჩუნება ძალიან კარგად იხსნება იმ ეკონომიკური პოლიტიკის ფონზე, რომლის განხორციელება სააკაშვილის დროს დაიწყო. დღევანდელმა ხელისუფლებამ ეს პოლიტიკა არაჩვეულებრივად დახვეწა. რა ტიპის სახელმწიფოდ ვყალიბდებით? პრიორიტეტია ტურიზმი და მომსახურების სფერო. შესაბამისად, რაში მჭირდება აქ განათლებული ხალხი? რომელი იმუშავებს დამლაგებლად, მიმტანად და კრუპიედ კაზინოში? 

- ტურიზმზე ორიენტაციის შედეგია ბევრი რამ, რაზეც ვლაპარაკობთ?

- ამ პოლიტიკის მსხვერპლი საქართველოს გაჩანაგებული და გაღატაკებული მოსახლეობაა, ისევე, როგორც მოსახლეობა მსხვერპლია ბანკების, სააფთიაქო ქსელების, სუპერმარკეტების... ჩვენ ამას მხარს ვუჭერთ - მოდით, გაგვძარცვონ, დაგვაჩლუნგონ, გაგვანადგურონ - იმიტომ, რომ ეს მმართველი ელიტების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებაა. 

- როგორ ფიქრობთ, ეს გადაწყვეტილება მიიღეს იმიტომ, რომ ტურიზმზე კონცენტრირება ადვილი და თვალში მოსახვედრი პროექტი იყო? თუ სჯეროდათ, რომ ეს არის საუკეთესო გამოსავალი საქართველოსთვის? 

- ვიწრო ხედვა, სიხარბე, სწრაფად გამდიდრების განზრახვა, ისევ და ისევ, თითო-ოროლა ადამიანისთვის. აზარტული თამაშები ყველგან აკრძალულია რეგიონში - რუსეთში, თურქეთში, ირანში, სომხეთში, აზერბაიჯანში... იფიქრეს, მოდი, აქ გავხსნათო. ყველაფერი ამას მიება. თუ ტურიზმია შენი ქვეყნის განვითარების მთავარი ორიენტირი, ამას მოჰყვება აზარტული თამაშები, პროსტიტუცია, ნარკოტიკები, ალკოჰოლი. აღარც განათლება გჭირდება, ინგლისურის და კომპიუტერის ზედაპირული ცოდნა საკმარისია. ტურიზმი მარტო არ არის. რითი ვიზიდავთ ადამიანებს? იმით, რომ ჩვენთან ყველაფერი ნებადართულია. 

- სასწორის მეორე პინაზე შეიძლება დავდოთ კულტურა, სულიერება. აქ როგორ გვაქვს საქმე? ფრანკფურტის წიგნის ბაზრობასთან დაკავშირებით თქვით, პოლიტიკას წინ გაუსწრო კულტურის განვითარებამ, რადგან კულტურა ვითარდება იმ დევიზით, რომ ჩვენ დავბრუნდით ევროპაშიო. 

- ყველაზე მეტად სწორედ ევროპაში დაბრუნების თემა გავაკრიტიკე. 

- თქვენ თქვით, კულტურა მთლიანად პროდასავლურია, პოლიტიკა კი ისევ აღმოსავლეთის გაფართოებას ელოდებაო. 

- შეიძლება, დღეს ცოტა სხვანაირად მეთქვა ეგ ყველაფერი. ბევრი რამის მიმართ ძალიან კრიტიკული ვარ. მაგრამ შთამბეჭდავი ის იყო, რომ ფრანკფურტში ჩვენი წარდგენა არ მოხდა ეთნოგრაფიული მუზეუმის სახით. ეს პირველი შემთხვევა იყო. სადაც აქამდე წავსულვართ, ყველგან ეთნოგრაფია მიგვქონდა. როდესაც ჩვენს სახეს ეგზოტიკის კუთხით ვაჩვენებთ, არავინ მაგიდასთან არ დაგვიჯდება. გვიყურებენ, როგორც მუზეუმს, ზოოპარკს, მაგრამ არა როგორც თანასწორს. 

- ამას ავცდით ფრანკფურტში. 

- დიახ, მაგრამ რაც დრო გადის, კულტურის სფერო ჩემთვის სულ უფრო სევდიანი და შემაშფოთებელია. 

- რატომ? 

- კულტურას ხელოვნურად ვერცერთი მმართველი ვერ შექმნის. შეიძლება, კულტურის სფეროს დაფინანსება გაუზარდო და მუზეუმს არარენტაბელურად არ აღიქვამდე (ასეთი ცნობიერება ბარბაროსობაა); მაგრამ ეს დიდად არაფერს არ ცვლის, თუ თვითონ საზოგადოებაში, ქვეყანაში სულიერი პროცესები არ მიმდინარეობს. ყველაზე ფასეული, რაც ამ ახალ ეპოქაში ჩვენთან გაჩნდა - რაც არა მხოლოდ ლოკალური წრეებისთვის და ოჯახური გარემოცვისთვის არის საინტერესო, არამედ, მის გარეთაც ღირებულების მატარებელია - ეს, მგონი, არის ახალგაზრდული ელექტრონული მუსიკა. მესმის, რომ გიგანტური მასშტაბის მოვლენა არ არის და ელექტრონული მუსიკა, ნაწილობრივ, პოპულარული კულტურის სფეროა. მაგრამ ვერ ვიტყვი, რომ რომელიმე სხვა სფეროში ამ ტიპის გარღვევაა. ძალიან ტრაგიკულ რამეს ვიტყვი:

 
უცებ, აი, დღევანდელი ქართული ლიტერატურა, კინო, თეატრი, წარმოვიდგინოთ, რომ გაქრა. ამით არავის არაფერი არ დააკლდება.

ეს შემზარავია. ამაზე რომ ვფიქრობ, გული მისკდება. პოსტსაბჭოთა ხანაში ქართული კულტურის არცერთ სფეროში არაფერი ისეთი არ შექმნილა, რომელსაც საყოველთაო ღირებულება ექნებოდა. ძალიან ლოკალურები, უფრო მძაფრად რომ ვთქვათ, პროვინციულები გავხდით.

- ეს ძალიან სუბიექტური აღქმაა, რა თქმა  უნდა. 

- დიახ, სუბიექტურია, მაგრამ ჩემთვის მტკივნეული აღქმაა.

 
კულტურა ვერ იფურჩქნება იქ, სადაც ბაზარი არეგულირებს მას. ეს არის სიცრუეზე უცრუესი სიცრუე.

ბაზარზე გაყიდვადი მწერლები ყოველთვის საეჭვო ღირებულების მწერლები არიან. იგივე შეგვიძლია ვთქვათ კინოზე და ყველა სხვა სფეროზეც. 

- ფილმების ხარისხი საერთაშორისო ასპარეზზე მოწმდება. ბოლო წლებში გადაღებული ქართული ფილმების ნაწილმა დიდი აღიარება მოიპოვა.

- ძირითადად, მეორე-მესამე ხარისხის ფესტივალებზე... საქართველომ საბჭოთა პერიოდში მართლა სერიოზული კინოხელოვნება შექმნა. იმ ფილმებმა თამასა ძალიან მაღლა ასწია. ქართული საბჭოთა კინო იმდენად სერიოზული და ძლიერი აღმოჩნდა, რომ მისი მიზიდულობა აიძულებს დღევანდელებს, გაიმეორონ ის, რაც უკვე დიდი ხნის მკვდარია. და ახალი ვერ იბადება. მგონია, რომ დეა კულუმბეგაშვილმა ეს მოახერხა. პატარა-პატარა გამოვლინებები არის, მაგრამ თუ ვიტყვით, რომ დღეს ქართულ კინოს შეუძლია, კვლავ დამკვიდრდეს დიდ ასპარეზზე, მხოლოდ თავს მოვიტყუებთ. 

 

 

„სად ვმოძრაობთ, რა გვინდა - ვერ გაგვიგია. და ეს მდგომარეობა ვერ ბადებს კულტურას.“

 

 

- ბატონმა გია ყანჩელმა ასეთი რამ მითხრა: „საბჭოთა საქართველოს მოსახლეობის 5-10% ხელოვნებაში ქმნიდა ცხოვრებას. ეს ხდებოდა იმიტომ, რომ მათთვის ერთნაირად ახლობელი იყო როგორც ქართული კულტურა, ასევე რუსული კულტურა. მაშინ იმ 5%-მა ერთნაირად იცოდა - დავუშვათ, რობერტ სტურუამ, დავუშვათ, ოთარ იოსელიანმა - ორივე კულტურა. მათთვის ეს ორი კულტურა გაიგივებული იყო. დღეს ბევრი ლაპარაკობს ინგლისურად, ნაკლები - ფრანგულად ან გერმანულად, მაგრამ არ მიმაჩნია, რომ შეუძლიათ იმსჯელონ გერმანულ, ინგლისურ ან ფრანგულ ლიტერატურაზე ისე, როგორც ის 5% მსჯელობდა ამ ჩვენს საერთო კულტურაზე.“ 

- არაჩვეულებრივად ზუსტი განმარტებაა. ეს არის მთავარი პრობლემა. აქ არც დაფინანსებაზეა ლაპარაკი, არც პოლიტიკურ მიკერძოებებზე. ეს ყველაფრის მიღმაა. რაც მე მაშინებს და, ჯერჯერობით, ვერ გამომითქვამს, ვერ ჩამომიყალიბებია - სწორედ ის მექანიზმებია, რომლებიც არანაირად არ არის დამოკიდებული ჩემს, თქვენს და რომელიმე კერძო ადამიანის პირად ნებაზე, თუნდაც, ნიჭიერებაზე. აქ სხვა ტიპის ძალაა. საბჭოთა პერიოდის ქართული კულტურის წარმატების მიზეზი ზუსტად ის არის, რომ მიბმულია რაღაც საერთო სისტემასთან. შეიძლება, იქ რუსული დომინანტი იყო, მაგრამ რომ შევადაროთ მზის სისტემას - ცენტრში არის დიდი ვარსკვლავი და მის ირგვლივ აბსოლუტურად დამოუკიდებელი სხვა ტიპის წარმონაქმნები. ქართული არ არის რუსულის იდენტური, ისევე, როგორც გვიან შუასაუკუნეების ქართული არ არის სპარსულის იდენტური, მიუხედავად იმისა, რომ სწორედ სპარსულის გრავიტაციულ ველში იმყოფება. მანამდე იყო ბიზანტიის გრავიტაციული ველი. ჩვენ დღეს ვართ პლანეტა ორბიტის გარეშე. ვარსკვლავი აღარ გვყავს და იმის ილუზია, რომ როცა ყველანი ინგლისურად ავლაპარაკდებით, ამით რაღაც შეიცვლება, - ძალიან არასწორი და ზედაპირული წარმოდგენაა. სადღაც უნდა ვიპოვოთ ჩვენი ადგილი. საბჭოთა პერიოდში ზენარცისული სახე შევიქმენით. თითქოს, ისეთი მოჯადოებულები ვართ საკუთარ თავში შეყვარებულობით, რომ დღემდე ვერ გამოვდივართ ამ მდგომარეობიდან. განვაგრძობთ არსებობას, როგორც საბჭოთა საქართველო და ვერ აღგვიქვამს, რომ ის ქვეყანა აღარ არსებობს. ნებისმიერი კვალიფიციური ფსიქოთერაპევტი იტყვის, რომ პოპულარული ლოზუნგი „აღარასოდეს დავბრუნდებით საბჭოთა კავშირში!“ (Never Back to USSR) გამოხატავს ავადმყოფურ ნოსტალგიას კი არა, ფაქტობრივად, გლოვას. ჩვენი არაცნობიერი გაჰკივის: „ვაიმე, ეს რა დაგვემართა!“ ვერ ვახერხებთ დამოუკიდებელ არსებობაზე გადასვლას, შეიძლება, იმის გამოც, რომ, ფაქტობრივად, დავრჩით პლანეტა ვარსკვლავის გარეშე, გრავიტაციული ველის გარეშე. სად ვმოძრაობთ, რა გვინდა - ვერ გაგვიგია. და ეს მდგომარეობა ვერ ბადებს კულტურას. 

- ფიქრობთ, რომ ქართველს სხვა კულტურით სჭირდება გამდიდრება იმისთვის, რომ მსოფლიო მასშტაბის და ღირებულების შემოქმედება შექმნას? 

- დიახ, ასე ვფიქრობ. მას სჭირდება დიდი კულტურული სივრცე, რომლის ორგანული ნაწილიც ის იქნება, საიდანაც სასიცოცხლო იმპულსებს და საკვებს მიიღებს.  საკუთარს და თავისებურს ის სხვასთან სიმბიოზით ქმნის. ამის გარეშე, ის გამორთულია ენერგიის წყაროდან და ისეთ პერიფერიად თუ პროვინციად იქცევა, რომელსაც ცენტრი არ გააჩნია. დღეს ის ასეთ მდგომარეობაშია. 

- როგორ ფიქრობთ, რა ელოდება პლანეტას გრავიტაციის გარეშე? 

- ალბათ, თავის დამშვიდება გამომდის, მაგრამ, ჯერჯერობით, ამაზე უკეთესი არაფერი არ მაფიქრდება: თუკი აქამდე გადავრჩენილვართ, ადრე თუ გვიან, სადღაც ვიპოვით გზას. უფრო ხელმოსაჭიდი რომ ვთქვათ: როდესაც საფრთხეს ვაცნობიერებ და ეს საფრთხე გლობალურია - გაქრობის, გადაშენების, განადგურების, დიდი ტრაგედიის მოახლოების საფრთხეა - დამცავი მექანიზმი მერთვება. ჰიოლდერლინის ციტატაა: როდესაც არსებობს საფრთხე, მაშინ ჩნდება ხსნა. ალბათ, პირველ რიგში, საფრთხეების სწორი გააზრება გვჭირდება, რომ საიდანღაც, კულტურული წიაღიდან, გამოჩნდეს ის ენერგია, რომელიც შესაძლებელს გახდის გადარჩენას. როგორც იმუნიტეტი შეიძლება მხსნელად მოევლინოს ორგანიზმს, ასევე, არა მესიები და ლიდერები, არამედ საკუთარი შინაგანი ძალა უნდა იპოვოს ქვეყანამ. ასეთი პერიოდი ადრეც ყოფილა. თუნდაც, ერთი საუკუნის წინ ჩვენ შევძელით სამწლიანი პირველი რესპუბლიკის შექმნა. ეს ჩემთვის ლამის სასწაულის ტოლფასია! თუ რამე მეამაყება საქართველოს ისტორიაში, პირველი რესპუბლიკა არის ჩვენი დაუჯერებელი მიღწევა. 

- დიდი მადლობა საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატა ეკუთვნის შვეიცარიელ ფსიქიატრს - კარლ გუსტავ იუნგს (1875-1961): „მე ვარ ის, ვინც გადავწყვიტე, რომ ვიყო.“

- იყო პერიოდი, როდესაც ძალიან გატაცებული ვიყავი იუნგით და მიხარია, რომ მალე გადამიარა ამ გატაცებამ. ამით მას არ ვაკნინებ, დიდი მოვლენაა, მაგრამ კატეგორიულად არ ვეთანხმები. ეგრე რომ იყოს, ცხოვრება ბევრად უფრო მარტივი, მაგრამ ნაკლებად საინტერესო იქნებოდა. მე თუ საკუთარი თავის დამპროგრამებელი ვარ, სადღა არის ის, ვინც მკარნახობს, როგორ მინდა, რომ დავაპროგრამო? მართალი იყო ფროიდი, როდესაც ამბობდა, რომ იუნგმა ფსიქოანალიზს ვერაფერი ვერ გაუგო. 

- მეორე ციტატის ავტორია გერმანელი ფილოსოფოსი არტურ შოპენჰაუერი (1788-1860): „ის, რასაც ადამიანები ბედისწერას უწოდებენ, სხვა არაფერია, თუ არა მათ მიერვე ჩადენილ სისულელეთა ერთობლიობა.“ 

- შეუძლებელია, ასეთი რანგის ფილოსოფოსის ნააზრევზე თქვა, რომ არ არის მართალი. ფილოსოფიური სიმართლე არ ექვემდებარება შეფასებას, ვთქვათ, პლატონი მართალია თუ არა?! რა თქმა უნდა, ამ კატეგორიებით ვერ შევხედავთ. რაღაც ან აღგაფრთოვანებს, ან არ აღგაფრთოვანებს. ჩემთვის ეს აღმაფრთოვანებელი სიძლიერის აზრია. 
 

ფოტომასალა: ზურაბ ქურციკიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე