×
„ბრძოლებს ვიგებდით, ომები გვიჭირდა“

ხათუნა ზახაშვილი

ეპიდემიოლოგი, დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის გადამდებ დაავადებათა დეპარტამენტის ხელმძღვანელი


3890

ინტერვიუს შესახებ

თუ რამის მეშინოდა ქალბატონ ხათუნა ზახაშვილთან შეხვედრამდე - მისი მოუცლელობის და ინტერვიუს შესაძლო ჩაშლის მეშინოდა ნამდვილად. 

როდესაც შაბათს დილით მაინც მოძებნა დრო და ტელევიზიაში გვესტუმრა, ბოლომდე დავაფასე, რას ნიშნავდა დასვენების იშვიათი საათების დათმობა ინტერვიუსთვის; სახლიდან დამატებით გამოსვლა; უხერხულ კითხვებზე პასუხისთვის მზადყოფნა. 

ბოლოს, როცა ინტერვიუ დასრულდა და ქალბატონი ხათუნა გავაცილე, ჩემი შთაბეჭდილება ამ ადამიანზე ორმა სიტყვამ დაიტია: „ჩუმი თბილი“. შორიდან უკარებას ჰგავს, მაგრამ როგორც კი ოდნავ ახლოს მიხვალ (თუ მიხვედი!), იგრძნობ მის ჩუმ სითბოს. ყოველ შემთხვევაში, მე ასე ვიგრძენი. 

გაიცანით ხათუნა ზახაშვილი, ადამიანი, რომელიც, უკვე მრავალი თვეა, თითოეული ჩვენგანისთვის იღლება. 

ია ანთაძე

- ქალბატონო ხათუნა, იმის მიუხედავად, რომ ახლა, როცა ინტერვიუს ვწერთ, შაბათი დილაა, მინდა გკითხოთ, თქვენთვის როგორია იდეალური საღამო?

- იდეალური საღამო ჩემთვის იწყება ფეხით მცირე გასეირნებით, გრძელდება სახლში სასიამოვნო ინფორმაციის მიღებით, შემდეგ მხატვრული ლიტერატურის  კითხვით და ბოლოს - დასვენებით. ეს არის ჩემი საღამო. 

- ერთი წლის წინ რომ მეკითხა, მაშინაც ამავე პასუხს მივიღებდი? 

- ახლა ჩემთვის ასეთი საღამოები მონატრებულია იმიტომ, რომ ჩემი სამუშაო დღე საღამოს აღარ მთავრდება. ხანდახან, გვიან ღამემდე გვიწევს მეც და ჩემს კოლეგებსაც მუშაობა. სამწუხაროდ, ასეთი საღამოებისთვის ვეღარ ვიცლი. 

- დაღლილობის განცდა თუ გაქვთ?

- მე მგონი - აღარ. დაღლილობის განცდა იყო ცოტა ადრე, როდესაც ასეთ რეჟიმს მიუჩვევლებს მოგვიწია, ფაქტობრივად, შაბათის და კვირის გარეშე, დღე და ღამე გვემუშავა რამდენიმე თვის განმავლობაში. არანაირად არ გვქონდა განმუხტვის და რაიმე სხვაზე გადართვის საშუალება. ახლა ეს უკვე რუტინაში გადაგვივიდა. ხანდახან ვხუმრობთ ხოლმე, პანდემია რომ დამთავრდება, ნეტავ, რა გვეშველება, დავუბრუნდებით თუ ვერა ჩვეულ ადამიანურ რეჟიმსო.  

- უფრო მეტი ძალა გონებრივი სამუშაოსთვის გჭირდებათ,  თუ ფსიქოლოგიურ წნეხთან გასამკლავებლად?

- ფსიქოლოგიური და ემოციური წნეხის მომენტები ნამდვილად გვაქვს იმიტომ, რომ თითოეული შემთხვევის უკან დგას ადამიანი, მისი დახმარების საჭიროებები; მისი ოჯახი, მისი გარშემო წრე... ხანდახან გვიხდება, ჩვენთვის უცხო ადამიანების ქცევა ვმართოთ. ეს, რა თქმა უნდა, იწვევს ემოციურ სტრესს. უფრო მეტად მაინც გონებრივი მუშაობა გვიწევს. იმიტომ, რომ თითოეულ მოვლენას, რომელიც ქვეყნის შიგნით ან ქვეყნის გარეთ ვითარდება და ყველგან თავისებურად მიმდინარეობს, გამოწვლილვით დაკვირვება სჭირდება. უნდა გადავწყვიტოთ, რა არის იქიდან ჩვენთვის სარგო და შევძლებთ თუ არა იმ კარგის აქ დანერგვას; ესა თუ ის სიახლე ესადაგება თუ არა ჩვენი ქვეყნის რეალობას. 

- მშრომელმა ადამიანმა ძალიან კარგად იცის დაღლის ფასი. თქვენ თუ გქონიათ კმაყოფილების, ბედნიერების ან რაიმე მსგავსი განცდა იმის გამო, რომ თქვენი თავისთვის ან თქვენი ოჯახისთვის კი არა, მთელი ქვეყნისთვის იღლებით?

- შეიძლება ცოტა აღმატებულია ამაზე საუბარი ჩემგან იმიტომ, რომ ყველანი ჩვენ-ჩვენს ადგილზე იმას ვაკეთებთ, რაც შეგვიძლია. მაგრამ ხანდახან, დიახ, მქონია ეს გრძნობა, რომ მართლაც იმას ვაკეთებ, რის გარეშეც ახლა შეუძლებელია; მგონია, რომ ამაზე დგას დღეს ბევრი რამ ჩვენს ქვეყანაში - ბევრი ადამიანის ჯანმრთელობა და გადარჩენის ელემენტებიც კი. 

- პანდემიის პერიოდში თუ გაგჩენიათ განცდა, რომ ცხოვრება არ არის სამართლიანი?

- (პაუზა) არა, მე მგონია, რომ, პირიქით, ძალიან სამართლიანია. საერთოდ, ცხოვრება უდიდესი ექსპერიმენტატორია. იქ, სადაც ადამიანები ვუშვებთ შეცდომას, ამ შეცდომებს ბუნება ასწორებს. ხანდახან ეს ხდება, თუნდაც, პანდემიების ხარჯზე, ადამიანების სიცოცხლის ხარჯზე. 

- რას გულისხმობთ? 

- ბუნებაში, ეკოსისტემაში ჩარევამ გამოიწვია რეალურად ამ SARS-CoV-2 ვირუსის ამოვარდნა მისთვის ბუნებრივი გარემოდან. თორემ ის არსებობდა თავისთვის ღამურებში და, უკიდურეს შემთხვევაში, პანგოლინებში გადავიდოდა, ან რომელიმე ცხოველში. ასეთი რამ ბუნებაში იშვიათად ხდება, მაგრამ ხდება, როდესაც ვირუსი ან რომელიმე მიკროორგანიზმი თავის სახეობრივ ბარიერს არღვევს და სხვა სახეობაში გადადის, რაც, ამ შემთხვევაში, პანდემიის საწყისი გამოდგა. 21-ე საუკუნეში ადამიანებს, თითქოს, გადამდები და ინფექციური დაავადებების შიში შეუმცირდათ. აღარ ფიქრობდნენ, რომ ეს დაავადებები ამდენად საშიშია გავრცელების თვალსაზრისით, ამდენად საშიშია ადამიანის სიცოცხლისთვის. მეც ვერ წარმომედგინა, რომ რომელიღაც უცნაური ვირუსი ასე სრულიად დაიპყრობდა მსოფლიოს. 

 

 

 „დღეს ცოტა უცნაურია, რატომ დუნდება ხალხი ასე იოლად; რატომ ხდება მალემრწმენი, რომ კოვიდი არაფერი არ არის.“

 

 

- რა არის ის ახალი, რაც თქვენ 2020-ში გაიგეთ ქართველი ხალხის შესახებ? 

- სულ მგონია, რომ ქართველებს ღრმა გენეტიკური ცოდნა და გამოცდილება გვაქვს, დაავადებებთან ბრძოლის კუთხით. კიდევ ერთი უცნაური თვისება გვაქვს ქართველებს, რასაც აღვნიშნავ ხოლმე - ბრძოლებს ვიგებდით, ომები გვიჭირდა. როდესაც კოვიდი გაჩნდა საქართველოში, პირველ ბრძოლას ჩვენმა ქვეყანამ თავი წარმატებით გაართვა. რეალურად, ვირუსის პირველი შემოსვლისას, გავრცელება არ გვქონია. შემთხვევები აბსოლუტურად მართვადი იყო.  პირველმა შემოტევამ ჩემში განამტკიცა ის აზრი, რომ ბრძოლებს ნამდვილად ვიგებდით. მაგრამ მეორე აზრიც გამიმყარდა, რომ ომებში გვიჭირდა. იმიტომ, რომ კოვიდი ბრძოლა არ არის. ეს არის ხანგრძლივი, დაძაბული, მუდმივად განმეორებადი შემოტევა, რომელსაც ქვეყანამ უნდა გაუძლოს თავისი მდგრადობით, საერთო სულისკვეთებით, ერთმანეთის მოფრთხილებით. ჩვენს ერს აქვს - ახალს არაფერს ვამბობ - თვითკარანტინიზაციის და დაავადების ლიკვიდაციის უცნაური ისტორიული მაგალითები, როდესაც სოფლებს შეეძლოთ, ნებაყოფლობით კარანტინში მოექციათ თავი და ამით გადაერჩინათ მეზობელი სოფლები და დანარჩენი საქართველო. დღეს ცოტა უცნაურია, რატომ დუნდება ხალხი ასე იოლად; რატომ ხდება მალემრწმენი, რომ კოვიდი არაფერი არ არის; ან რატომ იღებს აუწონავად, შეუფასებლად უამრავ ინფორმაციას, რომელიც, ხშირ შემთხვევაში, არასწორია. 

- მინდა, რამდენიმე კითხვა დავსვა იმასთან დაკავშირებით, რაც ბრძოლასა და ომზე ბრძანეთ. ეს ფრაზა ერთ-ერთ გადაცემაში ნათქვამი გაქვთ აგვისტოს დასაწყისში, როცა ბევრს ეგონა, რომ კარგად იყო საქმე. მაგრამ თქვენ გქონდათ შიში, რომ სიტუაცია დამძიმდებოდა. როგორ ფიქრობთ, რატომ ვერ ვინარჩუნებთ სტაბილურ შედეგს? 

- ეს სუბიექტური და ობიექტური ფაქტორებით არის განპირობებული. დღეს ასე მგონია, ყოველ შემთხვევაში. ობიექტური ფაქტორია თვითონ ამ ვირუსის მახასიათებლები. მეცნიერების ნაწილი იხრება იმისკენ, რომ, თითქოს, ამ ვირუსს სეზონურობა არ გააჩნია, მაგრამ დარწმუნებული ვარ, რომ გავა წლები და იტყვიან, რომ ამ ვირუსს აქვს სეზონურობა. შემოდგომა-ზამთრის სეზონზე ის უფრო აქტიური უნდა ყოფილიყო და ფაქტია, რომ კიდეც გააქტიურდა - არამარტო ჩვენთან, მსოფლიოს იმ ნაწილში, რომელიც ახლაა შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში. მეორე ფაქტორი, ალბათ, ის ფასეულობებია, რომლითაც ადამიანები ცხოვრობენ სხვაგანაც, ჩვენთანაც - რას ვაყენებთ პირველ რიგში და რა არის ჩვენთვის უპირატესი. 

- და რა აღმოჩნდა უპირატესი? რატომ შეიცვალა ადამიანების ქცევა გაზაფხულიდან შემოდგომამდე? 

- იმიტომ, რომ ზაფხულის ბოლო და შემოდგომის დასაწყისი, ალბათ, უფრო ლხინისა და დროსტარების პერიოდია ბევრისთვის. გადავწყვიტეთ, რომ დამატებითი სიფრთხილის ღონისძიებები ხელს გვიშლიდა განტვირთვაში, ჩვეული საზაფხულო-საშემოდგომო რიტმიდან გვაგდებდა და ყველამ დავივიწყეთ რეალური საჭიროებები. 

- როცა საუბარია ომის მოგებაზე, როგორ ფიქრობთ, პასუხისმგებლობები როგორ ნაწილდება? 

- ზუსტად ეგ არის, რომ ბრძოლისას პიროვნებები, ერთეულები განსაზღვრავენ წარმატებას; ისინი აძლევენ სხვებს მიმართულებას, ძირითად „მესიჯს“ (როგორც ახლა ამბობენ ხოლმე) და ამას მიჰყვება საზოგადოების სხვა წევრების ქცევა. მაგრამ როდესაც ასეთ სიტუაციაში ვართ, როგორიც დღეს არის მსოფლიოში, თითოეულის პირადი პასუხისმგებლობის საკითხი დგება. ეს არის დრო, როდესაც თითოეული ადამიანია პასუხისმგებელი დაავადების შეკავებაზე, სხვანაირად არაფერი გამოვა. 

- ინდივიდუალური პასუხისმგებლობა გასაგებია და როგორ შევაფასოთ სისტემური პასუხისმგებლობა? 

- ქვეყანას უნდა ჰქონდეს, ზოგადად, დაავადებების მართვის სისტემური პასუხისმგებლობა, ინფექციური დაავადება იქნება თუ არაინფექციური. მართალი გითხრათ, ამ პანდემიის დაწყებამდე არცკი მეგონა, ჩვენს ქვეყანას თუ შესწევდა ძალა, ასეთი პასუხი გაეცა ამ მასშტაბის გამოწვევაზე. სისტემური პასუხისმგებლობა ჩანს, თუნდაც, იმ მზადყოფნაში, რითიც დღევანდელ ეტაპს შევხვდით - როდესაც ქვეყანას შეუძლია დიაგნოსტირება, შეუძლია ჯანდაცვის მომსახურების მიწოდება. დღეს ბევრია პესიმისტურად განწყობილი იმის გამო, რომ სასწრაფო აგვიანებს, 112-ზე დარეკვა ჭირს და ასე შემდეგ... მაგრამ არ არსებობს ჯანდაცვის ან სხვა რაიმე სისტემა, რომელიც იმდენად სრული მზადყოფნით შეხვდება პანდემიას, რომ ნებისმიერ გამოწვევაზე შეძლოს შესაბამისი რეაგირება. აუცილებლად იქნება გადატვირთვა, იმიტომ, რომ ნებისმიერი სისტემა ეწყობა ცხოვრების ნორმალური რიტმისთვის და ეს არის ცხოვრების არანორმალური რიტმი, რომელიც სისტემის გადაძაბვას იწვევს. 

- სოციალურმა ქსელებმა ადამიანების ცხოვრება საჯარო გახადა. ამიტომ, თუ ვინმეს რაიმე უჭირს - ვერ იღებს დახმარებას, ან ვერ იღებს დახმარებას დროულად, ამ შემთხვევების შესახებ ლამის მთელმა ქვეყანამ იცის. სისტემური ხარვეზები მკვეთრად იჩენს თავს, არ იმალება. თანაც, როცა ომზე ვსაუბრობთ, ბევრი რამ არის პროგნოზირებადი. თქვენ მიგაჩნიათ, რომ ძალიან მძიმე გამოწვევაზე სათანადო პასუხია გაცემული ჩვენი სახელმწიფო სისტემის მხრიდან? გამოწვევების ადეკვატურია პასუხი? 

- მე ვთვლი, რომ ამ ეტაპისთვის პასუხი ადეკვატურია. რატომ მგონია ასე? შეიძლება, ამ პროცესებზე რეაგირების სხვადასხვა ვარიანტი განვიხილოთ, მაგრამ მოცემულობა, რაც მსოფლიოს ბევრმა ქვეყანამ გაიარა, სულ ორ არჩევანს გვთავაზობს. პირველი იმ ტიპის რეაგირებაა, რომ იპოვო ყველა დადებითი შემთხვევა, თითოეული ავადმყოფი ცალ-ცალკე განათავსო; ასევე, ცალ-ცალკე განათავსო მისი ყველა კონტაქტი. ამ გზას ჩვენ მივდევდით გარკვეულ ეტაპამდე, სანამ ასეთი რაოდენობები გვექნებოდა, რაც ახლა გვაქვს. პირველი გზა ეფექტურია და ჩვენ ეს გავაკეთეთ. ქვეყანამ შეძლო, რომ საქართველოში შემოსული ყველა ადამიანი დაავადების ინკუბაციური პერიოდის განმავლობაში გაყვანილი ჰყავდა კარანტინში და უზრუნველყოფდა მათ კვებით, სამედიცინო მომსახურებით, კოვიდზე ტესტირებით. შემდეგ ამგვარი რეაგირება გადაფასდა და გადაწყდა, რომ ქმედებები უნდა შერბილებულიყო. მსუბუქი შემთხვევების სახლში დატოვება  და ტელეფონით მართვა აბსოლუტურად უსაფრთხოა. ასე მართავს დღეს მთელი მსოფლიო. სხვა არის მძიმე შემთხვევები. სამწუხაროდ, ამ დაავადებას აღმოაჩნდა დამძიმების და სიკვდილის გამოწვევის პოტენციალი. მძიმე შემთხვევები აუცილებლად ჰოსპიტალში უნდა მართო, რომ რაც შეიძლება დაბალი გქონდეს სიკვდილის მაჩვენებელი. რომ არავის მოკლავს ეს დაავადება - სრული ილუზიაა! ის აუცილებლად მოკლავს ვიღაცას. ახლა რა მდგომარეობა გვაქვს? მთელი მსოფლიო ამბობს, რომ შემთხვევათა 80% მიმდინარეობს მსუბუქად, ან საშუალო სიმძიმისკენ ისეთი გადახრით, რისი მართვაც შესაძლებელია ბინაზე. 15%-ის მართვა საჭიროა ჰოსპიტალურ სექტორში, 5%-ს სჭირდება ინტენსიური თერაპია და 2%-მდე ადის (ქვეყნების მიხედვით მერყეობს) ლეტალობის მაჩვენებელი. ჩვენ გვაქვს სიტუაცია, როცა ინფიცირებულთა 30% ჰოსპიტალში გვყავს მოთავსებული. 

- რატომ?

- იმიტომ, რომ ამის საშუალებას ჯერ იძლევა ჰოსპიტალური სექტორი. თუმცა, თუ შემთხვევები მოიმატებს, რაც მოსალოდნელია, ალბათ, კიდევ ერთხელ გადაიხედება ის მიდგომა, თუ ვინ გადაგვყავს ჰოსპიტალში და ვის ვტოვებთ ბინაზე მართვის რეჟიმში. როცა ვამბობ, რომ სისტემის რეაქცია, ჯერჯერობით, ადეკვატურია, იმას ვგულისხმობ, რომ ქვეყანას ჯერ კიდევ შეუძლია თავისი ინფიცირებულების 30% მოათავსოს ჰოსპიტალურ სექტორში და იქ გაუწიოს მომსახურება, ნაცვლად 20%-ისა, რომლამდეც თავისუფლად შეიძლება ჩამოიწიოს ჰოსპიტალიზებულთა მაჩვენებელი. 

 

 

 „ძალიან ხშირად ადამიანები დასამშვიდებელი ეფექტისთვის რეკავენ.“

 

 

- თქვენ, ბატონ ამირან გამყრელიძესთან და ბატონ პაატა იმნაძესთან ერთად, პერიოდულად პასუხობთ მედიის და საზოგადოების კითხვებს. ამიტომ, შეუძლებელია, რომ თქვენთან შიდა ინფორმაცია თავს არ იყრიდეს. მინდა, გკითხოთ, ინფიცირებულთა ის 70% რომელიც სახლშია, როგორ არის მოვლილი? თქვენ, როგორც პროფესიონალი, კმაყოფილი ხართ თუ არა იმით, როგორც ჩვენი ქვეყანა ახერხებს ბინაზე მკურნალობის რეჟიმში მყოფი 70%-ის მოვლას? 

- სამკურნალო სფერო ჩემი კომპეტენციის მიღმაა და მაინცდამაინც კომპეტენტურ პასუხს ამაზე ვერ გაგცემთ. 

- თქვენს ხელთ არსებული ინფორმაციის საფუძველზე რომ გვიპასუხოთ?

- ჩემი აზრით, იცით, რა დაემართა ხალხს? პირველ ეტაპზე, აბსოლუტურად ყველა დაავადებული ჰოსპიტალში მიჰყავდათ და სრულ გამოჯანმრთელებამდე იტოვებდნენ. საზოგადოება მიეჩვია იმას, რომ თითოეულ შემთხვევას უნდა ახლდეს თავისი ინდივიდუალური ექიმი, ყოველდღიური კონტაქტით, მრავალჯერადი ინსტრუმენტული გამოკვლევებით; თითოეული შემთხვევის ირგვლივ უნდა ტრიალებდეს სრულიად სამედიცინო საზოგადოება. რეალურად, ასეთი საჭიროება ადამიანების უმრავლესობას მართლა არ გააჩნია. სწორედ ამ შემთხვევაში დგება პიროვნული პასუხისმგებლობა. ადამიანებმა ეგოიზმი ცოტა უკან უნდა გადადონ და კარგად შეაფასონ თავისი მდგომარეობა. თუ არ ხარ რისკის კატეგორია, დაუკვირდი, იქნებ, გადაჭარბებულად გეჩვენება ის სიმპტომები, რომელთა გამოც ასობით ზარი ხორციელდება 112-ში, ოჯახის ექიმთან, პირად ექიმთან და ასე შემდეგ?! ამით უამრავი დრო იკარგება. ძალიან ხშირად ადამიანები დასამშვიდებელი ეფექტისთვის რეკავენ. 

- ხშირად შიშიც არის ადამიანების მოტივაცია, როცა ექიმის ხმის გაგონება უნდათ.

- ან ეგოიზმი. 

- ამასაც ვერ გამოვრიცხავთ. მაგრამ კითხვები მაინც ჩნდება, შინ დარჩენილი კოვიდიანი ავადმყოფების 70% რამდენად მოვლილი ჰყავს სახელმწიფოს. თქვენ, როგორც ეპიდემიოლოგი, რას ელოდებით უახლოესი ორი-სამი თვის განმავლობაში აქ, ჩვენს ქვეყანაში?

- ალბათ, პროცესები განვითარდება ისე, როგორც უნდა განვითარდეს, ამ დაავადების ბუნებრივი მახასიათებლებიდან გამომდინარე. შემთხვევათა რაოდენობა მატების ტენდენციით გაგრძელდება, ალბათ, კიდევ რამდენიმე კვირის მანძილზე. 

- მაინც, რამდენი კვირის მანძილზე ელოდებით მატებას? 

- ალბათ, 3-4 კვირის მანძილზე შეიძლება შენარჩუნდეს მატების ტენდენცია, ან სტაბილურად ერთ დონეზე გაჩერდეს მაჩვენებელი. მერე მოხდება შემთხვევათა გარკვეული შემცირება, მაგრამ, ალბათ, ამ დროს საშიშროებად ჩაგვისაფრდება გრიპი, რომელიც მსგავს სიმპტომებს გამოიწვევს. შემდეგ, რაღაც პერიოდის მანძილზე, უფრო სტაბილურად, შემთხვევების დაბალი მაჩვენებლებით გავაგრძელებთ ცხოვრებას. თუმცა, რამდენად მოიმატებს ამ 3-4 კვირის მანძილზე ინფიცირებულთა რაოდენობა; როგორი იქნება პიკის სიდიდე, სადაც ერთხანს შევყოვნდებით, სანამ კლებას დავიწყებთ - ეს  მხოლოდ და მხოლოდ ადამიანთა ქცევაზეა დამოკიდებული. სამწუხაროდ, სხვა ჯერ სამყაროს არაფერი აქვს. ამასობაში, გარღვევის ერთადერთ იმედად რჩება  ვაქცინა და იმის მოლოდინი, რომ მეცნიერები მაინც შექმნიან რაიმე მედიკამენტს, რომელსაც კარგად გამოხატული სამკურნალო თვისებები ექნება. ჯერჯერობით, რაღაცნაირ უცნაურ ეპოქაში ვცხოვრობთ, როდესაც ყველაფერი მოსალოდნელია. 

- რეალურია მოლოდინი, რომ მომავალ შემოდგომაზე საქართველოში ვაქცინა იქნება? 

- დიახ, რეალურია. თუ გავიხსენებთ 11-12 წლის წინანდელ ანალოგს, როდესაც 2009 წელს გრიპის პანდემია იყო, 2010 წლის ბოლოს საქართველომ უკვე მიიღო პირველი პანდემიური ვაქცინა. ეს მაშინ ჰუმანიტარული სახით მიღებული ვაქცინა იყო. ამჯერად ქვეყანას უკვე გადადგმული აქვს ნაბიჯი, რომ თავად შეისყიდოს ვაქცინა და არ დაელოდოს ჰუმანიტარულად მოწოდებულს.  

- ეს საშუალებები, რითიც თავს ვიცავთ კოვიდისგან - პირბადე, დისტანცია, ხელის დამუშავება - ჩვეულებრივი გრიპისგანაც ხომ დაგვიცავს? წესით, გრიპის შემთხვევებმაც უნდა იკლოს. 

- რა თქმა უნდა. ასეც მოხდა სამხრეთ ნახევარსფეროში, რომელმაც უკვე გადაიტანა ზამთრის სეზონი კოვიდთან ერთად. ბევრ ქვეყანაში აღნიშნავდნენ, რომ გრიპის აქტივობა უფრო დაბალი იყო, ვიდრე სხვა წლებში. თან წელს ჩვენთან აცრების ისეთი რაოდენობაა დაგეგმილი, რაც არასდროს ჩაგვიტარებია. 

- მინდა, თქვენი ერთი ციტატა წაგიკითხოთ. აპრილის ბოლოს თქვით ერთ-ერთ ტელევიზიაში სტუმრობისას: „პანდემიის პირობებში, ყველა ქვეყანა თავის უნიკალურ მაგალითს ქმნის და ასეთი უნიკალური მაგალითი იქნება საქართველოც.“ დღეს თუ გაქვთ შემორჩენილი რაიმე მოტივი იმისთვის, რომ კიდევ განიხილავდეთ საქართველოს, როგორც უნიკალურ მაგალითს, კოვიდ 19-ის მართვაში? 

- გვაქვს. მიმდინარე ტალღა ჩვენი ქვეყნისთვის საკმაოდ მძიმე აღმოჩნდა - ბევრი დაავადებულით, დიდი ტვირთით ჯანდაცვის სისტემისთვის, ზოგადად, ქვეყნისთვის, თითოეული ადამიანისთვის. მაგრამ, მე მაინც მგონია, ჩვენ გვაქვს პოტენციალი, ისე მივიდეთ შემდგომ გარღვევამდე - ვაქცინას და პრეპარატებს ვგულისხმობ - რომ მსხვერპლი შეძლებისდაგვარად ნაკლები გვქონდეს. უფრო ნაკლები, მე ვფიქრობ, ვიდრე იმ ქვეყნებს, რომლებმაც პირველი და მეორე ტალღა საკმაოდ მაღალი რიცხვებით გადაიარეს. 

- ანუ ჩვენი ქვეყნის უნიკალურობის მთავარი კრიტერიუმი სიკვდილიანობის დაბალი მაჩვენებელი იქნება? 

- შემთხვევათა რაოდენობიდან გამოდის სიკვდილიანობის მაჩვენებელი. რაც ბევრი გაქვს შემთხვევა, მით მეტია მოლოდინი, რომ ადამიანი მოგიკვდება.

- ანუ ეს პროპორცია იქნება ჩვენი ქვეყნისთვის სასარგებლო? 

- დიახ, ვიმედოვნებ, რომ დაბალი პროპორციით გავივლით ამ პერიოდს, ვაქცინის შემოტანამდე. 

- ახლა თქვენს უშუალო საქმეზე მინდა, გკითხოთ. საქართველოს დამოუკიდებლობის მძიმე ათწლეულებში ბევრი სტრუქტურა მოიშალა. მაგრამ, ყველასთვის მოულოდნელად, აღმოჩნდა, რომ საქართველოს ჰყავს ეპიდემიოლოგების დისციპლინირებული, კვალიფიციური გუნდი. ქვეყანამ როგორ შეინარჩუნა ეს გუნდი, რომელიც ჩვენს ყოველდღიურ ცხოვრებაში, თითქოს, საერთოდ არ მონაწილეობდა? 

- შენარჩუნება თუ შექმნა? რეალურად, საბჭოთა კავშირის პერიოდში საკმაოდ ძლიერი ეპიდემიოლოგიური სამსახური ლევ გრომაშევსკის სწავლებებზე იყო დაფუძნებული. მაშინ მთავარი ცენტრები დიდ ქალაქებში იყო თავმოყრილი - მოსკოვში, ახლანდელ სანკტ პეტერბურგში. საქართველოში ერთადერთი ასეთი დიდი ცენტრი იყო ე.წ. შავი ჭირის სადგური, რომელიც ამიერკავკასიის წამყვან ინსტიტუციას წარმოადგენდა. გვქონდა ცენტრალიზებული დაქვემდებარების სანეპიდსადგურებიც. მთელი სისტემა საბჭოთა კავშირის ვერტიკალზე იყო აწყობილი. 

- საბჭოთა კავშირის დანგრევის შემდეგ რა მოხდა? 

- 90-იან წლებში, როდესაც დამოუკიდებელი ქვეყანა გავხდით, ჯანდაცვის მაშინდელმა მესვეურებმა იმსჯელეს და გადაწყვიტეს, რომ კარგი იქნებოდა, ქვეყანაში ამერიკული მოდელი გადმოეტანათ. მაშინ შეიქმნა დაავადებათა კონტროლის ეროვნული ცენტრი. 

- ეს რომელ წელს მოხდა? 

- 1996 წელს. ბევრ რამეს მაშინ ჩაეყარა საფუძველი. შემდგომ იყო დიდი მხარდაჭერა მთელი რიგი ქვეყნების და, უპირველესად, ამერიკის შეერთებული შტატების, რომელმაც თანამედროვე ეპიდემიოლოგია გვასწავლა. იმ ძველ, ძლიერ საბჭოთა სკოლას დაემატა კვლევის თანამედროვე საშუალებები და ლაბორატორიული შესაძლებლობები, რაც ამერიკული მხარდაჭერით შეიქმნა. კარგ ბიოლოგიურ ლაბორატორიას ეპიდემიოლოგიისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს. გრიპის ვირუსის დადგენასაც კი სპეციალური ლაბორატორიული გამოკვლევა სჭირდება. საქართველოში პირველად 2006 წელს გაჩნდა შესაძლებლობა, რომ ლაბორატორიულად დაგვესვა გრიპის დიაგნოზი. ეს კეთდება დაავადებათა კონტროლის ცენტრის გრიპის ნაციონალურ ლაბორატორიაში. 

- ლუგარის ლაბორატორიაზე საუბრობთ? 

- დიახ, ლუგარის ნაწილია და ჰქვია გრიპის ნაციონალური ლაბორატორია. სწორედ ეს ლაბორატორია გახდა საკვანძო ფაქტორი კოვიდის დიაგნოსტიკაში. ამ უნიკალურ ლაბორატორიას მრავალი რესპირაციული ვირუსის PCR დიაგნოსტიკა შეუძლია. კოვიდი რომ დადგა დღის წესრიგში, მას ამ მზადყოფნით შევხვდით - ძალიან კარგი ლაბორატორია გვქონდა და უცილობლად შეგვეძლო დიაგნოსტიკა. მაშინ არ დაგვიწყია ზრუნვა, რომ ქვეყანაში ლაბორატორიული სიმძლავრეები გაგვეჩინა. ასევე, არსებობდა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემა, რომელიც მუნიციპალური საკუთრებაა მთელი ქვეყნის მასშტაბით. ეპიდემიოლოგი ცოტა გვყავს, თუმცა, მათ აქვთ შეტყობინების სისტემების თავისი ხაზი და აქვთ ელექტრონული ხელსაწყოები, დაავადებათა შემთხვევების რეგისტრაცია-აღრიცხვისთვის. ტექნიკურად საკმაოდ კარგად არიან აღჭურვილები. 

 

 

 „ეპიდემიოლოგია მთელ მსოფლიოში ცოტა დაუფასებელი პროფესიაა.“

 

 

- რამდენი გვყავს ისეთი სპეციალისტი, რომელსაც შეუძლია, წავიდეს და ველზე იმუშაოს?

- ველზე მომუშავე ეპიდემიოლოგთა რაოდენობა ძალიან მცირეა. სულ 200-300 ადამიანია, ვინც დღეს ამას აკეთებს.

- შეიძლება ითქვას, რომ მათ ღირსეული ანაზღაურება აქვთ? თუ, როგორც ბევრ სხვა სფეროში, ხელფასი აქაც პრობლემაა?

- ამ მხრივ, პრობლემაა, რა თქმა უნდა. ეპიდემიოლოგია მთელ მსოფლიოში ცოტა დაუფასებელი პროფესიაა. ამ პროფესიის ადამიანები მხოლოდ მაშინ ახსენდებათ, როცა განსაცდელი დგება. ხან მცირე აფეთქებებია ლოკალურად, ხან - მსოფლიო გამოწვევები. პანდემიამ აჩვენა, რომ ეს ხალხი საჭიროა და მათ განვითარებას ხელი უნდა შეეწყოს. 

- გაზაფხულზე ძალიან კარგად ჩანდა, რამდენად სასარგებლო საქმეს აკეთებდნენ ეპიდემიოლოგები. დღეს, ვირუსის ფართო გავრცელების ეტაპზე, არის თუ არა მათი საქმიანობა იმდენადვე მნიშვნელოვანი, როგორც გაზაფხულზე იყო? 

- ეპიდემიოლოგები ახლაც ძალიან მნიშვნელოვან საქმეს ასრულებენ. ეს არის ჯგუფური შემთხვევების, დიდი რაოდენობის შემთხვევების სწორ მართვაში ჩართულობა. 

- კონკრეტულად რას აკეთებენ, იქნებ, აგვიხსნათ. 

- ახლა აკვირდებიან ძირითად ტენდენციებს: სად არის გავრცელება; რა ჯგუფები ერთვება დაავადებულთა შორის; რა ზეგავლენის მოხდენა შეიძლება ამ ჯგუფებზე, რომ დაავადების გავრცელება შემცირდეს; რა საშუალებებით არის ეს შესაძლებელი. ამ ყველაფრის კვლევა-აღმოჩენა და პრაქტიკაში გატარება - ეს არის მათი ძირითადი სამუშაო. 

- ქვეყანაში იყო არჩევნები, რომელიც მთელ მსოფლიოში აღიარებული რისკფაქტორია პანდემიის დროს. ეპიდემიოლოგებს შეგიძლიათ თუ არა, ზუსტი კორელაცია მოახდინოთ არჩევნებსა და მის შედეგებს შორის, ვირუსის გავრცელების კუთხით? 

- ნებისმიერ მოვლენასა და დაავადების გავრცელებას შორის შეიძლება კორელაციური კავშირების დადგენა - ეს იქნება არჩევნები, მცირე თავშეყრები, მიტინგები, ქორწილები თუ ასე შემდეგ...

- იქნებ, აგვიხსნათ, ეს როგორ ხდება, თუ ძალიან რთული მეთოდოლოგია არ არის.

- საკმაოდ რთული მეთოდოლოგიაა. ეპიდემიოლოგია ორ ნაწილად იყოფა, ამ კუთხით. პირველი რუტინული ზედამხედველობაა, ანუ ის, რასაც მუდმივად ვაკვირდებით. მეორე არის სპეციალიზებული კვლევები. იმისთვის, რომ დასკვნა გააკეთო, რომელიმე ფაქტორმა მოახდინა თუ არა ზეგავლენა, ჯერ ერთი, ეს მუდმივი ზედამხედველობის სისტემა უნდა გქონდეს გამართული და კარგად არეგისტრირებდე, რა გაქვს ქვეყანაში. მეორე არის სპეციალური კვლევები, რომლებიც საშუალებას მოგცემს, შეცდომის მაქსიმალური გამორიცხვით გააკეთო დასკვნა, რა იყო ამ პროცესების გამომწვევი, მასტიმულირებელი, ან, პირიქით, შემაკავებელი ეფექტი ჰქონდა თუ არა რომელიმე ღონისძიებას. რუტინული ზედამხედველობის ნაწილი თუ მუდმივად მიმდინარეობს, კვლევითი ნაწილი, როგორც წესი, დაგეგმილი და უფრო შრომატევადია. დღეს, შემთხვევათა რაოდენობის ზრდის ფონზე, რუტინული ზედამხედველობის ნაწილიც უკიდურესი დაძაბვით მუშაობს, მაგრამ მაინც ვცდილობთ, სპეციალური კვლევებიც ვაწარმოოთ, ვნახოთ, რა შეცვალა თავშეყრის სხვადასხვა რეჟიმმა დაავადების გავრცელების პოტენციალში. 

- თქვენ როდის გეცოდინებათ და ჩვენც თუ გავიგებთ, მაგალითად, რა გავლენა იქონია ინფიცირებულთა რიცხვის ზრდაზე, თუნდაც, არჩევნებმა და, თუნდაც, არჩევნების შემდგომმა საპროტესტო ტალღებმა? 

- ალბათ, გვექნება რაიმე შეფასებითი დოკუმენტი, მაგრამ, როგორც გითხარით, ეს საკმაოდ შრომატევადი და ხანგრძლივი პროცესია. დღეს ან ხვალ რომ ვინმე იტყვის, საერთო რიცხვის ზრდა ამა თუ იმ მოვლენასთან იყო ბმაშიო, ცოტა გადამეტებული იქნება. 

- ერთი პირადი კითხვა მაქვს: თქვენ, როგორც ქვეყნის ერთ-ერთი მთავარი ეპიდემიოლოგი, წლების განმავლობაში, თქვენს საქმეს რუტინულად ემსახურებოდით. მაგრამ საზოგადოების დიდი ნაწილი არ გიცნობდათ. 2020-ში  კი საქმე, რასაც უხმაუროდ აკეთებდით, უცებ დიდი ხმაურით გადამოწმდა და დაისვა პლუსი. პირადად თქვენთვის ეს პლუსი არის თუ არა იმ მინუსის საპირწონე, რაც კორონავირუსმა მოგიტანათ? 

- არ ვიცი, ეს პანდემიის ბოლოს გამოჩნდება, მაშინ, როცა ყველაფერი ჩაივლის და კარგად შევიმეცნებთ იმ გაკვეთილს, რაც პანდემიამ ჩაგვიტარა. 

- თქვენს მძიმე და ხანგრძლივ ბრძოლაში, ალბათ, მნიშვნელოვანია, ვინ გიდგათ გვერდით და ვინ გაძლიერებთ; როგორი მხარდაჭერა გაქვთ ოჯახის მხრიდან. თქვენი მეუღლე, იაგო კაზალიკაშვილი, როგორც ვიცი, სტეფანწმინდის ისტორიული მუზეუმის მმართველია. ალბათ, ხშირად უხდება სტეფანწმინდაში ყოფნა.

- დიახ, ფაქტობრივად, იქ არის. 

- ახერხებს თუ ვერა, რომ  თქვენს გვერდით იყოს, თუნდაც, ემოციურად, როცა ეს გჭირდებათ? 

 
კი, ოჯახის მხრივ მხარდაჭერა მართლა ძალიან მნიშვნელოვანია და გაგება მათი მხრიდან იმისი, რომ შენ უბრალოდ დრო არ გაქვს შენი ოჯახისთვის, შენი ქმრისთვის, შვილისთვის.  უბრალოდ, როგორც ქალს, არ გცალია, იფუსფუსო სამზარეულოში, ან აკეთო შენთვის საყვარელი რაღაც საქმე ოჯახში და ამაში მე მართლაც ძალიან მხარს მიჭერს ჩემი მეუღლეც და ჩემი შვილიც. არცკი ველოდი, რომ ამ მოხევეებს ასეთი რბილი და თბილი ხასიათი ექნებოდათ და ამდენად დამთმობები იქნებოდნენ ქალის შრომის მიმართ.

 

- ოც წელზე მეტს ითვლის თქვენი ოჯახი და ახლა აღმოაჩინეთ სიახლე ოჯახის წევრების ხასიათში? 

 
ახლა აღმოვაჩინე, რომ, თურმე, ბევრად უფრო რბილები და თბილები ყოფილან ჩემი ოჯახის წევრები, ვიდრე აქამდე მეგონა.

 

- ყველა, ვინც კი თქვენზე რამეს ამბობს, ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ აკადემიური სტილის ადამიანი ხართ. ეს გულისხმობს, რომ მშვიდობიანი ხასიათი გაქვთ. შინაგანი მშვიდობის თქვენეული რეცეპტი რა არის?

- ძალიან რთული კითხვა დამისვით. არ ვიცი, ვარ კი მშვიდობიანი და მშვიდი? ალბათ, მთავარი ის არის, რომ საკუთარი თავის განვითარებაზე ზრუნავდე მუდმივად. მე არც სამეცნიერო წოდებები მაქვს, არც პედაგოგი ვარ. მაგრამ მგონია, რომ თუ გინდა, შენს პროფესიაში, ან შენი თავის წინაშე ვარგოდე, მუდმივად უნდა ესწრაფოდე სიახლეებს, რასაც გთავაზობს შენი პროფესია, შენი დარგი, სამყაროც კი. როდესაც თუნდაც მეტ-ნაკლებად, მაგრამ ნაბიჯ-ნაბიჯ მისდევ იმას, რაც მსოფლიოში იქმნება და უკვე იცი, რა შეიძლება გააკეთო ამ ცოდნაზე დაფუძნებით, - მაშინ ხარ შედარებით მშვიდად. მაშინ შეგიძლია, წინასწარ გათვალო რისკები, რომლებიც შეიძლება წარმოიქმნას შენ წინაშე, საზოგადოების, ქვეყნის ან ხალხის წინაშე. 

- ფსიქოლოგები ამბობენ, რომ ბავშვებს გარდატეხის ასაკში ავტორიტეტები ეცვლებათ და ამ დროს მშობელმა განსაკუთრებით უნდა იზრუნოს თვითგანვითარებისთვის, რომ შვილმა ის წინა საუკუნის ადამიანად არ ჩათვალოს. თქვენ თუ გიგრძვნიათ განვითარების ეს აუცილებლობა, განსაკუთრებით მაშინ, როცა თქვენს შვილს ავტორიტეტების ცვლის ასაკი ჰქონდა?

- დიახ და მიმაჩნია, რომ ეს საკითხი დღესაც აქტუალურია. მუდმივად უნდა იმუშაო საკუთარ თავზე თუნდაც იმიტომ, რომ დაინახო ის, რასაც შენი შვილი ხედავს, რასაც ხედავს მომავალი თაობა. შეიძლება, მე სხვანაირად გადავაფასო, ან სხვანაირად შევაფასო, მაგრამ  უნდა მესმოდეს მათი; მათ შორის, ჩემი შვილის, რა თქმა უნდა. 

 

 

 „ვიმოგზაურებდი მშვიდ, წყნარ, ტყიან გარემოში, სადმე ისე, რომ არ შემექმნა რისკები არც სხვისთვის და არც ჩემი თავისთვის.“

 

 

- რა არის თქვენთვის პრიორიტეტული ღირებულება? 

- მართალი გითხრათ, ბოლო წლის მანძილზე, კოვიდის გარდა, ნაკლებად მიფიქრია სხვა პრიორიტეტებზე (იცინის). ჩემი ყველაზე დიდი პრიორიტეტი, ალბათ, არის მშვიდობა - მშვიდობა ჩემს გულში, მშვიდობა ჩემს ოჯახში, ჩემს ქვეყანაში და ვფიქრობ, რომ ამის ფასი არაფერია. ასე მგონია, თუ მშვიდობა იქნება, ყველაფერს შევძლებთ მეც, ჩემი შვილიც, ჩემი ახლობლებიც, ახალგაზრდებიც, ვინც ქვეყნის საჭე უნდა ჩაიბაროს, თუ თავისი ბედ-იღბალი მართოს სწორად. 

- უცბად რომ გადაგეწყვიტათ, თქვენი თავისთვის რაიმე სასიამოვნო გაგეკეთებინათ, რა იქნებოდა? 

- ვიმოგზაურებდი. ეტყობა, მოგზაურობა ძალიან მოენატრა ყველას და მეც, მათ შორის. იმიტომ, რომ ეს განტვირთვის და ღირებულებების გადაფასების კარგი საშუალებაა. ყველანაირი მოგზაურობა სასარგებლოა, მაგრამ ახლა, როდესაც შორეული კულტურული ცენტრების მონახულების შესაძლებლობა ნაკლებად გვაქვს, ალბათ, ვიმოგზაურებდი მშვიდ, წყნარ, ტყიან გარემოში, სადმე ისე, რომ არ შემექმნა რისკები არც სხვისთვის და არც ჩემი თავისთვის. 

- მიგაჩნიათ, რომ ინტროვერტი ხართ? 

- დიახ, გარკვეულად ვარ. 

- ძალიან მნიშვნელოვან საზოგადოებრივ ფუნქციას რომ ასრულებთ, ამაში ეს ინტროვერტული ხასიათი ხელს ხომ არ გიშლით? 

- არ ვიცი, არ მგონია. 

- დიდი მადლობა საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დასასრულს, სტუმარს ვთხოვ, ერთი ამბავი გვიამბოს. თქვენთან მაქვს თხოვნა, მოგვიყვეთ ერთი ამბავი თქვენი და თქვენი შვილის ურთიერთობის შესახებ. 

- ცოტა გამიჭირდება იმიტომ, რომ ჩემი შვილისგან არ  მიმიღია თანხმობა, შეიძლება თუ არა ჩვენი ურთიერთობის გასაჯაროება და მოეწონება თუ არა მას ჩემგან მოყოლილი ჩვენი ურთიერთობის ამბავი. ისიც საკმაოდ ინტროვერტია და დიდად არ სიამოვნებს ხოლმე, როდესაც მასზე ვყვები. 

- მაშინ, გვიამბეთ, ვინ არის და როგორია. ეს არ ეწყინება, ალბათ. 

- 22 წლის სტუდენტია, მედიცინას შეჭიდებული. სწავლობს ტვილდიანის სამედიცინო უნივერსიტეტში („აიეტი“). ჯერჯერობით, თავისი სამომავლო გზა მთლად კარგად არ აქვს დანახული. არ იცის, კონკრეტულ სპეციალიზაციას რას აირჩევს. მიუხედავად იმისა, რომ მეც სამედიცინო განათლება მაქვს და მთელი ცხოვრება ეპიდემიოლოგიაში ვმუშაობ, რა თქმა უნდა, ვცდილობ, რომ მაქსიმალურად შევამცირო ჩემი შესაძლო ზეგავლენა. ეს არის ადამიანის პირადი არჩევანი და ამ არჩევანით უნდა იცხოვროს. იმედი მაქვს, რომ მისთვის საინტერესო სფეროს და დარგს მიაგნებს. მედიცინაში ყველაფერი საინტერესოა იმიტომ, რომ მუდმივად ვითარდება და უზარმაზარ შესაძლებლობებს აძლევს ადამიანს. გიორგის ერთი ხანი უნდოდა, რომ ვეტერინარი ყოფილიყო. მერე აღმოაჩინა, რომ ეს მისთვის მეტისმეტად რთული იქნებოდა. შემდეგ ძალიან მოსწონდა ბიოლოგია, როგორც ფუნდამენტური მეცნიერება. ბოლოს მივიდა დასკვნამდე, რომ მედიცინა მაინც ჯობია იმიტომ, რომ თავისი არსით მოიცავს ბიოლოგიის ფუნდამენტურ ცოდნას და, თანაც, სადაც შენ გარდა კიდევ ერთი ადამიანია, მას ექიმი აუცილებლად სჭირდება. მისი ეს არჩევანი მე არ დავიწუნე, რა თქმა უნდა (იცინის). 

- თქვენ, როგორც დედას, თუ გაკმაყოფილებთ თქვენი შვილის მიზნების თამასა? 

- ყველა დედას უნდა, რომ მისი შვილის თამასა სადღაც ძალიან ზევით იყოს და მიაღწიოს კიდეც ამ მაღალ მიზნებს. მაგრამ მე დედა ვარ და უნდა დავდგე ჩემი შვილის გვერდით იქ, სადაც არ უნდა გადიოდეს მისი მიზნების თამასა; რა თქმა უნდა, იმ იმედით, რომ ეს თამასა სასიკეთო საქმეს წაადგება. 

- ინტერვიუს ტრადიციულად დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია სირიელი სწავლული და მწერალი აბულ ფარაჯი (1226-1286): „ხანმოკლე მარცხი უმჯობესია, ვიდრე ხანმოკლე გამარჯვება.“

- ხანმოკლე მარცხს ხანდახან დიდი გამარჯვებები მოჰყვება ხოლმე და, ალბათ, მარცხი ყოველთვის გაკვეთილია. თუმცა, გამარჯვებაც გაკვეთილი უნდა იყოს, უნდა გვახსოვდეს, რომ ყოველ აღმასვლას დაღმასვლა მოსდევს. ხანმოკლე მარცხი კი შეიძლება გამაძლიერებელიც აღმოჩნდეს. 

- მეორე ციტატა ეკუთვნის ფრანგ ლექსიკოლოგს, პიერ ბუასტს (1765-1824): „ადამიანები სიტყვებს ჰგვანან. თუ მათ თავის ადგილს არ მიუჩენ, მნიშვნელობას კარგავენ.“

- აბსოლუტურად ვეთანხმები. მართლაც, საუკეთესო საზოგადოება იქნება ის, სადაც ყველა ადამიანს თავისი ადგილი აქვს მოძებნილი და აკეთებს იმ საქმეს, რისი კეთებაც მას საუკეთესოდ შეუძლია. ისევე, როგორც ნებისმიერ სიტყვას, სწორად წარმოთქმულს და კონტექსტში სწორად ჩასმულს, ადამიანამდე მისვლის საუკეთესო პერსპექტივა აქვს. 
 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე