×
„ძირითადი განძი, რომელიც დამაქვს, ალბათ, ბავშვობაში დავაგროვე“

სანდრო ასათიანი

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის კიბერლაბორატორიის - UniLab-ის დირექტორი


2267

ინტერვიუს შესახებ

სანდრო ასათიანი კიბერლაბორატორიის დირექტორია. ეს ნიშნავს, რომ მასთან მომავლის საქართველოზე ვილაპარაკეთ. 


ადრე ვერ ვხვდებოდი, რომ მომავალში სამყარო შეიძლება სრულიად შეიცვალოს და ამ შესაძლო ცვლილებებზე ლაპარაკი დღესვე არა მხოლოდ აუცილებელია, არამედ, ძალიან საინტერესოც არის. თან, სანდრო ასათიანი საბავშვო წიგნების ავტორია და, ალბათ, ამიტომ, იცის, ძალიან მკაფიოდ და მარტივად როგორ უნდა ახსნას რთული საკითხები. 


ჩემს წარმოდგენაში, სანდრო ერთგვარი ხიდია ბავშვებსა და უფროსებს შორის. მასში ბავშვურიც ბევრი დავინახე და დიდურიც. 


გაიცანით სანდრო ასათიანი - ადამიანი, რომელიც მომავლის პროექტებზე მუშაობს და თან განძივით დააქვს თავისი ოცნებების და სიზმრების სამყარო. 
 

ია ანთაძე

- სანდრო, გასაგებია, რომ ყველანი ჩვენი ბავშვობიდან მოვდივართ, მაგრამ პირადად თქვენ როგორ მოდიხართ თქვენი ბავშვობიდან? 

- ორენოვანი ბავშვი ვიყავი. ბებია წარმოშობით უკრაინელი იყო, ქართული ესმოდა, მაგრამ ვერ ლაპარაკობდა. ამიტომ ბებიას, რომელთანაც ბევრ დროს ვატარებდი, რუსულად ველაპარაკებოდი. ალბათ, ამ ორენოვნების გამო, სამყაროსთან კომუნიკაცია მიჭირდა. შეიძლება ითქვას, „შიგნით“ წავედი - ფიქრებში, მოსაზრებებში, ოცნებებში... ეს სამყარო სულ თან დამქონდა. რომ გავიზარდე, ისევ დავუბრუნდი იმ ფიქრებს და სხვანაირად შევხედე - უკვე დიდის თვალით. როცა ბავშვებს ვხვდები ჩემს საბავშვო წიგნებთან დაკავშირებით, ვეუბნები, რომ შეიძლება უფროსებს უცნაურად ან სასაცილოდ მოეჩვენოთ თქვენი ფიქრები, ოცნებები, სიზმრები, მაგრამ ისინი ძალიან მნიშვნელოვანია. როცა გაიზრდებით, შეიძლება წიგნების წერა დაიწყოთ, ან რამე ისეთი გამოიგონოთ, რაც მანამდე არ არსებობდა და რაზეც ბავშვობაში გიფიქრიათ. 

- ბავშვობის სანდროს დღეს თუ ხედავთ თქვენში?

- დიახ, რა თქმა უნდა. ასაკი მემატება, მაგრამ წერაში ან ხატვაში მეხმარება, როცა ვუბრუნდები იმ თემებს, რომლებზეც ბავშვობაში ვფიქრობდი. ძირითადი განძი, რომელიც დამაქვს, ალბათ, ბავშვობაში დავაგროვე. 

- სხვათა შორის, თქვენში ძალიან იგრძნობა რაღაც, ბავშვობიდან გამოყოლილი. თქვენი ციტატაა: „პატარა ადამიანს სჭირდება გულახდილი ზრდასრულები, რომლებიც საკუთარ გამოცდილებას გაუზიარებენ.“ ფიქრობთ, ბავშვები მზად არიან უფროსების გულახდილობისთვის?

- არსებობს საბავშვო წიგნები, სადაც, მაგალითად, ცდილობენ, ბავშვებს აუხსნან, რა არის სიკვდილი. საკმაოდ რთული თემაა. როდესაც „დიდების თემებზე“ ბავშვს ელაპარაკები, რა თქმა უნდა, ამას ფორმა უნდა მოუძებნო. ძალიან არ მიყვარდა ფრაზა: „გაიზრდები და მერე გაიგებ.“ თუმცა, მეც მითქვამს ეს ფრაზა ჩემი შვილებისთვის და მიმაჩნია, რომ არასწორია. ნებისმიერ თემაზე, რომელიც ბავშვს აინტერესებს - რა თქმა უნდა, მისთვის გასაგები ფორმით - ლაპარაკი აუცილებელია. 

- გულწრფელობას რატომ უკავშირებთ?

- თვითონ ბავშვებში არის ეს გულწრფელობა, ბავშვი ტყუილს ცუდად ეგუება. მერე ვიზრდებით და ვართ იმ სამყაროში, რომელშიც ვართ. ბავშვობაში რაც გვაქვს, ის რომ ასაკთან ერთად გამოვიყოლოთ, რამდენად უკეთეს სამყაროში ვიცხოვრებდით?! ამიტომ არის მნიშვნელოვანი, რომ გულწრფელობა არ გავაქროთ. როგორც ვთქვი, მე ძალიან ბევრი რამ წამოვიღე ბავშვობიდან. მაშინ რომ „ჩაეკეტათ“ რაღაც მიმართულებები; უფროსებს რომ ეთქვათ, ამაზე არ იფიქრო, ჯერ პატარა ხარო, - მერე უფრო გამიჭირდებოდა. თუ ბავშვთან გულწრფელი ხარ, რომ გაიზრდება, ბევრ რამეზე ბარიერების გარეშე ექნება წარმოდგენა.

- ბევრ ადამიანთან გიხდებათ ურთიერთობა, ლექტორი ხართ, სხვადასხვა პროექტს ახორციელებთ. თუ არის რაიმე მნიშვნელოვანი, რითიც თქვენი სოციალური „მე“ თქვენი პიროვნული „მე“-სგან განსხვავდება?

- ალბათ, არა. ამ პროექტებში უფრო მეტ დროს ვხარჯავ, ვიდრე ჩემს ოჯახთან და ახლობლებთან ურთიერთობაში. რასაც ვაკეთებ, ყველაფერი მაინტერესებს. ადამიანი წარმოუდგენელი არსებაა იმ გაგებით, რომ ისეთ რამეს აკეთებს, რაც ჯერ არ არსებობს. ეს ფენომენი ძალიან მაინტერესებს - რატომ გვაქვს სურვილი, გამოვიგონოთ პერსონაჟი, რომელიც არ არსებობს და მერე ეს არარსებული პერსონაჟი შინაგან დიალოგში შემოვიყვანოთ? პროექტები, რომლებზეც ვმუშაობ, აერთიანებს ადამიანებს, რომლებიც ქმნიან რაღაცას, რაც ჯერ არ არსებობს, მერე ჩნდება და თავისი ცხოვრებით ცხოვრობს. ეს პროცესი ბევრ დროს მართმევს და ჩემთვის ძალიან საინტერესოა. 

- ანუ თქვენი სოციალური და პიროვნული „მე“ იმიტომ არ განსხვავდება ერთმანეთისგან, რომ ნამდვილად გაინტერესებთ ის, რასაც სხვებთან ერთად აკეთებთ? 

- ეს ბედნიერება მაქვს, რომ ვაკეთო ის, რაც მართლა მაინტერესებს. პირველი პროფესიით მხატვარი ვარ. როცა სამხატვრო აკადემია დავამთავრე, მივხვდი, რომ თუ ხატვა გახდება ჩემი პროფესია, იძულებული ვიქნები, მაშინაც ვხატო, როცა ამის სურვილი არ მექნება. ამიტომ, ვარჩიე, რომ ხატვა ჩემი ჰობი გამხდარიყო და ამით გადამერჩინა რაღაც, ჩემთვის მნიშვნელოვანი. შემდეგ დავიწყე ბევრი სხვადასხვა რამის კეთება, რასაც, ერთი მხრივ, შემოსავალი მოაქვს და, მეორე მხრივ, მართლა საინტერესოა. ახლა ვიმყოფები იმ ეტაპზე, როცა შემიძლია ის ვაკეთო, რაც მაინტერესებს. 

 

 

"ტექნოლოგები გვეხმარება, ჩვენი იდეიდან მის რეალიზაციამდე გზა მაქსიმალურად შევამოკლოთ."

 

 

- ერთხელ თქვით, ბავშვობისას არ მქონდა წარმოდგენილი, რას გავაკეთებდიო. თქვენ წერთ და ილუსტრაციებს უკეთებთ საკუთარ წიგნებს, ჯეოლაბის და უნილაბის დამფუძნებელი ხართ, ლექციებს კითხულობთ, სხვადასხვა პროექტს ახორციელებთ. მე კი ჩამოვთვალე, მაგრამ თქვენ რომ გკითხოთ, რას აკეთებთ-მეთქი, შეგიძლიათ, ერთი კონცეფციით გააერთიანოთ თქვენი მრავალმხრივი საქმიანობა და ისე მიპასუხოთ?

- ალბათ, ისევ იმავეს გიპასუხებდით - ძალიან მაინტერესებს პროცესი, როცა ქმნი იმას, რაც ჯერ არ არსებობს. მაგალითად, უნილაბი როგორ შეიქმნა: ვფიქრობდით, რომ სტუდენტებისთვის, ახალგაზრდებისთვის უნდა არსებობდეს სივრცე, სადაც მათ საშუალება ექნებათ - და ჩვენც დავეხმარებით - იპოვონ საკუთარი თავი. ადამიანი უნივერსიტეტში მოდის არა მხოლოდ იმიტომ, რომ რაღაც კონკრეტული პროფესია შეიძინოს, არამედ, იმისთვისაც, რომ ცხოვრების შესახებ მეტი შეიტყოს. ფიქრობს, რომ უნივერსიტეტში დახვდებიან მასზე უფროსი და გამოცდილი ადამიანები, რომლებიც რაღაც ისეთს დაანახებენ, რასაც თვითონ ვერ ხედავს, მაგრამ რაც სჭირდება იმისთვის, რომ შემდეგი ნაბიჯი გადადგას ცხოვრებაში. თუმცა, სწავლა ხშირად გადაიქცევა ხოლმე ყოველდღიურ რუტინად და ადამიანს ავიწყდება, რატომ მოვიდა უნივერსიტეტში. ჯეოლაბის და უნილაბის შემთხვევაში, ვცდილობთ, დავეხმაროთ ადამიანს, საკუთარი თავი იპოვოს. ამ მხრივ, ტექნოლოგიები ძალიან კარგი ინსტრუმენტია. 

- რატომ?

- იმიტომ, რომ ტექნოლოგები გვეხმარება, ჩვენი იდეიდან მის რეალიზაციამდე გზა მაქსიმალურად შევამოკლოთ. ადრე ამას ათწლეულები სჭირდებოდა. 

- სკოლებშიც და უნივერსიტეტებშიც ახალგაზრდებს ეხმარებით, ისწავლონ ციფრული ტექნოლოგიები, რისი ცოდნაც მომავალი ათწლეულების განმავლობაში აუცილებელი იქნება. რამდენად ხარისხიანი და კონკურენტუნარიანი ცოდნის მიღებაა შესაძლებელი დღეს საქართველოში? 

- როგორც ყველაფერში, აქაც უცნაური სიტუაციაა. ერთი მხრივ, ტექნოლოგიებთან წვდომა გვაქვს. ერთი უცხოელი, მსოფლიო ბანკის ექსპერტი მეუბნებოდა: თქვენი პრობლემა ტექნოლოგიებზე ხელმისაწვდომობა არ არის, ამ ტექნოლოგიების გამოყენების უნარიაო. სხვადასხვა რეგიონში ყოფილა და ბავშვებისთვის უკითხავს - ვინმე თუ არის ამ ოთახში, ვინც  ინტერნეტში არასდროს შესულაო? არავის ხელი არ აუწევია. შემდეგ უკითხავს, თუ იცნობთ ისეთ ბავშვს, რომელიც ინტერნეტში არასდროს შესულაო? ხელი ისევ არავის აუწევია. ეს ნიშნავს, რომ ტექნოლოგიებთან წვდომა არსებობს. უბრალოდ, საჭიროა, მათი ადეკვატურად გამოყენება ვიცოდეთ. ბევრჯერ მინახავს, რომ ბავშვმა ისწავლა, როგორ შევიდეს YouTube-ში, როგორ აარჩიოს ვიდეო და კომპიუტერს იყენებს, როგორც ტელევიზორს. ტელევიზორს რომ ჩართავ, მხოლოდ ის შეგიძლია, რომელიმე არხზე შეხვიდე და ნახო, რაც გაინტერესებს. მაგრამ ინტერნეტის შესაძლებლობები უსაზღვროა: შეგიძლია, კითხვა დასვა; ან თვითონ გადაიღო რამე და ატვირთო... მაგრამ ხშირად შეზღუდულები ვართ. ტექნოლოგიები ინსტრუმენტია, თვითმიზანი ვერასდროს გახდება. მიზანი საკუთარი თავის რეალიზაციაა. მეორე, რაშიც კონკურენტუნარიანები ვართ, ჩემი აზრით, ის არის, რომ ქართველებს შემოქმედებითი უნარები გვაქვს. რაში დაგვჭირდა, რომ ოდესღაც ჩვენი ანბანი გამოვიგონეთ? ბევრმა ჩვენზე მეტად განვითარებულმა ხალხმა აიღო და ლათინური ანბანი გამოიყენა. იმ დროისთვის  ანბანის გამოგონებას სასწაული ძალისხმევა დასჭირდებოდა. ან თრიალეთის თასი რომ გავიხსენოთ, ქრისტიანობამდელი არტეფაქტი. ამ თასის გაკეთება დღეს კოსმოსში რაკეტის გაშვებას უდრის. იმ დროისთვის ყველაზე უფრო რთული ტექნოლოგიების გამოყენება იყო საჭირო, რომ ეს თასი გაეკეთებინა ჩვენს წინაპარს. ოდესღაც შევძელით, რომ ჩვენი კრეატიულობით, შრომისმოყვარეობით და ჰაკერული უნარით („დაჰაკვა“ ნიშნავს მოკლე, არასტანდარტული გზის მოძებნას) რაღაც ისეთი შევქმენით, რასაც იმდროინდელ მსოფლიოში ანალოგი არ ჰქონდა. ეს პოტენციალი ჩვენში არის. თუ ტექნოლოგიურ ინსტრუმენტებს გამოვიყენებთ, შეიძლება, კიდევ ერთხელ გავაოცოთ სამყარო. 

- თანამედროვე ბავშვები იზრდებიან გარემოში, სადაც ბუნებრივად არსებობს კომპიუტერი, ინტერნეტი. როდესაც ისინი სკოლაში მიდიან, შეიძლება, თავის მასწავლებლებზე უკეთესად იცოდნენ კომპიუტერთან ურთიერთობა. ამა თუ იმ თემაზე მოსწავლემ შეიძლება ბევრად მრავალფეროვანი მასალა მოძებნოს, ვიდრე მასწავლებელი სთავაზობს. მიგაჩნიათ თუ არა ეს პრობლემად? 

- ეს მთელ მსოფლიოში ხდება. ამბობენ, რომ ბავშვებს გაცილებით მეტი შესაძლებლობა აქვთ, ვიდრე მათ საგანმანათლებლო სისტემა სთავაზობს სხვადასხვა ქვეყანაში. 

- იმის გამო, რომ ბავშვებს უფრო მეტად მიუწვდებათ ხელი ტექნოლოგიებზე? 

- არა მხოლოდ. ბავშვს უფრო მეტი დრო აქვს, რომ ახალი ტექნოლოგიები გაარჩიოს, ვიდრე მასწავლებელს და ბავშვი უფრო სწრაფად ითვისებს ტექნოლოგიურ სიახლეებს. ამიტომ, ახლა ბევრს საუბრობენ იმის შესახებ, რომ მასწავლებლის როლი უნდა შეიცვალოს. მასწავლებელი უნდა გახდეს მიმართულების მიმცემი და არა უშუალოდ ცოდნის გადამცემი.  დღეს ინფორმაციის უამრავი წყარო არსებობს. თუმცა, მასწავლებელს რჩება ფუნქცია, რომელსაც, ალბათ, მანქანა ვერ ჩაანაცვლებს: მასწავლებელი ხედავს მთლიან სურათს. კლასში ბავშვები არათანაბრად არიან განვითარებულები. მაგალითად, პირველკლასელი დაჯდება კომპიუტერთან და გეომეტრიულ ფიგურებს ისწავლის. მაგრამ შეიძლება თვლა არ იცოდეს. მასწავლებელია ის ადამიანი, რომელიც თითოეულ ბავშვს უნდა დაეხმაროს, რომ ცოდნის დანაკლისი შეივსოს. მასწავლებლის როლი შეუცვლელია იმაშიც, რასაც „ფარულ კურიკულუმს“ უწოდებენ. არსად არ წერია, მაგრამ მასწავლებელი ბავშვს ასწავლის, როგორი ადამიანი უნდა იყოს. მე, მაგალითად, პატარა რომ ვიყავი, ვცდილობდი, ისეთივე კარგი ვყოფილიყავი, როგორიც ჩემი მასწავლებელი იყო. 

- ჩვენი მასწავლებლები როდის იქნებიან მზად, რომ თავისი ახალი ფუნქცია შეასრულონ და განახლებული გარემოს ადეკვატურები იყვნენ?

- ზოგადად, ბევრი მასწავლებელი გვყავს. მათ შორის ძალიან საინტერესო ადამიანები არიან. მაგრამ არ არსებობს მექანიზმები, რომ ამ საინტერესო მასწავლებლებმა თავისი ცოდნა სხვებს გაუზიარონ. 

- გაზიარება ხდება, ამას თვალნათლივ ვხედავ სოციალურ ქსელებში. მაგრამ, ჯერჯერობით, გაზიარება ადამიანების კეთილი ნებაა. 

- ჩვენმა სისტემამ ვერ დაინახა, მაგრამ უცხოელებმა დაინახეს და სათანადოდ შეაფასეს ლადო აფხაზავა. მან იპოვა მიდგომები, როგორ იმუშაოს ბავშვებთან ერთად პროექტებზე. ეს უმნიშვნელოვანესია. ლადო აფხაზავა ბავშვებთან ერთად ჯდება და კითხულობს, აბა, რა პრობლემა გვაქვს? როგორ შეიძლება, რომ ეს პრობლემა მოვაგვაროთ? ასეთი მასწავლებლები არსებობენ. უბრალოდ, ჩვენ ერთეულების შესახებ ვიცით. არ გვაქვს მექანიზმი, რომელიც სისტემურ ნიადაგზე დააყენებდა მათი მიგნებების და გამოცდილების გაზიარებას. 

- უშუალოდ კომპიუტერული ტექნოლოგიების სწავლების კუთხით რა ხდება სკოლაში? 

- ახლა კომპიუტერული ტექნოლოგიები მეორე კლასიდან მეექვსე კლასის ჩათვლით ისწავლება. ეს საგანი უნდა ავიდეს მეცხრე კლასამდე და მეცხრე კლასის მერე ან სხვადასხვა საგანში გამჭოლ კომპეტენციად უნდა იქნას აღიარებული, ან, თუ ბავშვმა ეს სფერო აირჩია, მაშინ არჩევითი საგნის ფარგლებში უნდა ჰქონდეს საშუალება, რომ უფრო სიღრმისეულად ისწავლოს. 

 

 

"ახალი ტექნოლოგიები არსებულ პროფესიებს რომ აქრობს, ახალ, აქამდე არარსებულ პროფესიებს აჩენს."

 

 

- მინდა, შეგახსენოთ ციტატა თქვენი საჯარო გამოსვლიდან: „არსებობს კვლევები იმის შესახებ,  რომ  სტუდენტები, რომლებიც  ახლა ამთავრებენ უნივერსიტეტს, ცხოვრების განმავლობაში რამდენჯერმე შეიცვლიან პროფესიას.“ თქვენ მათ ურჩევთ რომ მთავარი, რაც უნდა იცოდნენ, სწავლის სწავლაა - როგორ დაიმატონ ახალი ცოდნა ამა თუ იმ მიმართულებით. ასევე, ნათქვამი გაქვთ, რომ ახალგაზრდებმა უნდა განივითარონ შემოქმედებითი უნარები. როგორი იქნება ის გარემო, რომელშიც დღევანდელ მოსწავლეებს და სტუდენტებს მოუწევთ ცხოვრება?

- ამბობენ, რომ ბევრ საქმეს, რომელიც მოსაწყენია, მექანიკურია, დროთა განმავლობაში, მანქანები გადაიბარებენ და ჩვენ მაგივრად გააკეთებენ. მაგალითად, საუბარია იმაზე, რომ ახლო მომავალში გაჩნდება მანქანა მძღოლის გარეშე. ეს ნიშნავს, რომ გაჩნდება თვითმფრინავიც და გემიც, რომლის მართვას ადამიანი არ დასჭირდება. წარმოიდგინეთ, მძღოლის პროფესიის რამხელა პლასტი რჩება უსამსახუროდ. ავიღოთ ტელევიზორების ქარხანა. ამ ქარხნის ხელმძღვანელობას აქვს მიზანი, რომ რაც შეიძლება მეტი რობოტი დაასაქმოს: ისინი არ გაიფიცებიან, 24 საათი იმუშავებენ... მაგრამ თუ ადამიანებს სრულად ჩაანაცვლებენ მანქანები, მაშინ ტელევიზორების ქარხნის პროდუქციის შესაძენი თანხა აღარავის ექნება. ამიტომ, დღეს საუბარია იმაზე, რომ როცა ადამიანი დაიბადება, მას უკვე უნდა ჰქონდეს გარანტირებული საბაზისო შემოსავალი. 

- საიდან უნდა გაჩნდეს ეს რესურსი? 

- ფიქრობენ, რომ რობოტებს დაეკისროს რაღაც გადასახადი. შენ თუ რობოტი გყავს ქარხანაში, შესაბამისი თანხა უნდა გადაიხადო ფონდში, რომელიც თითოეულ ადამიანს უზრუნველყოფს საბაზისო მოთხოვნების (კვების, განათლების, ბინის) დონეზე. შემდეგ ადამიანზე იქნება დამოკიდებული: თუ უფრო მეტი უნდა - კარგი მანქანა, აგარაკი - მაშინ უნდა იმუშაოს. მაგრამ თუ პროფესიები, ძირითადად, რობოტების მიერ იქნება დაკავებული, ადგილი დარჩება მხოლოდ შემოქმედებითი პროფესიებისთვის. რისი გაკეთება არ შეუძლია მანქანას? ვიცით, რომ მანქანას ადამიანზე უკეთესად შეუძლია მანქანის აწყობა. მაგრამ ვერ იტყვის: „ასე რატომ ვაკეთებთ?! მოდი, სულ სხვანაირად ვცადოთ!“ მეორე მხრივ, მხატვარს, მუსიკოსს შეუძლიათ, ახალი საზღვრები გახსნან, თავიდან რაზეც ვლაპარაკობდით. ალბათ, ამაზე იქნება მოთხოვნა. 

- შემოქმედებითი უნარი ისეთი რამ არის, რომ სწავლის დღევანდელი კვალიფიკაცია, შეიძლება, მერეც საკმარისი აღმოჩნდეს. მაგრამ ხომ არის ისეთი სპეციალობები, რომლებშიც დღევანდელ კვალიფიკაციას მთლიანად მანქანები დაფარავენ. მაშინ ადამიანმა, რომელმაც ისწავლა მათემატიკა, ფიზიკა, ბიოლოგია და ასე შემდეგ... რაღაც სხვა კვალიფიკაცია უნდა შეიძინოს, რომ თავისი ადგილი იპოვოს?

- დღესაც ხდება, რომ, მაგალითად, მათემატიკოსი გადავა მონაცემების ანალიზზე. ამის გარდა, ახალი ტექნოლოგიები არსებულ პროფესიებს რომ აქრობს, ახალ, აქამდე არარსებულ პროფესიებს აჩენს. სწავლის სწავლა სწორედ ამისთვის არის საჭირო, რომ შეძლო, შენს ცოდნას რაღაც დააშენო ზევიდან. 

- სწავლის სწავლა ისეთი რამ არის, რასაც აკადემიურ გარემოში დამატებითი დროის გატარება აღარ სჭირდება? ანუ უნივერსიტეტებში სწავლის დრო შეიძლება არც გაიზარდოს?

- სწავლის სწავლა სკოლიდან უნდა დაიწყოს. ის საგანმანათლებლო გარემო, რაც ახლა არსებობს, ინდუსტრიულ ეპოქაში შეიქმნა და, თითქოს, მის ალტერნატივას ვერ ვხედავთ. ზარი დაირეკა, ქარხანამ მუშაობა დაიწყო, ან ადამიანმა სწავლა დაიწყო... ზარი დაირეკა და დამთავრდა სამუშაო და სასწავლო დღე. გარემო, რომელშიც ვმუშაობ ან ვსწავლობ, მე არ შემიქმნია. ვიღაცამ მიმითითა: ეს არის შენი სამუშაო სივრცე, აქ იჯექი და აქ აკეთე შენი საქმე. 

- მაგრამ ეს იცვლება. 

- დიახ, იმიტომ, რომ ინდუსტრიულ ეპოქამდე იყო სხვა მიდგომა - სახელოსნოს პრინციპი. ადამიანების პატარა ჯგუფი შეკრებილი იყო ერთ სივრცეში, სადაც ჰქონდათ კონკრეტული ამოცანა და სანამ ამ ამოცანას არ გადაწყვეტდნენ, შეიძლებოდა, ღამეებიც გაეთენებინათ. ადამიანი სახელოსნოში სწავლობდა კეთებით. ეს მხატვრების მაგალითზე ძალიან კარგად ჩანს. ჩვენ ვიცით, რომ ვეროკიო იყო ლეონარდო და ვინჩის მასწავლებელი. ვეროკიომ დახატა ნახატი, ნათლისღება. როგორც მასწავლებელმა, დახატა ქრისტეს და იოანე ნათლისმცემლის გამოსახულებები, ხოლო ანგელოზის გამოსახულება მოსწავლეს დაახატვინა. იმ მოსწავლემ კიდევ უკეთესად დახატა, ვიდრე მასწავლებელმა და არსებობს ლეგენდა, რომ ვეროკიომ ფუნჯები დაყარა - მე მეტს აღარ დავხატავო. ვეროკიოს სახელოსნოში განვითარდა ლეონარდო და ვინჩის ნიჭი და მერე თავის მასწავლებელზე უკეთესი რამ შექმნა. სახელოსნოს პრინციპი ნელ-ნელა ისევ შემოდის. ერთი მხრივ, ჩვენ გვჭირდება საბაზისო ცოდნა, მაგრამ, მეორე მხრივ, ამ ცოდნის განვითარება და განვრცობა სახელოსნოში უნდა მოხდეს. ეს არის, რის დანერგვასაც ვცდილობთ უნილაბში. მოვიდა სტუდენტი, რომელიც, ვთქვათ, ბიოლოგიას სწავლობს და, ასევე, სწავლობს პროგრამირებას. ფაქტია, რომ ის აკადემიური გარემო, რომელიც ინდუსტრიულ ეპოქაში ჩამოყალიბდა, ტრანსფორმაციას განიცდის. საჭიროა თავისუფალი სივრცე, სადაც გამოცდილი და ნაკლებად გამოცდილი ადამიანები ერთად არიან და კეთებით ერთმანეთისგან სწავლობენ. 

- ტექნოლოგიურ განვითარებას ბუნებრივად მოჰყვება ცოდნაზე დაფუძნებული ეკონომიკა. ამას საქართველო ვერ ასცდება თანამედროვე სამყაროში. მაგრამ დღეს სად არის საქართველოს ადგილი ცოდნის ეკონომიკის რუკაზე?

- აქაც ძალიან ეკლექტური გარემო გვაქვს. რაღაც ეტაპები გამოვტოვეთ და ამ ეკოსისტემაში - ცოდნის ეკოსისტემა დავარქვათ - ზოგი რამ გვაკლია. ესტონელებს ჩვენსავით პატარა ქვეყანა აქვთ და იმით ამაყობენ, რომ Skype შექმნეს. საქართველოში ასეთი მაგალითი არ გვაქვს. სულ მოლოდინში ვარ, რომ იქნებ, რაღაც შეიცვალოს. ახალგაზრდებს ტექნოლოგიების მიმართ ინტერესი აქვთ და ამაში ვხედავ პერსპექტივას. თანაც, ვერ წარმომიდგენია და ვერც მაგალითს ვიხსენებ, რომ რომელიმე კომპანიაში პროგრამისტად ნაცნობობით ან ნათესაობით დაენიშნათ ვინმე. ეს ის სფეროა, სადაც ჯერ ბევრი თავისუფალი ადგილია, რომელიც შეგიძლია, შენი ცოდნით დაიკავო. 

- რაც არ უნდა უცნაური იყოს, თანამედროვე საქართველოში - მრავალი კუთხით ჩამორჩენილ ქვეყანაში - თქვენ, ზურა ჯიშკარიანთან ერთად, მუშაობთ კიბერუკვდავების თემაზე. გვიამბეთ, როგორ არის შესაძლებელი, ტექნოლოგიებმა ადამიანი უკვდავი გახადოს. 

- ეს არის უფრო მემორიალი, ადამიანის ციფრული ასლი. მაგალითად, ჩემი ცხოვრების განმავლობაში, თუ პროგრამაში ჩავტვირთე ყველა იმ კითხვაზე პასუხი, რაც ჩემთვის დაუსვამთ, თუნდაც, აღარ ვიყო ცოცხალი, იარსებებს პროგრამა, რომელიც კითხვებზე იმას უპასუხებს, რასაც მე ვუპასუხებდი, ცოცხალი რომ ვყოფილიყავი. თუ ცოცხალი აღარ ვარ, მაგრამ ჩემთან საუბარი შესაძლებელია პროგრამის მეშვეობით, ამას შეიძლება დავარქვათ კიბერუკვდავება. ადამიანი, ცხოვრების განმავლობაში, უზარმაზარ ციფრულ კვალს აგროვებს. ადრე ქაღალდის ფურცლებზე რჩებოდა არქივი. მაგრამ თუ ინფორმაცია ციფრულ ფორმატშია გადატანილი, ან ციფრული სახით არის დატოვებული, შეგვიძლია, პროგრამები ავაწყოთ და ასეთი ციფრული არქივი ინტერაქტიული გავხადოთ. მაგალითად, არსებობს ჩეტბოტი - ანუ მოლაპარაკე მანქანა - კიბერგალაკტიონი. შეიძლება ადამიანმა მას კითხვა დაუსვას და პასუხი მიიღოს. 

- რა ხარისხის არის პასუხები? 

- გალაკტიონის შემთხვევაში, ეს ჰგავს წიგნის დაწერას. როცა ერთი ადამიანი მეორის შესახებ წერს წიგნს, სხვა შეიძლება შეედავოს - რომ ეს ასე არ ყოფილა. კიბერგალაკტიონის ციფრულ ტვინზე ზურა ჯიშკარიანი მუშაობდა. შეიძლება, ზურას ვინმე შეედავოს - ასე კი არა, ისე უნდა ეპასუხა გალაკტიონსო. 

- ეს იმას ნიშნავს, რომ ციფრულ ბანკში უკეთესი პასუხიც იყო? 

- ან ციფრულ ბანკში არსებული პასუხი სხვანაირი უნდა ყოფილიყო. 

- ციფრულ ბანკში ხომ რეალური ინფორმაციაა?

- დიახ, მაგრამ ეს რეალური ინფორმაცია დიალოგის ფორმატშია გადაყვანილი. მაგალითად, არსად ჩანაწერებში გალაკტიონს არ აქვს სიტყვა „ბიძიკო“. მაგრამ ვიცით, რომ საუბრისას ის ამ სიტყვას იყენებდა. ამიტომ, როცა რაღაცას ეკითხები, პირობითად - რომელ სკოლაში სწავლობდით? შეიძლება, გიპასუხოთ: ამა და ამ სკოლაში ვსწავლობდი, ბიძიკო!  

- ზურას ინტელექტი რაში მონაწილეობს?

- იმ სპეციალისტებს, რომლებიც დიალოგებს აწყობენ, ჩვენ ნარატივდიზაინერი დავარქვით. ის ქმნის საუბრის დიზაინს - ვთქვათ, როგორ ილაპარაკებდა გალაკტიონი; ის, რაც გალაკტიონის დღიურში წერია, როგორ გადავაკონვერტიროთ დიალოგში. 

- კითხვები თავიდანვე გააზრებულია? 

- არა, ეს ზურას იდეა იყო: ფილმის სცენარის დაწერისას, სცენარისტს ჰყავს ფილმის გმირი და ქმნის  მის პორტრეტს, რაც მერე მსახიობს ეხმარება, რომ გმირის როლში შევიდეს. ასევე ქმნის გმირის პორტრეტს ნარატივდიზაინერი. როცა რომელიმე ჩეტბოტი იქმნება, ეს ნიშნავს, რომ იქმნება ადამიანის პორტრეტი. იქიდან გამომდინარე ეწყობა დიალოგი. სხვათა შორის, მგონი, მსოფლიოში არსად არ არის და უნილაბში გვაქვს ნარატივდიზაინის კურსი, სადაც ადამიანს დიალოგის დიზაინის აწყობას ვასწავლით. 

- დრამატურგიას ასწავლით, თუ ტექნოლოგიას?

- წარმოიდგინეთ, რომ მანქანა მძღოლის გარეშეა. ჩავჯექი ასეთ მანქანაში და ვეუბნები: „წავედით სახლში!“ თუ ეს მანქანა არის „BMW”, მან უნდა მიპასუხოს: „წავედით, ძმა!“ დღეს ადამიანი, მანქანასთან ერთად, განწყობას ყიდულობს. ერთი კლასის მანქანებში განსხვავება თითქმის არ არსებობს, განწყობის გარდა. „BMW” თავზეხელაღებული ადამიანების მანქანად არის მიჩნეული და შესაბამისად უნდა მესაუბრებოდეს. თუ, ზოგადად, მანქანებთან ურთიერთობას ვერბალურ ფორმატში გადავიტანთ, იქ უკვე ნარატივდიზაინერი იქნება საჭირო, რომ მოწყობილობა „სწორად“ დამელაპარაკოს. 

 

 

"თუ რობოტს „მე“ გაუჩნდება და სწრაფად დაიწყებს განვითარებას, ხომ არ ჩათვლის, რომ ადამიანები ხელს უშლიან?"

 

 

- კიდევ უფრო შორს მინდა წავიდეთ. ბოლოს, ყველაფერი იქით მიდის, რომ ხელოვნური ინტელექტი ადამიანის ცხოვრების დიდ ნაწილს დაიკავებს. ფუტუროლოგების და ტექნოლოგიების სპეციალისტების გამოთვლით, სავარაუდოდ, მიმდინარე საუკუნის შუა წლებში დადგება ხანა, როცა შესაძლებელია, ხელოვნურმა ინტელექტმა ადამიანის კონტროლს დააღწიოს თავი, ანუ შეიძლება რობოტებმა ადამიანისგან დამოუკიდებლად და ადამიანის ნების საწინააღმდეგოდ მიიღონ გადაწყვეტილებები. რამდენად რეალურია და რა უდევს საფუძვლად შიშს ხელოვნური ინტელექტის მიმართ?

- მთავარი, რასაც ამბობენ, ის არის, რომ ჩვენ არ ვიცით, რა მოხდება, თუ რობოტს  „მე“-ს აღქმა გაუჩნდება. 

- საიდან შეიძლება, მანქანას „მე“-ს აღქმა გაუჩნდეს?

- საიდან ჩნდება „მე“ ადამიანში? აქვს თუ არა ცხოველს „მე“-ს შეგრძნება? ამაზე დღემდე კამათობენ. თუ „მე“-ს შეგრძნება გიჩნდება, უკვე იწყებ ფიქრს შენს საარსებო გარემოზე. თუ რობოტს „მე“ გაუჩნდება და სწრაფად დაიწყებს განვითარებას, ხომ არ ჩათვლის, რომ ადამიანები ხელს უშლიან? აი, ამ საფრთხეზე საუბრობენ. მანქანას თუ გაუჩნდება „მე“, სად ვიქნებით ადამიანები მის რადარზე, მის საარსებო გარემოში?

- მაგრამ, რამდენადაც ვიცი, ჯერჯერობით, არავის დაუსაბუთებია, რომ მანქანას ოდესმე შეიძლება „მე“-ს აღქმა გაუჩნდეს. 

- ეს ჰგავს მუსიკას, რომელიც რადიოდან ისმის. მინდა, მუსიკა ვიპოვო რადიოში. დავშლი უმცირეს ნაწილებად, მაგრამ მუსიკას ვერ ვიპოვი. ვიცით, რომ ცნობიერება ტვინის ზომაზე არ არის დამოკიდებული. ადამიანზე დიდი ტვინი აქვს სპილოს, მაგრამ ადამიანს „მე“ აქვს და სპილოს, არ ვიცით, აქვს თუ არა. ვიცით, რომ ჭიანჭველას  და ფუტკარს არ აქვთ ტვინი; მათ მხოლოდ მთელ სხეულზე გადანაწილებული ნერვული სისტემა აქვთ, მაგრამ მათემატიკის რაღაც იციან, რადგან ციფრულ ინფორმაციას გადასცემენ. მოთხრობების კრებული დავწერე ტექნოლოგიებზე და იქ მაქვს ერთი მოთხრობა. ყველა კომპიუტერული პროგრამა, რომელსაც ადამიანი ქმნის, მისი გარკვეული ანარეკლია. ვამბობთ, რომ პროგრამები პირად ინფორმაციას აგროვებს. მაგრამ თავისი სურვილით ხომ არ აგროვებს, ადამიანი დებს ამ ინფორმაციას. შეიძლება, ნებით ჩადოს, ან უნებლიეთ ჩადოს. ხარბი ადამიანია და ხარბი პროგრამა გამოუვიდა. ჩვენ, ნებით თუ უნებლიეთ, ტექნოლოგიებს ჩვენს თვისებებს გადავცემთ. 

- კარგსაც და ცუდსაც. 

- დიახ. თუ ხელოვნურ ინტელექტს გადავეცით ჩვენი კარგი თვისებები და, უფრო მეტიც, ის სურვილები, ოცნებები, რომლებსაც ვდებთ რელიგიებში, ზღაპრებში, მითებში, შეიძლება, ხელოვნური ინტელექტი მომავალში დაგვეხმაროს, რომ ჩვენი სურვილები და ოცნებები ახდეს.

 
ტექნოლოგიებთან უნდა მივიდეთ სუფთა გულით. იმიტომ, რომ ჩვენ თუ გადავეცით ამას ადამიანების აგრესია, ბრძოლა, ვასწავლეთ ომი, ჩხუბი და ასე შემდეგ... ერთხელაც შეიძლება, ეს ყველაფერი ჩვენ წინააღმდეგ შემოატრიალოს.

 

- ამის გაკონტროლება ხომ შეუძლებელია?

- დიახ, ეს მხატვრული ტექსტია. მაგრამ საფრთხე არსებობს: მანქანას გაუჩნდა „მე“, გაუჩნდა ტერიტორიის გაფართოების სურვილი და იქ ჩვენ სადღაც ფეხებში მოვედეთ. 

- როგორც ვიცი, დასავლეთის სამყაროში გარკვეული „ჩამკეტები“ არსებობს, პროგრესს ეთიკური კუთხითაც ყურადღებით აკვირდებიან. 

- ცნობილია, რომ არსებობს „დრონები“, უპილოტო სამხედრო თვითმფრინავები  მაგრამ ისეა მოწყობილი, რომ ბოლოს ღილაკს თითს ადამიანი აჭერს. ანუ შენ გჭირდება ვიღაც, ვინც პასუხისმგებელია გადაწყვეტილების მიღებაზე. იმის მიუხედავად, რომ ტექნოლოგიები განვითარდა, ძალიან მნიშვნელოვანია ადამიანის როლი. მედიცინაში უამრავი ტექნოლოგიაა, მაგრამ გადაწყვეტილებას ექიმი იღებს. 

- ასეთი რამ მსმენია, რომ ის, რაც ევროპაში აკრძალულია, ჩინეთში დაშვებულია და შესაძლებელია, ჩინეთში უფრო სწრაფად განვითარდეს ტექნოლოგიები, ვიდრე ევროპაში, სწორედ ეთიკური „ჩამკეტების“ გამო.

- ხელოვნური ინტელექტის განვითარებისთვის საჭიროა ბევრი მონაცემი. ხელოვნური ინტელექტი, თავის მხრივ, საკმაოდ სპეკულაციური ტერმინია. პრაქტიკულად, ხელოვნურ ინტელექტს ეძახიან ისეთ პროგრამას, რომელსაც დასწავლა შეუძლია: მონაცემების საფუძველზე სწავლობს და დასკვნებს აკეთებს. 

- მერე შეიძლება, სხვა ეტაპზე, თვითონვე ისწავლოს, როგორ ისწავლის. და ამის შემდეგ რას ისწავლის, იმას ადამიანი უკვე ვეღარ გააკონტროლებს. 

- „მე“ თუ ჩნდება მაშინ, როცა მონაცემის რაოდენობა ძალიან დიდია, შეიძლება, მართლა დაგროვდეს იმდენი მონაცემი, რომ, რაღაც მომენტში, მანქანას „მე“ გაუჩნდეს. 

- დასავლეთში ბევრად ნაკლები მონაცემია ხელმისაწვდომი, ვიდრე ჩინეთში. 

- დიახ, დასავლეთში, მაგალითად, პირადი ინფორმაცია ხელმიუწვდომელია. ჩინელებს არ აქვთ შიში პირად მონაცემთან დაკავშირებით. რა მოხდა, თუ სახელმწიფო იყენებს?!  

 

 

"ხომ არ მოხდება ნახტომი, რის შემდეგაც გაჩნდება ახალი სახეობა - ტექნოლოგიების და ადამიანის გაერთიანება?"

 

 

- ბევრჯერ მომისმენია და წამიკითხავს, რომ ტექნოლოგიების განვითარების კვალდაკვალ, გაჩნდებიან კიბორგები, რომლებიც ნახევრად ბიოლოგიური და ნახევრად ტექნოლოგიური არსებები იქნებიან. რამდენადაც ვიცი, ეს იდეა გაჩნდა კოსმოსის ათვისების კონტექსტში - რომ სხვა პლანეტებზე ჩვენნაირი ადამიანი ვერ იარსებებს და ამიტომ მას, ასე ვთქვათ, ტექნოლოგიურად გაძლიერება დასჭირდება. როგორ ფიქრობთ, დღევანდელი საქართველო არის თუ არა მზად ამ და მსგავს თემებზე საუბრისთვის?

- თუკი კიბერუკვდავებაზე ვსაუბრობთ, რატომ არ უნდა ვისაუბროთ ტრანსჰუმანიზმზე? ზოგჯერ ამბობენ, რომ ტექნოლოგიები ვითარდება, კაცობრიობაც ვვითარდებით და ბოლოს, რაღაც მომენტში, შეიძლება, ერთმანეთთან ომი დავიწყოთ. თითქოს, ორი მკვეთრად გამოყოფილი ხაზია. საქმე ის არის, რომ ასეთი მკვეთრი გაყოფა არ იარსებებს. ტექნოლოგიების განვითარებასთან ერთად, ეს ზღვარი წაიშლება - სად არის ტექნოლოგია და სად არის ადამიანი. 

- იმიტომ, რომ სამედიცინო კუთხით ეს ტექნოლოგიები უკვე შემოდის ადამიანში და, სავარაუდოდ, კიდევ მეტად შემოვა? 

- დიახ, ბევრი სტატიაა ამის შესახებ გამოქვეყნებული. კურცვაილი, ფუტუროლოგი, ამბობს, რომ ადრე კომპიუტერს მთელი ოთახი ეკავა, მერე დაპატარავდა და მაგიდაზე იდგა, ახლა ტელეფონი, რომელიც ფაქტობრივად კომპიუტერია, უკვე ჯიბეში გვიდევს. არის საუბარი, რომ ის, რაც ტელეფონის ეკრანზე მაქვს, უკვე სათვალეზე მექნება. სათვალე სულ ჩემთან არის და, ესე იგი, კომპიუტერიც სულ ჩართულია. მერე ჩემი გონების შეზღუდულ შესაძლებლობებს გავიფართოებ ტექნოლოგიების გამოყენებით. აქ ჩნდება კითხვა: ეს ისევ ადამიანი იქნება, თუ შესაძლებელია, სიცოცხლის ახალი სახეობა გაჩნდეს? ანუ ხომ არ მოხდება ნახტომი, რის შემდეგაც გაჩნდება ახალი სახეობა - ტექნოლოგიების და ადამიანის გაერთიანება? მას უკვე ვერც კომპიუტერს დაარქმევ და ვერც ადამიანს. 

- შორეული მომავლიდან ისევ დღევანდელ საქართველოში მინდა, დავბრუნდეთ. ტელევიზიების უმრავლესობა პოლიტიზებულია და, შესაბამისად, გაჩნდნენ ადამიანები - ჟურნალისტებიც და არაჟურნალისტებიც - რომლებიც ამ ტელევიზიებში თავის ადგილს ვერ ხედავენ. მაგალითად, თქვენ. 

- არამარტო ადგილს ვერ ვხედავთ, არც არის ჩვენთვის საინტერესო დღევანდელი ტელევიზიები. 

- თუმცა, რასაც თქვენ გვიყვებით, ძალიან საინტერესოა. შესაძლებლად მიგაჩნიათ თუ არა, რომ ციფრული პლატფორმები გახდეს თქვენნაირი ადამიანების პრეზენტაციის სრულფასოვანი სივრცე? 

- შესაძლებელია. ახალგაზრდა თაობას ნაკლები ინტერესი აქვს მოწოდების იმ ფორმებისადმი, რასაც ტელევიზია სთავაზობს. ჩემს უმცროს შვილთან ერთად ტელევიზორს ვიყენებთ, როგორც კომპიუტერის ეკრანს. არხები არ დავაყენე. მომხდარი ამბების მოკლე შინაარსს სოციალური მედიიდან ვიგებ. 

 
მე ვფიქრობ, რომ ამ ახალი თაობისთვის, აი, ასეთი ფორმა, რომ მე კი არ ვეწყობი სატელევიზიო ბადეზე, რომ ამ დროს ჩავრთავ იმიტომ, რომ ახალი ამბებია, არამედ მე თვითონ ვირჩევ, როდის რა ვნახო, ანუ ჩემი არჩევანია.

 ეს ფორმა უფრო მისაღებია მათთვის. 

- როგორ ფიქრობთ, ფინანსურად იქნება თუ არა შესაძლებელი ციფრული პლატფორმების ისე გაძლიერება, რომ ტელევიზიებს გაუწიოს კონკურენცია? 

- ჩვენნაირ პატარა ქვეყანაში ეგ შეუძლებელი მგონია. ალბათ, ვერ მოიძებნება იმდენი ადამიანი, რომელთა შემოწირულობა ტელევიზიებთან კონკურენციას უზრუნველყოფს. 

- დღევანდელი საქართველო დეპრესიულად გამოიყურება, რადგან პერსპექტივის განცდა, თითქოს, დაკარგულია. თქვენ ერთხელ ახალგაზრდებს დიდი ცვლილებების იმედი დაუკავშირეთ. რა ცვლილებებს ელოდებით უახლოეს 10-15 წელიწადში საქართველოში? 

- ჩემი ოცნების საქართველოს შესახებ გეტყვით: ღია სივრცე უნდა იყოს. საზღვრები, ალბათ, კიდევ უფრო პირობითი გახდება - გლობალიზაციას ვერ ავცდებით. აგრეთვე, ვისურვებდი, რომ ადამიანებს ჰქონდეთ თავისი პოტენციალის სრულად რეალიზების შესაძლებლობა. 

- თქვენი ცხოვრების ამ ეტაპზე, საკუთარი თავისგან რას ელოდებით? 

- ბოლო დროს, მოთხრობების კრებულიც რომ დავწერე, ვფიქრობდი, ხომ არ მოვიდა დრო, რომ შემოქმედებას მეტი დრო დავუთმო. ინსტაგრამის გვერდი მაქვს: „Sandro's Books”, სადაც ჩემს ნახატებს ვდებ. ნაწილი ახალი ნახატია, ნაწილი ძველი, რომელსაც დავუბრუნდი. ვფიქრობ, მაშინ ასე დავხატე, მაგრამ ახლა როგორ დავხატავდი? ალბათ, ჩემს თავს ვუსურვებდი, ამისთვის მეტი დრო დამეთმო მომავალში. 

- დიდი მადლობა საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატა ეკუთვნის ქართველ მწერალს - ბესიკ ხარანაულს (1939): “არაფერი ისე არ ვიცი, რომ ყოველდღე თავიდან არ აღმოვაჩინო.”

- კრეატიულობაზე ვილაპარაკეთ. განათლების სისტემა სტანდარტებში, ჩარჩოებში სვამს ადამიანს და მერე მას უჭირს, რომ იყოს შემოქმედებითი. ეს უნარი და ნიჭი, რომ რაც ვიცი, იმას სხვა თვალით შევხედო, გადავაფასო და მასში რაღაც ახალი აღმოვაჩინო - ჩემი აზრით, ძალიან მნიშვნელოვანია და კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი გახდება.

- მეორე ციტატის ავტორია ამერიკის ერთ-ერთი დამფუძნებელი მამა, სახელმწიფო მოღვაწე ბენჯამინ ფრანკლინი (1706-1790): „ერთი დღევანდელი დღე ორ ხვალინდელ დღეს ჯობია.“

- დიახ, ვეთანხმები. ყველა ვხვდებით, რომ რაღაც უნდა შეიცვალოს ბევრ სფეროში - სადღაც ჩამოვრჩებით, სადღაც ისე არ არის, როგორც გვინდა, რომ იყოს. ჩვენ ვილაპარაკეთ მომავალზე. ეს მომავალი დღეს უნდა შევქმნათ. დღეს გვაქვს გასაკეთებელი ძალიან ბევრი რამ. 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე