×
„თუ კვლევაში რაღაც არ გამომდის, გარემოსთან ურთიერთობაც არ გამომდის“

ზაზა ოსმანოვი

ფიზიკოსი, თავისუფალი უნივერსიტეტის პროფესორი


4458

ინტერვიუს შესახებ

ზაზა ოსმანოვი ჩემთვის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო სტუმარი აღმოჩნდა, იმის გათვალისწინებით, რომ საოცრად მარტივი ენით ამიხსნა წარმოუდგენლად რთული ამბები. კოსმოსი, შავი ხვრელი, ჩამქრალი ვარსკვლავები, სხვა ცივილიზაციის ძიება - ეს მისი ყოველდღიურობაა. მის ნაშრომებს ლეგენდარული მეცნიერი, ფრიმან დაისონი გამოეხმაურა. 

სანამ ამ ყველაფერს გავიგებდი, ვიცოდი, რომ ზაზა ოსმანოვი ძალიან სასიამოვნო ადამიანია, უაღრესად კულტურული, სიმართლის მოყვარული და უბრალო - ამ სიტყვის საუკეთესო გაგებით. 

მიხარია, რომ ჩვენმა პროექტმა საშუალება მომცა, გაგაცნოთ ზაზა ოსმანოვი - დღევანდელ საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე ჩვეულებრივი უჩვეულო ადამიანი.  

ია ანთაძე

-  ზაზა, როგორ ფიქრობთ, ფაქტები უფრო დიდხანს ცოცხლობს თუ მითები?

- ჩემი აზრით, მოკლევადიან პერიოდში მითები უფრო ძლიერია. მაგრამ, ადრე თუ გვიან, მითები ქრება და ფაქტები რჩება. ხანდახან ეს მოკლევადიანი პერიოდი ადამიანს საკმაოდ ხანგრძლივად ეჩვენება. მაგრამ ისტორიულ კონტექსტში აუცილებლად ფაქტები დარჩება. 

- მითებმა მფრინავ თეფშებზე, როგორც ვიცი, ძალიან დააზარალა დედამიწის მიღმა სიცოცხლის კვლევა. NASA-მაც კი ხელი ჩაიქნია და ამ მიმართულებას დიდხანს აღარ აფინანსებდა. ადამიანები დღემდე მფრინავ თეფშებს ეძებენ ცაზე. ეს მითიც მოკლევადიანია? 

- მეცნიერების ისტორია იმდენად ხანგრძლივია, რომ ეს პერიოდი, რაც მფრინავი თეფშების მითს ეხება, ნამდვილად პატარა მონაკვეთია. თუმცა, ამ მითმა მართლაც ცუდი სამსახური გაუწია მეცნიერებას. ჩემი სამუშაოს ნაწილი ზუსტად ეგ არის - სიცოცხლის ძიება კოსმოსში. ეს თემა ბევრს ღიმილს ჰგვრის. მაგრამ მე ცოტა მკაცრი ვარ ურთიერთობაში, არ ვაძლევ ხოლმე  ჩემს თავს უფლებას, წავუყრუო. როცა ასეთ დამოკიდებულებას წავაწყდები, ვცდილობ, სიღრმეში ჩავიყვანო ადამიანი. მერე ხვდებიან, რომ ეს მეცნიერებაა. გასული საუკუნის 70-იან წლებში ცნობილმა ასტრონომებმა იოსიფ შკლოვსკიმ და კარლ სეიგანმა შექმნეს ეს დარგი, ეს მიმართულება. 

- ამ თემას დავუბრუნდებით. ახლა მაინტერესებს, როგორ ფიქრობთ, დღევანდელ საქართველოში არის თუ არა მეცნიერული აზრის დეფიციტი?

- მე ვიცი, რა გარემოა უშუალოდ ფიზიკაში. კატასტროფის წინაშე დგას ფიზიკაც კი, რადგან იმ ხალხის რაოდენობა, ვინც მეცნიერებაში მუშაობს, უფრო და უფრო კლებულობს. ქვეყანას, რომელიც მეცნიერებას ვერ განავითარებს, მომავალი არ გააჩნია. თუ ფუნდამენტური მეცნიერებების თითოეულ დარგში ქვეყანაში არ არის ერთი მეგაპროექტი მაინც, ეს ნიშნავს, რომ მეცნიერება არ ვითარდება. მეცნიერები არიან, მაგრამ მეცნიერება არ არის. 

- მეგაპროექტს რას ეძახით? 

- მეგაპროექტს ვეძახი პროექტს, რომლის გარშემო ბევრი მეცნიერი იკრიბება. ავიღოთ დიდი ამაჩქარებელი; ან ავიღოთ დანადგარი ტოკამაკი - ეს არის ხელოვნური მზე, რომელიც ენერგიის ერთ-ერთი ძალიან ეფექტური წყაროა. უკვე რამდენიმე ათეული წელია, მეცნიერები ამ დანადგარზე მუშაობენ. ტოკამაკები ევროპის რამდენიმე ქვეყანაში და ამერიკაში არსებობს. ასეთი ცენტრები იზიდავს არამარტო ფიზიკოსებს, არამედ, ინჟინრებს, ქიმიკოსებს, პროგრამისტებს. ზოგადად, მეგაპროექტი აუცილებელია ქვეყნისთვის. 

- ჩვენთან რა მდგომარეობაა, მაგ მხრივ? 

- არანაირი. უბრალოდ, არ არის. 2014-2015 წლებში იყო  მცდელობა, გია დვალის ჯგუფის მეშვეობით, საქართველოში ადრონული თერაპიის ცენტრი შექმნილიყო. ეს ძალიან ჭკვიანური იდეა იყო იმიტომ, რომ, ერთი მხრივ, სამედიცინო პროექტია და ძალიან დიდი მოგება აქვს - ადამიანებს გადაარჩენ. ფინანსური მოგებაც ექნებოდა ქვეყანას, როგორც რეგიონულ ცენტრს. ამავე დროს, მას დასჭირდებოდა ამაჩქარებელი, ანუ ჩაერთვებოდა ფიზიკა, ქიმია, ბიოლოგია, ინჟინერია. სამწუხაროდ, ამ პროექტის მომავალი არ ჩანს. თითქოს, საძირკველი ჩაეყარა, მაგრამ გაჩერდა. 

- დღევანდელ საქართველოში ახალგაზრდამ რატომ უნდა მოინდომოს, რომ მეცნიერი გახდეს? მეცნიერების ოჯახში გაზრდილ ბავშვს არ ვგულისხმობ. 

- მეცნიერები იდეალისტები ვართ. თუ გაქვს სურვილი, რომ სამყაროზე იფიქრო, შეიმეცნო ის, მაშინ არ აქვს მნიშვნელობა, როგორ ოჯახში იზრდები. არც ჩემი მშობლები ყოფილან მეცნიერები. მეექვსე კლასში, როგორც კი ფიზიკის წიგნი გადავშალე, მივხვდი, რომ ეს ჩემი საქმეა. 

- მაგრამ თქვენ ყვებოდით, 11-12 წლის რომ იყავით, მშობლები გესაუბრებოდნენ სამყაროზე, ვარსკვლავებზე...

- ამ მხრივ, დედაჩემის განსაკუთრებით კმაყოფილი ვარ. არ ყოფილა შემთხვევა, წიგნი ენახა ჩემი ინტერესის სფეროდან და არ ეყიდა. ალბათ, ჯერ კიდევ 6-7 წლის ვიყავი, როცა ვარსკვლავები სხვა თვალით დამანახა. იმის მერე ჩამრჩა და ჩამრჩა... შეიძლება ითქვას, რომ სამყაროსადმი ინტერესი უკვე მქონდა და ეს ინტერესი მშობლებმა კიდევ მეტად გააღვივეს. 

- თქვენი იმ გამოცდილების წვლილი რამდენია იმაში, რომ დღეს ასტროფიზიკოსი ხართ? 

- ალბათ,  უმთავრესი. ასტროფიზიკაზე პირდაპირ ვერ ვიტყვი, მაგრამ ფიზიკოსი რომ ვარ, ამის საფუძველი ნამდვილად მაშინდელი გამოცდილებაა. ჩემთვის ფიზიკის სახელმძღვანელო აღმოჩნდა გარდამტეხი. 

- თქვენი ბავშვობის გამოცდილება რამდენად გაითვალისწინეთ თქვენი შვილების აღზრდისას? 

- ყოველ შემთხვევაში, ვცდილობ. ჩემი ბიჭი უკვე სტუდენტია. თუ რამეს წავაწყდები მისი ინტერესის სფეროდან - წიგნს ან სტატიას - ყველაფერს ვაწვდი. მეორე მხრივ, იმასაც ვცდილობ, მეტისმეტი არ მომივიდეს. მანაც ფიზიკა აირჩია და მინდა, აბსოლუტური დამოუკიდებლობა მივცე. ხანდახან არც ვუხსნი, როცა რამეს მეკითხება. მინდა, პასუხს თვითონ მიაგნოს. 

- გოგონა?

- გოგონა პატარაა, თან ჰუმანიტარია. ძალიან კარგად მღერის და მუსიკაზეც დადის. ჯერ ჩამოყალიბებული არ არის თავის მომავალ პროფესიასთან დაკავშირებით. 

- თქვენზე ამბობენ, რომ სტუდენტებთან მკაცრი ხართ. შვილებთანაც მოგყვებათ ეს სიმკაცრე?

- ჩემი სიმკაცრე აკადემიურ მოსწრებას ეხება. სხვა მხრივ, შეიძლება, რბილი ვიყო, მაგრამ რაც სწავლას ეხება, იქ ძალიან მკაცრი ვარ. თუ ჩემმა შვილმა დავალება არ შეასრულა - და ვიცი, რომ არ შეასრულა, რადგან არ მიმალავენ - (ამ შემთხვევაში, უმცროს შვილზე ვლაპარაკობ), მკაცრი ვარ ხოლმე და ვეუბნები, რომ თავისი საქმე ბოლომდე უნდა მიიყვანოს. 

- რა პერსპექტივა აქვს დღეს ახალგაზრდას - გნებავთ, თქვენს შვილს, გნებავთ, სხვის შვილს - რომ საქართველოში წარმატებული მეცნიერი იყოს? 

- ამას ხშირად მეკითხებიან ჩემი სტუდენტებიც და აბიტურიენტებიც, გაცნობით შეხვედრებზე. ტყუილი არ მიყვარს და პირდაპირ ვპასუხობ - დღეს საქართველოში ამის პერსპექტივა არ არის. მაგრამ ფიზიკოსის ცხოვრება სხვა პროფესიის ადამიანებისგან განსხვავდება. სწავლის პროცესი არის ოთხწლიანი ბაკალავრიატი, მერე ორწლიანი მაგისტრატურა; შემდეგ, მინიმუმ სამწლიანი დოქტურანტურა და ამის მერე ორი პოსტდოკი მაინც. სულ მცირე, ათი წელი გამოდის. ათ წელიწადში კი, თაობასთან ერთად, სიტუაციაც იცვლება. ათი წლის წინ საქართველო სხვა იყო, დღეს სხვა არის. რადიკალურად შეიძლება შეიცვალოს მდგომარეობა. ამიტომ, ახალგაზრდებს ვეუბნები ხოლმე - დღეს არ არის პირობები, მაგრამ თუ ამ ფილტრაციას გაივლიან, თუ ამ ბარიერს გადალახავენ, ესე იგი, ფიზიკა მათთვის არის. 

- ბარიერში რას გულისხმობთ?

- შინაგან ბარიერს, - რომ თუ ფიზიკოსი გავხდები, სად და როგორ დავსაქმდები. ამ ეჭვების შემდეგ, თუ მაინც გაჰყვა ფიზიკას, ესე იგი, მისი საქმე ფიზიკაა; ესე იგი, მეცნიერებისთვის არ შეიძლება მისი დაკარგვა.

 

 

 „მეცნიერება გაცილებით მეტ ფინანსურ მოგებას აძლევს ქვეყანას, ვიდრე, თუნდაც, წარმატებული ბიზნესი.“

 

 

- საქართველოში როგორია შეფარდება სწავლებასა და კვლევას შორის? ანუ უკვე არსებული ცოდნის გამრავლებასა და ახალი ცოდნის წარმოებას შორის თუ არის სწორი ბალანსი?

- ფიზიკაზე თუ ვილაპარაკებთ, ეს ბალანსი არსებობს. რაღაც კრიტიკული მასა მაინც გვყავს სხვადასხვა უნივერსიტეტის პროფესორი ფიზიკოსების, რომლებიც ასწავლიან და მკვლევარებიც არიან. მაგრამ ეს ბალანსი კლებად რეჟიმშია. თუ მდგომარეობა რადიკალურად არ შეიცვლება, თუ  მეცნიერება სტრატეგიული პრიორიტეტი არ გახდება ქვეყნისთვის, - რაც გვაქვს, ნელ-ნელა ესეც ჩაქრება. მარტო მთავრობაზე რომ ვთქვათ, სწორი არ იქნება. „არაუშავს, თუ ქვეყანაში მეცნიერება პრიორიტეტი არ არის“, - როგორც ჩანს, ეს საშუალო სტატისტიკური ქართველის შინაგანი განწყობაა. ბევრს არ ესმის, რაში გვჭირდება მეცნიერება. 

- ანუ ფიქრობენ, რომ მეცნიერება ფუფუნებაა პატარა, ღარიბი ქვეყნისთვის?

- დიახ და ძალიან არასწორი ფიქრია. მეცნიერება ხანგრძლივი პერიოდის მერე იძლევა უკუგებას. მაგრამ როცა შედეგს იძლევა, ეს ნამდვილი კულტურული აფეთქებაა. 

- ფინანსების კუთხითაც იგივეა. მეცნიერების განვითარებას ფინანსების ჩადება სჭირდება დღეს, ხოლო შედეგი მრავალი წლის შემდეგ დგება. 

- დიახ, მაგრამ მეცნიერება გაცილებით მეტ ფინანსურ მოგებას აძლევს ქვეყანას, ვიდრე, თუნდაც, წარმატებული ბიზნესი. გავიხსენოთ, რომ ინტერნეტი ცერნში შექმნეს ფიზიკოსებმა. რომელიმე კერძო მეწარმეს რომ შეექმნა, ცხადია, გაყიდდა ამ სიახლეს. მეცნიერებმა კი ინტერნეტი უფასოდ აჩუქეს მსოფლიოს. ინტერნეტი დღეს გაცილებით ძვირი იქნებოდა,  არამეცნიერის ხელში რომ გაჩენილიყო. 

- რა არის საჭირო იმისთვის, რომ ქვეყანაში მეცნიერება განვითარდეს? ალბათ, საშუალო განათლებით უნდა დავიწყოთ, უმაღლესი განათლებით გავაგრძელოთ და კვლევითი კორპუსის განვითარებით დავასრულოთ. 

- სკოლიდან დაწყება, ჩემი აზრით, პრინციპულად მცდარი მიდგომაა. ფორმალურად თუ შეხედავ, ბავშვი სკოლაში იზრდება, მაგრამ სკოლაში არის პედაგოგი, რომელიც უნივერსიტეტიდან მოდის. ამიტომ, პირველ რიგში, საუნივერსიტეტო სივრცე უნდა გარდაიქმნას ევროპული სტანდარტებით. იქ უნდა მომზადდეს სპეციალისტი, რომელიც სკოლაში წავა. მაგრამ ცვლილებები დროში ასე არ უნდა დალაგდეს - ჯერ უნივერსიტეტი და შემდეგ სკოლა. საუნივერსიტეტო რეფორმა ავტომატურად გამოიწვევს სკოლის რეფორმებს. 

- საუნივერსიტეტო განათლებაში თუ არის არსებითი ცვლილებები?

- არსებითი რეფორმები განათლების სისტემაში არ ყოფილა. აქამდე ჩატარებული რეფორმის მთავარი პლუსი ერთიანი ეროვნული გამოცდებია.

- იმიტომ, რომ კორუფცია აღმოფხვრა? 

- დიახ, რა თქმა უნდა. მაგრამ შინაარსიც ხომ უნდა ახლდეს ამ რეფორმას? სტუდენტების ახალ ნაკადებს რომ ვუყურებ, ვხედავ, რომ ერთი და იმავე სკოლიდან მოსული კონტინგენტის მომზადება უფრო და უფრო დაბლა იწევს. ეს ნიშნავს, რომ იმ სკოლებში სწავლების დონე სულ უფრო ეცემა.

- ეს დაბეჯითებით შეგიძლიათ თქვათ? 

- დიახ, აბსოლუტურად. 

- თავისუფალ უნივერსიტეტში ბაკალავრიატის სტუდენტებს თქვენ ასწავლით ფიზიკას და ამიტომ სხვაზე მეტი წვდომა გაქვთ ამ ინფორმაციაზე. მაგრამ მე მყოლია სტუმრები სხვადასხვა სფეროდან, რომლებიც ამბობენ, რომ ბრწყინვალე ახალგაზრდები გვყავს. 

- დიახ, ნამდვილად. ამას მეც ვეთანხმები. 

- მაგრამ მყოლია სტუმარი, რომელსაც უთქვამს, რომ მეტისმეტად დაღეჭილად და პრიმიტიული ფორმებით ვაწვდით ცოდნას სტუდენტებს, რაც, სავარაუდოდ,  ცუდ შედეგამდე მიგვიყვანს მომავალში. თქვენ რომელ შეფასებას ემხრობით? 

- ცოდნის დაღეჭილად გადაცემა ამერიკული სტილია და ძალიან მომწონს. აკადემიური სივრცე შედგებოდა ორი ნაწილისგან. ერთი იყო გერმანულ-პრუსიული ნაწილი, საბჭოთას რომ ვეძახით; მეორე - ამერიკაში დამოუკიდებლად ჩამოყალიბებული აკადემიური მიდგომა, სწავლება დაღეჭილი სტილით. ფაქტია, რომ ამ მიდგომამ გაამართლა იმიტომ, რომ სწორედ ამგვარი სწავლებით იზრდებიან სხვადასხვა დარგის შესანიშნავი სპეციალისტები. მე ძალიან კარგი სტუდენტები მყავს. ხშირად ბაკალავრიატის სტუდენტი უკვე თემაზე მუშაობს და სამეცნიერო კვლევას აქვეყნებს. მაგრამ ეს სრულებით არ გამორიცხავს იმას, რაც ვთქვი - სკოლა, საიდანაც მოდიან, ნელ-ნელა ქვემოთ მიდის სწავლების დონით. ეს გარდაუვალია, როგორც დიფუზიის ეფექტი. მელნის წვეთი წყალში რომ ჩააწვეთო, თუ რაიმე შემაკავებელი გარე ფაქტორი არ შეხვდა, აუცილებლად გაიშლება. თუ ქვემოთ სვლის შემაკავებელი გარე ფაქტორი არ გაჩნდა, განათლებაში აუცილებლად გვექნება უარესი მდგომარეობა, ვიდრე დღეს გვაქვს. თუ ცვლილება არ განხორციელდა, რაღაც დროის მერე მე ველოდები ინტელექტუალურ აპოკალიფსს საქართველოში, როცა სპეციალისტები საერთოდ აღარ გვეყოლება.

- რას ამბობთ?! 

- დიახ, ფიზიკის კანონია. თუ ვიცი, რა არის ფუნქცია, რომელიც დახრილია, ის წავა და წავა ქვევით, თუ რაიმე გარე ფაქტორით არ გააჩერე. გვაქვს გია დვალის რეფორმის დოკუმენტი, რომელშიც დასავლეთის გამოცდილებაა ასახული. ველოსიპედის გამოგონება საჭირო არ არის, საჭიროა მთელი ჩვენი რესურსის მობილიზება, რომ ისიც არ დავკარგოთ, რაც გვაქვს. 

 

 

„ჩემი აზრით, თავისუფლება მთავარია, გინდ მეცნიერება იყოს, გინდ სხვა რამ.“

 

 

-    თქვენ 2013 წელს გქონდათ ინტერვიუ, სადაც გთხოვეს, რაკი უცხოელ მეცნიერებთან თანამშრომლობის დიდი პრაქტიკა გაქვთ, იქაური სამეცნიერო გარემო აქაურს შეადარეთო. თქვენ უთხარით, რომ აკადემიური თავისუფლება არის ის, რაც პრინციპულად განასხვავებს სამეცნიერო გარემოს უცხოეთში და ჩვენთან. ხომ არ არის სწორედ აკადემიური თავისუფლება მთავარი ფაქტორი, რის გამოც გია დვალის და მისი ჯგუფის საგანმანათლებლო რეფორმა არ განხორციელდა? 

- სწორედ ეგ არის. აკადემიური თავისუფლება არის მთავარი ფუნდამენტი და ღერძი იმ რეფორმის. 

- პროცესი იმიტომ ხომ არ შეფერხდა, რომ ჩინოვნიკები მზად არ არიან აკადემიური სივრცის თავისუფლებისთვის? 

- დიდი ექსპერტი პოლიტოლოგიაში არ ვარ, მაგრამ რასაც ბოლო 30 წელია, ვუყურებ, ალბათ, ეგ არის მიზეზი. განათლებულ და მოაზროვნე მოსახლეობას სხვანაირი დამოკიდებულება ექნება არჩევნებისადმი, პოლიტიკური პროცესებისადმი. ჩემი აზრით, თავისუფლება მთავარია, გინდ მეცნიერება იყოს, გინდ სხვა რამ. ეგ არის ღერძი, რის გამოც, თქვენ მართალი ხართ, არ განხორციელდა განათლების ძირეული რეფორმა. 

- აკადემიური თავისუფლება კუნძულების სახით მაინც თუ გვაქვს უნივერსიტეტებში, რომლებიც კანონმდებლობით დამოუკიდებელია?

- ჩემი უნივერსიტეტი ნამდვილად არის აკადემიური თავისუფლების კუნძული. სავარაუდოდ, სხვა უნივერსიტეტებშიც არის ასეთივე კუნძულები. მაგრამ უნივერსიტეტებს გარეთ სივრცე არ არის ადაპტირებული ნორმალურ, წესიერ, განათლებულ ახალგაზრდაზე. მე პირდაპირ ვეუბნები ჩემს სტუდენტებს: აუცილებლად წადით უცხოეთში მაგისტრატურა-დოქტურანტურის განათლების მისაღებად; მერე თუ დაბრუნდებით, ამაზე კარგი არაფერი იქნება. 

- მე შავი ზღვის საერთაშორისო უნივერსიტეტში ვასწავლი და ასევე აბსოლუტურად თავისუფალი ვარ ჩემს აკადემიურ სივრცეში. მაგრამ თქვენს უნივერსიტეტსაც და ჩვენს უნივერსიტეტსაც სერიოზული პრობლემა შეექმნა გარკვეულ პერიოდში. 

- დიახ, მახსოვს. რატომ შეიქმნა პრობლემები?

 
ორივე შემთხვევაში სახელმწიფომ ისარგებლა იმით, რომ მას აქვს ეს ბერკეტი ხელში. და ბერკეტი არ შეიძლება, რომ ჰქონდეს ხელში სახელმწიფოს განათლებაში. იმიტომ, რომ განათლება არის იმდენად ფუნდამენტური, რომ რაღაც თვალსაზრისით, ეს არის ყველაფრის ღმერთი. და ეგ ბერკეტი არ უნდა ჰქონდეს არავის. ეს უნდა იყოს თავისუფალი, ბოლომდე თავისუფალი.

 

- ახლა მინდა, ჩვენი მკითხველი ვაზიაროთ იმ ცოდნას, რაც თქვენგან შეიძლება მივიღოთ. დავიწყოთ თქვენი ერთი ციტატით: „სამყაროში სიდიდეები იდეალურად არის აწყობილი. უამრავი არჩევანიდან ერთი და საუკეთესოა არჩეული“. რითი აიხსნება ასეთი სიზუსტე?

- გასაგები რომ იყოს, ასე ვიტყვი: ფიზიკაში არის გარკვეული მუდმივი სიდიდეები და ეს სიდიდეები მუდმივი უნდა იყოს ყოველთვის და ყველგან. ყოველ შემთხვევაში, ჩვენ ასე წარმოგვიდგენია. 

- ანუ კოსმოსშიც? 

- დიახ, ყველგან. ჩვენ ვუმზერთ სამყაროს ტელესკოპში და ძალიან შორეულ ობიექტებს ვხედავთ. შორეული, ამავე დროს, ნიშნავს წარსულს. იმიტომ, რომ სანამ სინათლე იქიდან ჩვენამდე მოვიდოდა, შეიძლება, ამასობაში, მილიარდობით წელი გავიდა. ტელესკოპი ერთგვარი დროის მანქანაა, აწმყოსთან ერთად, სამყაროს წარსულს ვაკვირდებით. როცა ამას ვაანალიზებთ, ვხედავთ, რომ კანონები ყველგან ერთნაირია - აქაც, იქაც, დღესაც და გუშინაც... ეს მუდმივი კანონები ძალიან ზუსტად არის აწყობილი.

- ზუსტად - რისთვის? 

- გეტყვით. საკმარისია, ერთ-ერთი ფიზიკური მუდმივა შეცვალო... მაგალითად, ელექტრონის მუხტი. ელექტრონი არის ნაწილაკი, რომლის წყალობითაც ჩვენ გვაქვს დენი. სადენებში ელექტრონები მოძრაობენ. ოდნავ რომ შეცვალო მუხტი, სამყარო პრინციპულად სხვანაირი იქნება, მას ვერ მოერგება ისეთი სიცოცხლე, როგორიც ვართ ჩვენ, მოლეკულებისგან შემდგარი...

-  გამოდის, ადამიანისთვის არის იდეალური ეს სიდიდეები. 

- დიახ, ადამიანისთვის არის იდეალური. აქ ორი მიდგომა არსებობს: თეოლოგიური - სწორედ იმიტომ არის ეს პარამეტრები ძალიან ზუსტად აწყობილი, რომ ადამიანი შემოსულიყო ამ სამყაროში. ამას ჰქვია ანთროპული კოსმოლოგიური პრინციპი. მეორე უფრო მიდგომათა სერიაა. ერთ-ერთი თეორია არის მრავალსამყაროიანი მოდელი, რომელიც ძალიან ეგზოტიკურია. სამყაროთა რაოდენობა უსასრულოდ დიდია და იმის ალბათობა, რომ ერთ-ერთ სამყაროში მაინც იქნებოდა ჩვენთვის მორგებული პირობები, არის ერთის ტოლი. ანუ ასეთი ვარიანტი არსებობდა და განხორციელდა. ამაზე დღემდე კამათობენ და ძალიან ძნელია ბოლო წერტილის დასმა. ერთი მხარე ამტკიცებს: ეს სამყარო იმიტომ არის ამგვარად აწყობილი, რომ ყველა ეს კანონი ღმერთმა დაალაგა. მეორე მხარე ფიქრობს, რომ ეს სამყარო თავისით დალაგდა, რადგან სამყაროების რაოდენობა უსასრულოდ დიდია. ძნელი სათქმელია, რომელი უფრო ძლიერი არგუმენტია. თუმცა, არსებობს ასეთი რამ - ოკამის სამართებელი, რომლის მიხედვითაც, ყველაზე მარტივი ახსნა ყველაზე სწორია. მე არ ვიცი, რამდენად სწორია ოკამის სამართებელი, როგორც ფუნდამენტური მიდგომა, მაგრამ თუ ამას მივყვებით, გამოდის, რომ თეოლოგიური ახსნა ყველაზე სწორია. ჩემთვის, როგორც მორწმუნე ადამიანისთვის, პირველი მიდგომა უკეთესია. მაგრამ, როგორც მეცნიერი, ასე ადვილად ვერ გავაკეთებ არჩევანს. როგორც მორწმუნეს, მგონია, რომ ბუნების კანონები ღმერთმა შექმნა.  მაგრამ ეს სრულებით არ გამორიცხავს ამ კანონებით ოპერირებას და მეცნიერულ პარადიგმაში ჩახედვას - როგორია სამყარო? რატომ არის ისეთი, როგორიც არის? 

- ესე იგი, თქვენ, როგორც მეცნიერი და თქვენ, როგორც მორწმუნე ადამიანი - საკუთარ თავში ამ ორ მიმართულებას არ უპირისპირებთ? რწმენა და ცოდნა როგორ არსებობს ისე, რომ ერთმანეთს ხელს არ უშლის?

- აბსოლუტურად დამოუკიდებელი პარადიგმებია. სადაც მეცნიერების კომპეტენცია მთავრდება, იქ იწყება რელიგიის კომპეტენცია. თანაკვეთა არ ხდება და წინააღმდეგობაც არ არსებობს. 

- თუ სწორად მესმის, თეოლოგიური კორპუსი სწავლობს ღმერთს და მეცნიერება სწავლობს იმას, რაც ღმერთმა შექმნა. ასეა?

- თუ მორწმუნე მეცნიერის პოზიციიდან ვიტყვით, რა თქმა უნდა, ის ღმერთის მიერ შექმნილ სამყაროს სწავლობს. ხოლო რელიგია სწავლობს უშუალოდ ღმერთს და ღმერთთან მიმართებას, ამ მიმართების ფილოსოფიას. 

- დიდი მადლობა ინტერვიუს ამ ნაწილისთვის. როგორც წეღან თქვით, თქვენი მეცნიერული კვლევის შინაარსი არის სიცოცხლის ძიება დედამიწის მიღმა.

- დიახ, ორი დიდი მიმართულებით ვმუშაობ. ერთი არის ჩვენი გალაქტიკის ცენტრში არსებული სუპერმასიური შავი ხვრელი და მეორე - ე.წ. ჩამქრალი ვარსკვლავები. როცა ვარსკვლავი ჩაქრება, ის ცივდება, მერე იკუმშება და ძალიან პატარავდება. ამ ობიექტებს ჰქვია პულსარები. პულსარების მასა შეიძლება რამდენიმე მზის მასის ტოლი იყოს, მაგრამ ზომით თბილისზე პატარაა. ძალიან მაღალენერგეტიკული ობიექტებია. აგერთვე, ვსწავლობ ასტროფიზიკურ მეთოდებს, როგორ აღმოვაჩინოთ მზის სისტემის მიღმა სიცოცხლე. 

- საინტერესოა, როგორ არის შესაძლებელი ასეთი მასშტაბური კვლევები ამ ღარიბ ქვეყანაში? ასეთ კვლევებს შესაბამისი ძვირად ღირებული ხელსაწყოები არ სჭირდება? თუ ინტელექტი საკმარისია? 

- მე თეორეტიკოსი ვარ. გამიმართლა, ამ თვალსაზრისით (იცინის). თუმცა, კიდევ კარგი, არსებობს ობსერვატორიაც, რომელიც ევგენი ხარაძემ დააარსა. ჩემი სამეცნიერო გადასახედიდან, აბსოლუტურად მყოფნის ფურცელი და კალამი. მაგრამ დამკვირვებელს სჭირდება კონკრეტული ტექნოლოგია - ტელესკოპი, გარკვეული სისტემები ტელესკოპისთვის, რადიოტელესკოპი, რომელიც საქართველში არ გვაქვს. ამ დარგში, რასაც ჰქვია სიცოცხლის ძიება კოსმოსში, ოპტიკური ასტრონომიის გარდა, რომელიც ობსერვატორიის სახით გვაქვს, კიდევ საჭიროა რადიოასტრონომიაც. ეს ძალიან დიდ ხარჯს მოითხოვს. 

 

 

„ჩვენც და ის სავარაუდო გონიერი ცივილიზაციაც კოსმოსში, ერთ სამყაროში ვცხოვრობთ. ჩვენთვის და მათთვის ფიზიკის კანონები საერთოა.“

 

 

- თქვენს თეორიულ კვლევებს, რომლებიც კომპიუტერში კეთდება, აქვს თუ არა გაგრძელება უცხოეთში, იქ, სადაც დაკვირვების კარგი საშუალებები არსებობს? თუ, ჯერჯერობით, ეს მხოლოდ ფურცელზე რჩება?

- იმედი მაქვს, რომ ექნება გაგრძელება. მაგრამ ამ ეტაპზე ფურცელზეა. ჩემს სტატიებზე სწორედ იმიტომ იყო გამოხმაურება, რომ სამივე შრომა ორიენტირებულია დამკვირვებლებზე, ანუ იმ ადამიანებზე, რომლებიც ტელესკოპებთან მუშაობენ. ცოტა ხნის წინ, მრავალწლიანი შუალედის შემდეგ, NASA-მ დიდი გრანტი გასცა  კოსმოსში სიცოცხლის ძიების მიმართულებით. იმედია, ძალიან მალე ჩაცხრება მითების ეპოქა. უკვე მაგ რეჟიმში ვართ, სავარაუდოდ. დაიწყება იმ თეორიული ცოდნის გამოყენება, რაც სხვადასხვა ჯგუფის მიერ არის შექმნილი. მათ შორის, ჩემიც შეიძლება იყოს. 

- თქვენ რა თეორიული საფუძველი მოუმზადეთ იმ ადამიანებს, რომლებმაც შეიძლება პრაქტიკულად დაადასტურონ, რომ ის, რასაც თქვენ ფიქრობთ, სიმართლეა?

- შევეცდები, ნაბიჯ-ნაბიჯ ავხსნა, რაზეა ლაპარაკი. შეგვიძლია, ენერგეტიკის ენაზე ცივილიზაციები სამ კატეგორიად დავყოთ. ეს კლასიფიკაცია გასული საუკუნის 60-იან წლებში შეიმუშავა ძალიან კარგმა რუსმა ასტრონომმა ნიკოლაი კარდაშოვმა, რომელიც ცოტა ხნის წინ გარდაიცვალა. ჩვენი ცივილიზაცია თითქმის პირველი კატეგორიის არის.

- ჯერ პირველიც არ ვართ? 

- ჯერ არა. ცივილიზაციების გრადაციისთვის მნიშვნელოვანია, ესა თუ ის ცივილიზაცია რამდენ კილოვატსაათ ენერგიას მოიხმარს, ვთქვათ, წამში ან წელიწადში - ამას არ აქვს მნიშვნელობა. პირველი კატეგორიის ცივილიზაცია მაშინ გავხდებით, როცა სრულად მოვიხმართ იმ ენერგიას, რაც მზიდან დედამიწაზე მოდის. ახლა ამ კატეგორიის, დაახლოებით, 70%-ზე ვართ ასული.  მაშინ, როცა კარდაშოვი სტატიებს წერდა, არ იყო აღმოჩენილი ერთი ვარსკვლავიც კი, რომლის გარშემო პლანეტა ბრუნავს. მაშინ ეს წმინდა თეორიული მოსაზრება იყო. დღეს უკვე რამდენიმე ასეული პლანეტარული სისტემაა აღმოჩენილი, რომლის ცენტრშია ვარსკვლავი და მის გარშემო რამდენიმე პლანეტა ბრუნავს. 

- ჩვენი მზის სისტემის მსგავსად?

- დიახ. მეორე დონის ცივილიზაცია არის ის, რომელიც ვარსკვლავის მთელ ენერგიას იყენებს. მზე ასხივებს ჩვენკენაც და ყველა სხვა მიმართულებითაც, ზემოთ, ქვემოთ... ანუ მზის ენერგიის დიდ ნაწილს ვკარგავთ. თუ ამ ენერგიის სრულად გამოყენება გვინდა - ჩვენ ვიქნებით თუ სხვები იქნებიან, - ერთადერთი ვარიანტია, რომ ის ვარსკვლავი (მაგალითად, მზე) მოათავსო გარსში, რომელიც მთელ ენერგიას შთანთქავს. შემდეგ ის ცივილიზაცია ამ ენერგიას გამოიყენებს ისე, როგორც მას სურს. ეს არის მეორე დონის ცივილიზაცია. ამხელა უშველებელ გარსში ვარსკვლავის მოთავსება იმ მეორე დონის ცივილიზაციისთვის ბოლომდე შეუძლებელი არ არის, მაგრამ მოითხოვს უამრავი ნივთიერების შეგროვებას, რომ ეს გარსული სფერო ააწყო. ამას ჰქვია დაისონის სფერო. დაისონი გენიალური ფიზიკოსი იყო, რომელიც ცოტა ხნის წინ გარდაიცვალა.

- თუ არ მეშლება, სწორედ ეს გენიალური დაისონი გამოეხმაურა თქვენს სტატიებს. 

- დიახ, მართლა ძალიან დიდი ფიგურაა. მას ჰქონდა თეორია, რომ თუ ცივილიზაციას უნდა, ვარსკვლავის სრული ენერგია მოიხმაროს, ერთადერთი გზაა, ეს ვარსკვლავი გარსში მოათავსოს. ფიზიკის კანონები ამ მხრივ არის უნიკალური. ჩვენც და ის სავარაუდო გონიერი ცივილიზაციაც კოსმოსში, ერთ სამყაროში ვცხოვრობთ. ჩვენთვის და მათთვის ფიზიკის კანონები საერთოა. თუ ის ცივილიზაცია შექმნის სფეროს, რომელშიც ვარსკვლავს მოათავსებს, ეს სფერო უნდა გათბეს. თუ გათბება, ის გამოასხივებს და ამ გამოსხივებას ცის კაბადონზე დავინახავთ. მაგრამ ცხადია, რომ ეს სფერო ძალიან დიდი უნდა იყოს თავისი მასით. ამ მატერიის, ნივთიერების შეგროვება იმ ვარსკვლავურ სისტემაში გარკვეულ დროს და ენერგიას მოითხოვს. 

- ანუ ჩვენ მზე რომ გარსში მოვათავსოთ და მისი მთელი ენერგია გამოვიყენოთ, ამაზე ვსაუბრობთ, არა? 

- დიახ, ზუსტად. როგორც გითხარით, ჩემი მუშაობის სფერო ჩამქრალი ვარსკვლავებია, პულსარები. ესენი ჩვეულებრივი ვარსკვლავები იყვნენ, რამდენჯერმე უფრო დიდი, ვიდრე მზე, შემდეგ ჩაქრნენ და შუქურასავით დაიწყეს გამოსხივება. ჩავთვალოთ, რომ პულსარი სფეროა, რომელსაც ორი შუქურა აქვს, დავუშვათ, ერთი მარჯვნივ, ერთი მარცხნივ - პირობითად. პულსარი იმიტომ ჰქვია, რომ როცა ის ჩვენ გვიყურებს, ვხედავთ მის გამოსხივებას, შეტრიალდა და ვეღარ ვხედავთ, პულსაციასავით არის გამოსხივება და პულსარიც ამიტომ ჰქვია. თუ ის ცივილიზაცია არსებობს და თუ მას პრინციპულად შეუძლია ვარსკვლავის გარშემო სფეროს აგება, მაშინ მისთვის გაცილებით ადვილია, ენერგიის წყაროდ პულსარი გამოიყენოს. ამ შემთხვევაში, მის გარშემო უკვე არა სფეროს, არამედ, რგოლის, სარტყლის აგება დასჭირდება. 

- იმიტომ, რომ ორ მხარეს ასხივებს და არა ყველა მხარეს, მზის მსგავსად? 

- დიახ. იმის გამო, რომ პულსარი ფარანივით ასხივებს,  მისი ენერგიის მისაღებად საკმარისია სარტყელი, მთლიანი გარსი საჭირო არ არის. ათჯერ ნაკლები მასა სჭირდება, ვიდრე სფეროს. თანაც, ეს რგოლი რადიუსითაც პატარა უნდა იყოს და ზომებითაც პატარა, თხელი. თუ ის ცივილიზაცია იმ რანგის არის, რომ ვარსკვლავის ირგვლივ სფეროს აგება შეუძლია, მას გაცილებით გაუადვილდება, ააგოს ეს სარტყელი პულსარის გარშემო და ამ გზით მიიღოს საჭირო ენერგია. ამის შესახებ სტატია ზაფხულში, ბაკურიანში დავწერე, ჰობივით იყო ეს თემა. მეორე სტატიაც ბაკურიანში დავწერე. დიდი აჟიოტაჟი გამოიწვია, რადგან, როგორც გითხარით, სტატიები დამკვირვებლებისკენ იყო მიმართული. დავწერე ის პარამეტრები, რითიც უნდა ეძებონ ასეთი რგოლები ცის კაბადონზე. ის ობიექტი ძალიან განსხვავებულად უნდა ჩანდეს, ვიდრე ნებისმიერი სხვა ასტროფიზიკური ობიექტი. მისი იდენტიფიკაცია გაცილებით ადვილია. ჩილეში არის ერთი ტელესკოპი, რომლის პარამეტრები იმდენად კარგია, რომ შეუძლია, დღესვე ჩაატაროს საკმაოდ დიდი ზომის სფერული სივრცის მონიტორინგი. სადაც პულსარებია განლაგებული, მათ სიახლოვეში უნდა ეძებოს ეს რგოლები. ასეთი ეგზოტიკური, სამეცნიერო ფანტასტიკური ჰიპოთეზა მაქვს. 

- NASA-მ ფული რისთვის გამოყო? 

- ეს პროექტი დაისონის სფეროების ძიებას ეხება. დიდი ჯგუფი მუშაობს, თეორეტიკოსებიც არიან, მაგრამ ჯგუფის უმეტესი ნაწილი დამკვირვებლებისგან შედგება.

- ანუ ისინი ეძებენ გარსში ჩასმული სფეროების გამოსხივებას? 

- დიახ, სფეროების, ან, თუნდაც, ნაწილობრივი სფეროების ძიებას ეხება ეს პროექტი; არტეფაქტების ძიებას. 

- შეიძლება თუ არა, ამ კვლევაში თქვენი ჰიპოთეზაც ჩაერთოს? 

- თეორიულად ეს შესაძლებელია. ის, რასაც დაისონის ნაწილობრივ სფეროს ვეძახით („ნაწილობრივი“ ნიშნავს, რომ გარსი ბოლომდე აწყობილი არ არის), შეიძლება პულსარის რგოლი აღმოჩნდეს. თეორიულად ეს შესაძლებელია. ჯგუფი უკვე დაკომპლექტებულია, გრანტი გაცემულია და ასეთ ობიექტებსაც დაინახავს იმ ტელესკოპთა სისტემა, რომელიც პროექტშია ჩართული. 

- რამდენწლიანი პროექტია? 

- ხუთწლიანია, თუ არ ვცდები. 

- თუ სწორად მახსოვს, ფრიმან დაისონი გწერდათ, თქვენი ჰიპოთეზა სწორედ იმით არის საინტერესო, რომ გადამოწმებას და დაკვირვებას ექვემდებარებაო. 

- აქ ხაზგამით უნდა ვთქვა, რომ ასეთი ჰიპოთეზა, სავარაუდოდ, ბევრი იქნება, ჩემიც, სხვებისაც. მაგრამ მათგან უმრავლესი არ გაამართლებს. სხვა ცივილიზაციების პრობლემა კომპლექსური და რთულია. მაგრამ როდესაც დაისონთან მქონდა მიმოწერა, მან ძალიან კარგი რამ მითხრა: რაც შეიძლება მეტი არხი უნდა მოვსინჯოთ სიცოცხლის საძიებლად, ბევრი ჰიპოთეზა, ყველანაირი, რაც კი შეიძლება... სადაც კი შეიძლება... დაისონის სფეროს რამდენიმე კანდიდატი ნაპოვნია, მაგრამ ბოლომდე დადასტურებული არ არის, მართლა დაისონის სფეროა თუ სხვა რამ. 

- განსხვავებული დამოკიდებულება დროისა და სივრცის მიმართ, შავ ხვრელებსა და პულსარებზე ფიქრი თქვენი ცხოვრების წესია. თქვენს ყოველდღიურ ყოფაზე, ურთიერთობებზე, ეს სამყარო რამენაირად თუ აისახება?

- არ ვიცი, მიჭირს თქმა. ფსიქოლოგები ამბობენ, რომ ამას რაღაც ასახვა უნდა ჰქონდეს. მეუღლე მყავს ფსიქოლოგი და ამიტომ ვიცი მათი აზრი. მეცნიერებს გვჩვევია ხოლმე, რომ გავითიშებით და რაღაცას ვწერთ. როცა რაღაცას ვწერ, ყოფითი პრობლემებისგან შორს ვარ, რა თქმა უნდა. ერთი შემიძლია დაბეჯითებით ვთქვა: თუ სამეცნიერო პრობლემაში გავიჭედე და რაღაც არ გამომდის, იმ პერიოდში არც ლექციები გამომდის წესიერად და არც ადამიანებთან ურთიერთობა გამომდის ნორმალურად. ეს ნამდვილად შემინიშნავს საკუთარი თავისთვის.

- ასეთი რამ ბევრჯერ მომხდარა, თუ იშვიათად? 

- ბევრჯერ. თუ გავჭედილვარ, სანამ ეს მდგომარეობა არ გაივლის, მისი გავლენა მთელ ჩემს ცხოვრებაზე იგრძნობა. 

- რა არის ის თვისებები ან უნარები, რომლებიც ხსნის (განმარტავს) თქვენს პიროვნებას? 

- ურთიერთობისას ადამიანს პრობლემას არ ვუქმნი. ძალიან თავისუფალი ვარ ურთიერთობაში, მათ შორის, სტუდენტებთან. 

- ამას მეც ვადასტურებ. დღეს რამდენჯერაც გთხოვეთ, რაღაც აგერჩიათ, სულ მპასუხობდით, თქვენ როგორც გირჩევნიათო. „კიბით ავიდეთ თუ ლიფტით?“ – „თქვენ როგორ გირჩევნიათ?“ „ოთახში სითბო დავტოვო თუ გავანიავო?“ – „თქვენ როგორ გირჩევნიათ?“

-  არ დავკვირვებივარ. ალბათ, ეგ არის მიზეზი, რომ ვცდილობ, პრობლემა არ შევუქმნა ადამიანს. კიდევ ერთხელ ვიტყვი, რომ თუ კვლევაში რაღაც არ გამომდის, გარემოსთან ურთიერთობაც არ გამომდის. ჩემს ურთიერთობას გარემოსთან ის განსაზღვრავს, რამდენად კომფორტულად ვარ იმ დროს ჩემს საქმეში.

- თქვენთვის რა არის ხარისხიანი ცხოვრება? 

- ადამიანმა ის უნდა აკეთო, რაც იცი და გიყვარს. ძალიან ბანალურია, მაგრამ მე ასე ვხედავ.

 
დიდი ტრაგედიაა, თუ ადამიანი თავის ადგილზე არ არის. როცა შენს ადგილზე ხარ, შენს საქმეს აკეთებ, გიყვარს და გამოგდის, ამაზე დიდი ბედნიერება არაფერი არ არის. და მერე აქედან ყველაფერი ავტომატურად ეწყობა.

 

- მაგალითად, რა ეწყობა? არიან ადამიანები, რომლებისთვისაც ხარისხიანი ცხოვრება არის კეთილდღეობა. აქედან ეს არ ეწყობა ავტომატურად. ან პრიორიტეტია ხანგრძლივი ჯანმრთელი ცხოვრება, რაც აგრეთვე არ ეწყობა ავტომატურად. 

- ორი რამეა, რასაც, თუ ვერ ვაკეთებ, კომფორტსაც ვკარგავ. ეს არის უშუალო საქმე - ლექციები, კვლევა და, ასევე, სპორტი. ძალიან აქტიურად ვვარჯიშობ და თუ რომელიმე კვირა ჩამივარდა, ესეც აისახება ცხოვრების ხარისხზე. ჩემთვის ცხოვრება, ყოველდღიურობა ამ ორი რამისგან შედგება. თუ კარგად გამომდის ეს და ის, ესე იგი, გამომდის ყველაფერი. უფრო ღრმად არ მიფიქრია, არ ვიცი... 

 

 

„თუ თავისი საქმე არ აირჩია, ადამიანი უბედურია.“

 

 

- დიდი მადლობა საინტერესო საუბრისთვის. ახლა მინდა გთხოვოთ, გვიამბოთ ერთი ამბავი სტუდენტებთან ურთიერთობის შესახებ. 

-სასაცილო ამბავი გამახსენდა. ზოგადად, ასე ხდება: სტუდენტები, რომლებიც მაღალ კურსზე არიან, ხანდახან გვეხმარებიან დაბალკურსელებთან პრაქტიკულის ან მინილექციების ჩატარებაში. ერთ კარგ სტუდენტს (რომელიც ახლა ამერიკაში სწავლობს) რაღაც პერიოდი დავუთმეთ და ვუთხარით, მოდი, ახლა შენ ჩაატარე ლექციებიო. თან წინასწარ გავაფრთხილე, რომ მკაცრი უნდა ყოფილიყო. ვუთხარი, მკაცრი თუ არ იქნები, გამოდის, რომ კურსი ჩავარდა-მეთქი. მერე რომ ვკითხე, რა და როგორ იყო, მითხრა: ყველაფერმა კარგად ჩაიარა, სტუდენტები ამბობენ, არაფერი განსხვავება ოსმანოვსა და ამ ლექტორს შორის არ არის, იმის გარდა, რომ ამას შენობით ველაპარაკებითო (იცინის). ახლაც სამი ყოფილი სტუდენტია ჩამოსული ამერიკიდან და ძალიან გვეხმარებიან, კვირაში რამდენჯერმე აუცილებლად მოდიან უნივერსიტეტში. როცა უკუგებაზე ვსაუბრობთ, ესეც უკუგებაა, რომ ჩვენი ყოფილი სტუდენტები ასე არიან ჩართულები უნივერსიტეტის ცხოვრებაში.

- კოვიდის გამო ჩამოვიდნენ?

- დიახ, კოვიდის გამო. მაგრამ იმედია, საბოლოოდ უკან დაბრუნდება კრიტიკული მასა, რომელიც იმ ცვლილებებს განახორციელებს, რაზეც ჩვენ ვისაუბრეთ. 

- ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია ჰენრი უორდ ბიჩერი, ამერიკელი რელიგიური მოღვაწე (1813-1887): „სული წარმოსახვის გარეშე იგივეა, რაც ობსერვატორია ტელესკოპის გარეშე.“ 

-აბსოლუტურად სწორია. მეცნიერება სწორედ წარმოსახვაა, რომელიც დალაგებულია მათემატიკური სიზუსტით აწყობილ სისტემაში. ჩემზე შემიძლია გითხრათ, რომ სიცოცხლის ძიების კონტექსტში პულსარების იდეა მართლაც წარმოსახვის დონეზე დაიბადა, რამდენიმე წლით ადრე, ვიდრე სტატია დავწერე. ორი თუ სამი წელი დამჭირდა, სანამ ამ წარმოსახვას ფორმა მივეცი.

- მეორე ციტატა ეკუთვნის ამერიკელ მწერალს, ერნესტ ჰემინგუეის (1899-1961): „თითოეული ადამიანი რაღაც საქმისთვის იბადება.“

- განზოგადება ძალიან ძნელია, მაგრამ ერთი ნამდვილად ვიცი: თუ თავისი საქმე არ აირჩია, ადამიანი უბედურია. შემიძლია წარმოვიდგინო ჰიპოთეტური ზაზა ოსმანოვი, რომელიც სულ სხვა საქმეს აკეთებს. დარწმუნებული ვარ, უბედური ვიქნებოდი. მე მგონი, ყველა ადამიანს იგივე  ემოცია ექნება, ვინც არათავისი გზა აირჩია. მადლობა ღმერთს, რომ იქ ვარ, სადაც ვარ! 


 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე