×
„ეგებ, საერთოდ სხვა რამეს უნდა ვაკეთებდე?”

ნიკოლოზ რაჭველი

კომპოზიტორი, დირიჟორი, ევგენი მიქელაძის სახელობის საქართველოს ეროვნული სიმფონიური ორკესტრის ხელმძღვანელი


8291

ინტერვიუს შესახებ

ნიკოლოზ რაჭველს პირადად არასდროს შევხვედრივარ. 

ვიცოდი, რომ კარგად საუბრობს. მაგრამ ეს ინტერვიუ ერთ-ერთი უიშვიათესი გამონაკლისია ჩვენს პროექტში, რომლის აუდიოჩანაწერს (162 წუთს) ხელუხლებლად გამოვაქვეყნებდი, ფორმატი რომ მაძლევდეს საშუალებას. 

აქამდე შეუძლებელი მეგონა, რომ ადამიანს ერთნაირად საინტერესოდ ესაუბრა როგორც პირად, ისე საზოგადოებრივ თემებზე. დღემდე სტუმრებს ან ერთი გამოსდიოდათ უკეთესად, ან მეორე. ოღონდ, არა ნიკოლოზს. 

არიან სტუმრები, რომლებსაც ბევრი კარგი ინტერვიუ აქვთ და რაიმე განსაკუთრებულისთვის სივრცე აღარ რჩება. უნდა შეეგუო, რომ შენი ინტერვიუ სხვა ინტერვიუებში ჩაიკარგება. 

ნიკოლოზ რაჭველის შემთხვევა განსხვავებულია. მას საკმაოდ ბევრი კარგი ინტერვიუ აქვს, მაგრამ ის, რაც ჩვენი ერთობლივი შრომით შეიქმნა, პირადად მე „ჩემპიონი“ მგონია.

წაიკითხეთ და ისიამოვნეთ! 

 

ია ანთაძე

- იმ ადამიანებს შორის, ვინც დღეს ცოცხალია, ყველაზე უკეთ ვინ გიცნობთ? ვინ იცის თქვენი ნამდვილი ბუნება?

- (პაუზა) მე ვარ ასეთი. ალბათ, ჩემნაირად არავინ მიცნობს. 

- შეგიძლიათ, ერთი რამ მაინც გვითხრათ თქვენ შესახებ ისეთი, რაც თქვენმა ახლობლებმა არ იციან? 

- უახლოეს სამეგობრო წრეში ჩემ შესახებ ინფორმაცია ასეა დაყოფილი: არსებობენ ახლობლები, რომლებმაც ზოგი რამ სხვაზე მეტი იციან ჩემზე და არსებობენ სხვა ახლობლები, რომლებმაც იციან ის, რაც სხვებისთვის უცნობია. საუბარია ჩემი ცხოვრების ძალიან პირადულ ნაწილზე. საქმიან ნაწილზე, ალბათ, ყველამ ყველაფერი იცის და არაფერს ვმალავ. რა ეტაპზე ვისით ვიყავი გატაცებული ისე, რომ გამხელაც არ გადამიწყვეტია, მხოლოდ ძალიან ახლო წრემ იცოდა, ოღონდ, ზოგმა ერთი ნაწილი, ზოგმა - სხვა. როგორც ამბობენ, მეუღლეებმა იციან ყველაზე მეტი ერთმანეთზე, ჯანსაღ შემთხვევაში. მე ცხოვრების მეორე ნახევარი ამ ეტაპამდე არ მყოლია და ისიც არ ვიცი, მეყოლება თუ არა მომავალში. 40 წლის ასაკთან ისე მივედი, რომ სულ მარტო ვიცხოვრე. ამ სიმარტოვეს უკვე აქვს თავისებურებები, რომლებიც ყოველი ხუთწლეულის, ათწლეულის შემდეგ კიდევ უფრო განმარტოებულს გხდის. ყველაზე მეტად რისიც მეშინია, ეს ზედმეტი სიმარტოვის შეგრძნებაა, რომელიც თან ისეთ ხიბლსაც შეიცავს, რომ ხანდახან ფიქრშიც კი მიჭირს ამ სიმარტოვის გარეშე ცხოვრება. 

 

40 წლის ასაკთან ისე მივედი, რომ სულ მარტო ვიცხოვრე.

- ერთგან წავაწყდი, თქვენს თავზე თქვით: „არის რაღაც, საკმაოდ მძიმე და რთული ჩემში“. როგორ ფიქრობთ, რა არის ამ სირთულის საფუძველი - ის, რაც მშობლებისგან გადმოგეცათ? ის, რომ სიყმაწვილის პერიოდი რთული გქონდათ? ის, რომ 11 ოპერაციის გაკეთება და კლინიკური სიკვდილის გადატანა მოგიხდათ? 

- ვფიქრობ, რომ ჩემი ცხოვრების გზის ანალიზისთვის საკმარისი დრო არასდროს დამითმია. თუმცა, ნებისმიერი ადამიანის პორტრეტი მის მიერ განვლილი გზის შედეგია და, განსაკუთრებით, ბავშვობის. ჩემს ბავშვობაში იყო მომენტები, რომლებმაც, ალბათ, მკაფიოდ ჩამოაყალიბა ჩემი ხასიათის არა მხოლოდ უარყოფითი, არამედ, დადებითი თვისებებიც. რაც ახლა ყველაზე მეტად მახსენდება, არის არა სოციალური გაჭირვება, რომელშიც ჩემი ოჯახი ცხოვრობდა (აქ ჩვენ გამონაკლისები არ ვიყავით), არამედ, ის, რომ 6 წლის ასაკიდან დედასთან და ბებიასთან ერთად ვიზრდებოდი კერძო სახლში, რომელიც ჩვენ არ გვეკუთვნოდა. ეს სახლი იყო ჩემი დეიდის და ბიძის - მისი მეუღლის. დეიდა ძალიან ახალგაზრდა გარდაიცვალა. საბჭოთა პერიოდში არ გვქონდა გათქმის უფლება, რომ სხვის სახლში ვცხოვრობდით. ბიძა თანამდებობის პირი იყო და იმის გახმაურება, რომ მას კიდევ ერთი სახლი ჰქონდა, პრობლემებს შეუქმნიდა იმ სისტემაში, რომელშიც მუშაობდა. ამ ამბის დაფარვას თან ახლდა აკრძალვები, სახლის გამოყენების კუთხით. დედაჩემი სულ მეუბნებოდა, რომ არ შეიძლებოდა კედელზე ფლომასტერით რამის დაწერა; ან ლურსმნის დაჭედება, რომ ნახატი ჩამომეკიდა; ან ჭიკარტის მიკვრა, რომ საკუთარი კონცერტის აფიშა გამეკრა. „ეს სახლი შენი არ არის და ბიძა რომ მოვა, უხერხულ მდგომარეობაში ჩავარდები იმის გამო, რომ სახლს საკმარისად არ უფრთხილდები,“ - მე მგონია, რომ ამ შეგონებამ რაღაც გამოიწვია ჩემში. რა - ზუსტად არ ვიცი.

- როდის დადგა ის მომენტი, როდესაც საკუთარი სახლი გქონდათ? 

- ჯერ არ დამდგარა. შეიძლება იმ პერიოდიდან მოდის, მაგრამ გაცხოველებული ინტერესი და სურვილი არასდროს მქონია, საკუთარ სახლში მეცხოვრა. რომ  მქონოდა ასეთი სურვილი, ალბათ, ავისრულებდი. ყოველთვის კარგად ვგრძნობდი თავს იქ, სადაც ბინა თუ სახლი ფიზიკურად მე არ მეკუთვნოდა. ეს დღესაც გრძელდება.

- დღემდე შეზღუდული ხართ ქმედებებში იქ, სადაც ცხოვრობთ?

 

ჩემი ცხოვრების გზის ანალიზისთვის საკმარისი დრო არასდროს დამითმია.

- პირიქით. ბავშვობის დროინდელმა აკრძალვებმა, იცით, რა გამოიწვია? ყველგან, სადაც ვცხოვრობ, ისეთ რამეს ვაკეთებ, რაც, წესით, არ შეიძლება, სხვასთან გააკეთო. თუნდაც იქ, სადაც ბოლო წლებია ვცხოვრობ. შესანიშნავი მეპატრონეები ჰყავს ამ ბინას - აქვე, თერთმეტსართულიანში. პატრონების დაუკითხავად, საკუთარი თანხით ისეთი რემონტი გავაკეთე, რომ ოთახების განლაგებაც კი შევცვალე. ბინა ლამაზი და კარგი რომ გამოვიდა, მხოლოდ შემდეგ გადავუგზავნე სურათები საზღვარგარეთ მყოფ მეპატრონეებს. 

- იმ მოვლენებს იხსენებდით, რამაც თქვენი ხასიათი ჩამოაყალიბა. რა იყო ასეთი, სახლის გარდა?

- მახსოვს, რომ ბავშვობისას სულ სამგლოვიარო ცერემონიებს ვხატავდი. ხატვა არ მეხერხებოდა, მაგრამ გარკვევით ჩანდა ჩემი სამყარო - რა მაინტერესებდა. ეს იყო დაკრძალვა, პანაშვიდი, წესის აგება. ამას ვაბრალებ პირველ შთაბეჭდილებას, როდესაც რაჭაში მამის დედა გარდამეცვალა. ჩავედით და პირველად ვნახე დიდი ოთახის ცენტრში დასვენებული ადამიანი, იმ სარიტუალო გარემოში. როგორც ჩანს, ამან ცოტა თეატრალური შთაბეჭდილება დატოვა ჩემზე. მერე იქვე, სოფელში, ბავშვებთან ერთად ვდგამდი ამ რიტუალურ წარმოდგენებს, სადაც ხან მე და ხან სხვა განსვენებული ადამიანის როლში ვიყავით. ჩემთვის ეს ბავშვობის ძალიან სერიოზული მისწრაფება იყო. 

- არის კიდევ რამე, ბავშვობის გამოცდილებიდან, რაც თქვენს ხასიათს აყალიბებდა?

- მგონია, რომ თავისი წვლილი შეიტანა ასაკობრივმა სხვაობამ ჩემსა და დედაჩემს შორის. სკოლაში ყოველთვის რაღაც განცდა მეუფლებოდა იმიტომ, რომ დედას ხშირად მოიხსენიებდნენ, როგორც ბებიას. არ მშურდა არავისი, ვისაც ახალგაზრდა მშობლები ჰყავდა და ყოველთვის ვამაყობდი დედაჩემით. მაგრამ თვითონ ნერვიულობდა. სულ ჰქონდა განცდა, რომ ვიღაც იტყოდა, თითქოს, მე არ ვარ მისი შვილი, აყვანილი ვარ, რადგან იმ ასაკში ვერ შეძლებდა შვილის გაჩენას. 

- რომელ ასაკში გააცნობიერეთ, რომ არაჩვეულებრივი დედა გყავდათ? 

 

გაცხოველებული ინტერესი და სურვილი არასდროს მქონია, საკუთარ სახლში მეცხოვრა.

- (პაუზა) უფრო გვიან. მესამე თუ მეოთხე კლასში როცა ვიყავით, დამრიგებელმა ყველა მოსწავლეს გვთხოვა, რომ მშობელს რაღაც ტექსტი გადაეწერა რვეულში. მე გამომრჩა დავალების ერთი პუნქტი, რომ ფურცელზე ერთ მხარეს უნდა ყოფილიყო ნაწერი და მეორე მხარე ცარიელი უნდა დაგვეტოვებინა. დედამ გადაწერის დროს მეორე მხარეც გამოიყენა. როცა რვეულები ჩავაბარეთ, ყველას სწორად ჰქონდა დავალება შესრულებული, ჩემ გარდა. მასწავლებელმა ჩემი რვეული რომ ნახა, ძალიან ცუდად მოიხსენია დედაჩემი. იმდენად გავმწარდი, რომ კლასი დავტოვე, გავიქეცი, სახლში ავვარდი და დედაჩემს დიდხანს ჩავეხუტე. ამით გამოვიყვანე ჩემი თავი იმ სტრესიდან, რომელიც, ალბათ, გამოწვეული იყო წინა პერიოდში დაგროვილი უხერხულობებით (რაც უკვე გიამბეთ). ეს, თითქოს, ფინალური წერტილი იყო. მაშინ დავიწყე დედაჩემის ფაქტორის გაცნობიერება - ასაკობრივი სხვაობისაც და იმისიც, რომ ზედმეტად ემოციური იყო. მთელი მისი ყურადღება ჩემზე იყო კონცენტრირებული და ეს მერე, რომელიღაც ასაკში, საკმაოდ აგრესიულად დავუბრუნე. არ ვიცი, რა არის მიზეზი, მაგრამ გამოვიმუშავე ერთი თვისება, რომლითაც ძალიან ვამაყობ - არასოდეს სხვაში უარყოფითს არ ვეძებ. პირველ რიგში, მინდა, გავუგო ადამიანს; გავიგო მიზეზი, რამაც აიძულა, რომ რაღაც ცუდი ჩაედინა. იმდენჯერ გადამარჩინა ამან... არავის მიმართ წყენა არ მაქვს. 

- ეს რატომ დაუკავშირეთ ბავშვობის პერიოდს - ეგ მომენტი გამომრჩა. 

- მეც. არ ვიცი, ბავშვობას რატომ დავუკავშირე და არც ის ვიცი, რა მომენტში მოხდა ამ თვისების ფორმირება ჩემში, ან რამ გამოიწვია. ყოველთვის ასეთი არ ვიყავი. უბრალოდ, მგონია, რომ ამის პოტენცია მქონდა. 

- გავიდა დრო და თქვენს ცხოვრებაში დაიწყო ეტაპი, როდესაც მთლიანად შეიცვალეთ იმიჯი - გარეგნობა, სახელი და გვარი. რა იყო ის უფრო ღრმა ცვლილება, რისთვისაც გარეგნული ცვლილებები დაგჭირდათ? ან გარეგნულმა ცვლილებებმა რა შინაგანი ცვლილებები მოგიტანათ? 

- ძალიან მიჭირს ამ კითხვაზე პასუხის გაცემა, რადგან ზუსტად არ მახსოვს ის წლები, როცა სიმსუქნის გამო ჯანმრთელობა საგრძნობლად გამიუარესდა. ფაქტია, იქამდე მივედი, რომ ყოფნა-არყოფნის საკითხი იდგა - სიცოცხლისუნარიანი აღარ ვიყავი. ეს ერთი წელი ამოჭრილია ჩემი საჯარო ცხოვრებიდან. გარეთაც ვერ გამოვდიოდი იმ პერიოდში. ჰორიზონტალურადაც არ შემეძლო დაწოლა და თვეები დამჯდარს მეძინა, დღეც და ღამეც. ჩემი რამდენიმე ფოტო არსებობს იმ პერიოდის და ვინც ნახულობს, ვერ იჯერებს, რომ ეს მე ვარ. ამის შემდეგ დაიწყო ოპერაციების ეტაპი. მკურნალობის რაიმე სხვა ფორმა აღარ მიშველიდა. ის პერიოდი, როდესაც ასე ცუდად ვიყავი, აღარც მახსოვს. თითქოს, გაქრა და წაიშალა ჩემი ცხოვრებიდან. ოპერაციების შემდეგ დადგა ეტაპი, როდესაც ორკესტრის ხელმძღვანელი გავხდი. პარალელურად, სატელევიზიო მუსიკალური კონკურსები დაიწყო და ამ პროცესის ცენტრში მოვექეცი. შემდეგ იყო დიდი კონცენტრაცია სიმფონიურ ორკესტრზე. თითოეული ეს ეტაპი საქმესთან ძალიან იყო მიბმული. მაგრამ ჩემში, შინაგანად, რა როგორ ტრანსფორმირდა - ეს პროცესი გამომრჩა. წინა მთავრობის ყურადღების ცენტრში ვიყავი. მათი და ჩემი სურვილით, დავიწყე მუშაობა მიუზიკლებზე. მაგრამ, სწორედ იმის გამო, რომ 2010-2011 წლებში აქტიურად ვჩანდი სამთავრობო ღონისძიებებზე, 2012 წელს მოსული ხელისუფლება დამიპირისპირდა. რაღაც პერიოდი დაგვჭირდა მე და ჩემ უკან მდგომ უდიდეს ხელოვანებს იმის დასამტკიცებლად, რომ მე მართლა ვიმსახურებ, ვიყო ორკესტრის ხელმძღვანელი ან, უბრალოდ, ანგარიშგასაწევი მუსიკოსი. მერე იწყება ძალიან უცნაური და

 

ბავშვობისას სულ სამგლოვიარო ცერემონიებს ვხატავდი.

საინტერესო ეტაპი - თავისუფალი სუნთქვის, სადაც გადაწყვეტილებებს მთლიანად მე ვიღებ. ამ დროს ჩემში ბრუნდება საკუთარი მუსიკით თვითგამოხატვის სურვილი და ვიწყებ აქტიურ საკომპროზიტორო ცხოვრებას, რაც, ფაქტობრივად, ამოღებული იყო წინა წლების ცხოვრებიდან. ნაწარმოები ნაწარმოებს მიჰყვა, თავისი პრემიერებით საქართველოში თუ საზღვარგარეთ. მერე დადგა ჩემს ცხოვრებაში ბოლო ორნახევარი თუ სამი წელი, რომელიც კიდევ სულ სხვანაირია. ორკესტრისთვის დარბაზის საკითხის გადაჭრის მოლოდინში, თითქოს, ყველაფერი შეჩერდა და აღარ ვიცი, რა უნდა გავაკეთო. სანამ ამ მთავარს არ მოვაგვარებ, ყველაფერი საკუთარი შეჩერებული მაქვს - როგორც დირიჟორს, როგორც კომპოზიტორს. რა თქმა უნდა, დირიჟორობაც მიწევს, არანჟირებაც, დაკვრაც, მუსიკასაც ვწერ. მაგრამ მთელი ჩემი გონება ერთ საკითხზეა კონცენტრირებული. გულს და სულს ვერ ვდებ ვერაფერში ბოლომდე, რადგან მთავარი მიზანი და მისია შესასრულებელი მაქვს. ამ ეტაპების დროს, ჩემს შინაგან ცხოვრებაში, თითქოს, ძირეულად არაფერი შეცვლილა. 

- ყველა ადამიანში და, მით უმეტეს, შემოქმედში არსებობს ცხოვრების შინაგანი და გარეგანი მხარე. ერთი მხრივ, აქტიური ცხოვრება გაქვთ და ბევრი მეგობარი გყავთ, მეორე მხრივ, არაერთხელ გითქვამთ, რომ მაინც მარტო ხართ. როგორც ჩანს, ბალანსი იქით იხრება, რაც საზოგადოებრივია და რაც გარეთ ხდება. თუ გაწუხებთ ეს დარღვეული წონასწორობა შინაგანსა და გარეგანს შორის? 

- არა, როდესაც ვიღვიძებ, პირდაპირ იმაზე ვკონცენტრირდები, რაც იმ დღეს მაქვს გასაკეთებელი. არასდროს მიჩნდება კითხვები, რომლებიც ელის პასუხს, - თუ რამდენად კომფორტულია, ადამიანი მხოლოდ საქმეში იყოს ჩართული და საქმისგან დამოუკიდებელი პირადული  სამყარო არ ჰქონდეს. ასე ვიცხოვრე და ასე მივეჩვიე, რომ ყველაფერი ჩემი უკავშირდება მუსიკას და შემოქმედებით საქმიანობას. ჩემს ცხოვრებაში ეს ერთი მთლიანობაა. 

 

არ მშურდა არავისი, ვისაც ახალგაზრდა მშობლები ჰყავდა.

- და მაინც, როდესაც, ყველა ადამიანის მსგავსად,  დღის ბოლოს სახლში ბრუნდებით, მარტო რჩებით. ასეთი ფრაზა გაქვთ ნათქვამი: მარტოობისაც მეშინია და მარტოობის დაკარგვისაც მეშინიაო. 

- დიახ. 

- მარტოობის დაკარგვა თავისუფლების დაკარგვასთან გაქვთ ასოცირებული? 

- არა, კომფორტის დაკარგვასთან, უფრო.

- ანუ მარტოობა კომფორტია? და დისკომფორტიც ხომ არის? 

- არა, მარტოობა ჩემთვის ცალსახად კომფორტია და მარტოობის დაკარგვა ჩემთვის ასევე ცალსახად კომფორტის დაკარგვაა. მაგრამ მარტოობის იმიტომ მეშინია, რომ ყველა ადამიანის ცხოვრებაში დგება მომენტი, როდესაც მარტო ყოფნა ფიზიკურად დაუცველს გხდის. სამყარო ისეა მოწყობილი, რომ შვილი და მეუღლე შენი ისეთი ნაწილი ხდება, ერთმანეთის მოვლის ვალდებულება ბუნებრივად იბადება. თუ ჩემი ზრუნვის ობიექტი ისევ და ისევ მუსიკა და საქმე იქნება, დადგება მომენტი, როცა ისინი ვეღარ იზრუნებენ ჩემზე. 

- როცა რთული პერიოდი გქონდათ ჯანმრთელობის მხრივ, მაშინ როგორ მოუარეთ მარტოობის პრობლემას? 

- მეგობრებმა არ მომცეს მარტო ყოფნის უფლება. მე მაშინაც მერჩია, მარტო ვყოფილიყავი. თითქმის ყველა ოპერაცია,  ერთი-ორის გარდა, ისე გავიკეთე, არავინ იცოდა. მივდიოდი ქირურგებთან და ვწვებოდი. მხოლოდ ოპერაციის შემდეგ, მეორე ან მესამე დღეს ვუკავშირდებოდი ჩემს უახლოეს წრეს და, მათ შორის, დედაჩემსაც. 

- ჯერჯერობით, მარტოობის სიხარული თქვენში მეტია, ვიდრე მარტოობის შიში. ასე გამოდის, რადგან ისევ მარტო ხართ. როცა შიში დაძლევს სიხარულს, თქვენ შეცვლით ამ მოცემულობას. შეუძლებელი არაფერია. 

 

არავის მიმართ წყენა არ მაქვს.

- ალბათ. მამაჩემის ცხოვრებაც ამის მაგალითია. მამაჩემი სამოც წელს იყო გადაცილებული, როცა სიმარტოვის სიხარული სიმარტოვის შიშმა დაძლია მასში და გადაწყვიტა, რომ დაქორწინებულიყო. ფაქტია, რომ ჩემს ოჯახშივე იყო ასეთი მაგალითი.

- (პაუზა) კარგით. 

- ძალიან მაინტერესებს, ბოლო წამში რა გაიფიქრეთ. 

- ის გავიფიქრე, რომ ასე კი მოხდა, როგორც თქვენ თქვით, მაგრამ დედათქვენი და მამათქვენი მაინც ცალ-ცალკე ცხოვრობდნენ. ამიტომ, არ ვიცი, საბოლოოდ მამათქვენმა მარტოობის შიში დაძლია თუ არა.  

- მართალია, მამა რაჭაში დარჩა, ჩვენ თბილისში ვცხოვრობდით. რა უცნაურია! არასდროს მიფიქრია ამაზე ასე ღრმად. 

- მაგრამ თქვენ რომ დაიბადეთ, იმის შემდეგ ეგ სქემა შეიცვალა. რაც არ უნდა მარტო ეგრძნო თავი, როგორც კი დაიბადეთ, მისი მარტოობა ფორმალური გახდა. 

- მაგრამ ზოგჯერ ეს ფორმალური ფაქტორი, თავისი მნიშვნელობით, საკმაოდ ანგარიშგასაწევია. მე რომ მყავდეს მეუღლე და შვილი, რომლებთან ერთადაც არ ვცხოვრობ, მაგრამ მათზე ვზრუნავ და ისინი ჩემი ცხოვრების უმთავრეს საფიქრალს წარმოადგენენ; ამავდროულად, მე ჩემი ავტონომიურობა დაცული მაქვს, - შეიძლება, ეს ის მოდელია, რომელიც მომეწონებოდა. 

 

ის პერიოდი, როდესაც ასე ცუდად ვიყავი, თითქოს, გაქრა და წაიშალა ჩემი ცხოვრებიდან.

- თქვენ ამბობდით, მუსიკით მაშინ მოვიწამლე, როცა მამას ოპერაში დავყავდიო. დედას უნდოდა, ყველაფერი მესწავლა, ყველაფერზე მევლო და ძნელად აიტანა, რომ მე მუსიკა ამოვარჩიე, დანარჩენზე კი უარი ვთქვიო. მამის ხაზით შემოვიდა დომინანტური სფერო თქვენში. ასე რომ, ძალიან სწორი გადაწყვეტილება იყო მისი მხრიდან, თუნდაც, 60 წლის ასაკში დაქორწინებულიყო. ეს არ ნიშნავს, რომ თქვენც 60 წლამდე უნდა ელოდოთ. 

- (იცინის)

- ახლა პროფესიაზე მინდა, ვისაუბროთ. ჩემთვის საინტერესოა, როგორ ხსნით თქვენს ადგილს მუსიკალურ სამყაროში. ამბობთ, ჩემთვის დამახასიათებელია მულტიჟანრულობა, რომელსაც დიდი პლუსი და დიდი მინუსი ახლავს: პლუსი ის არის, რომ ხალხს ვუყვარვარ; მინუსი კი ის არის, რომ თითოეული ჟანრის პროფესიონალების აზრით, საკმარისი პროფესიონალიზმი არ მაქვს მათ ჟანრშიო. ამ არგუმენტში საღ აზრს თუ ხედავთ?  

- მათ აქვთ უფლებაც და საკმარისი საფუძველიც, ასე ფიქრობდნენ. წარმოიდგინეთ, როდესაც თქვენს სფეროს ემსახურებით სრული აკადემიური განათლებით, დიდი დროის ხარჯვით და, რიგ შემთხვევაში, შეწირულობით, - მაგრამ წარმატების ხარისხით მაინც უკმაყოფილო ხართ; უცებ ჩნდება ადამიანი, რომლისთვისაც თქვენი სფერო, უბრალოდ, ცხოვრების ერთი ეტაპის გატაცებაა და მისი წარმატება, გამოსახული შეფასებაში, რეიტინგში, ფინანსურ მხარეში, ზოგჯერ უტოლდება და უსწრებს თქვენს შედეგს. დამეთანხმებით, ძალიან რთულია, ამას შეეგუო. ამიტომ, იწყებ მინუსების ძებნას და ყოველთვის პოულობ. როდესაც ჩემი ტიპის ადამიანი რაღაცით არის გატაცებული, ეს გატაცება ძალიან ჰგავს სასიყვარულო ურთიერთობის ქიმიას, - ამ დროს დეტალებს ნაკლები ყურადღება ექცევა. როდესაც რაღაცით ვარ გატაცებული, ის მთავარი, დიდი მთლიანობა იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ დეტალებში შეიძლება  ნაკლებად დახვეწილი ვიყო, ვიდრე ის, ვინც მთელი ცხოვრება ამ საქმეს მიუძღვნა, ვინც დეტალებში სკურპულოზურად არის გაწაფული და არანაირ შეცდომას არ უშვებს. მაგრამ მის ნამუშევარს, შეიძლება, ის სული არ ჰქონდეს შთაბერილი, რომელიც, საბოლოო ჯამში, უფრო მნიშვნელოვანია. 

 

ჩემში, შინაგანად, რა როგორ ტრანსფორმირდა - ეს პროცესი გამომრჩა.

- საიდან იცით, ისინი თქვენზე რას და როგორ ფიქრობენ? 

- ზოგს პირდაპირ გამოუხატავს კიდეც. თუმცა, ახლა ცხოვრების იმ  ეტაპზე ვარ, როცა ეს ტაბუც ყველა ადამიანთან მოხსნილი მაქვს. თითქოს, მათშიც და ჩემშიც ეს კომპლექსი გადალახულია. უფრო ადრე, როდესაც პირველად ვჩნდებოდი ახალ-ახალი მიმართულებით: გაორკესტრების, დირიჟორობის, მუსიკის წერის... მაშინ მართლა ვგრძნობდი აგრესიას. ზოგი, შეიძლება, არ მეუბნებოდა, მაგრამ ეს აშკარად იკვეთებოდა.

- წერდნენ სადმე? ლაპარაკობდნენ? 

- ყველაზე მკაფიოდ ეს მაინც 2012 წელს გამოიკვეთა, როცა ყველამ თავისი დაგროვილი ნეგატიური მოსაზრება ფურცელზე დააფიქსირა. მათ ძალიან უნდოდათ, რომ პოზიციები დამეტოვებინა. მერე ეს წერილები, რომლებსაც ჩვენი ცნობილი ხელოვანები მთავრობაში გზავნიდნენ,  ჩემთან მოხვდა.

- არ ვიცოდი, ეს თუ გქონდათ გადატანილი. 

- საოცრებები მაქვს წაკითხული ჩემზე: თუ როგორი უგემოვნო, არაპროფესიონალი და დამღუპველი ვარ ქართული მუსიკის განვითარებისთვის. ამას ხელს აწერდნენ ადამიანები, რომელთაგან ზოგი ჩემი მასწავლებელი იყო, ზოგთან ერთად მიმუშავია, ზოგთან ძალიან ნორმალური ურთიერთობა მქონდა (და მაქვს დღესაც) და ზოგი, ვისაც დიდ პატივს ვცემდი. აი, ასეთი ადამიანების წერილები მაქვს წაკითხული. 

 

მთავარი მიზანი და მისია შესასრულებელი მაქვს.

- თქვენთან როგორ მოხვდა ეს წერილები? 

- ისინი ჩაიდო საქმეში, რომელიც ჩემ წინააღმდეგ აღიძრა. 2012 წელს დაინიშნა გამოძიება, გამოიყო სპეციალური კომისია, რომელსაც ჩემი შემოქმედების შესწავლა დაევალა. ასეთი რამ, ალბათ, მხოლოდ სტალინის და ბერიას დროს ხდებოდა. 

- ეს საჯარო პროცესი იყო? 

- საჯარო პროცესი იყო, მაგრამ კულტურის სამინისტროს მაშინდელი მაღალჩინოსნები ერიდებოდნენ ამის ძალიან გასაჯაროებას. ექვსთვიანი პროცესის შემდეგ დაიწერა საოცარი დასკვნა, რომელიც ორკესტრის ხელმძღვანელობიდან ჩემი გათავისუფლების საფუძველი გახდა. ამ დასკვნის მომზადების დროს კომისია სწორედ იმ წერილებს დაეყრდნო, რომლებიც უკვე ვახსენე. პირდაპირ ვერ გამათავისუფლეს, მაგრამ გააუქმეს ორკესტრის ხელმძღვანელის შტატი. ერთ დღეს ყველამ აიღო ხელფასი, ჩემ გარდა და მერე ხაზინიდან გავიგეთ, რომ, თურმე, ერთი თვეა, უკვე გათავისუფლებული ვარ. 

- მერე ეს პროცესი უკან როგორ დატრიალდა? 

- აღმოჩნდა, რომ სახელმწიფომ დაარღვია კანონით დადგენილი პროცედურები და ჩვენმა ორკესტრმა სამინისტროს უჩივლა. ჩვენ ეს პროცესი მოვიგეთ და უფრო მეტიც შევძელით. მათ მიერ დაშვებული შეცდომის გამოსწორების მიზნით, სახელმწიფო ვაიძულეთ, რომ ორკესტრის ხელმძღვანელის თანამდებობაზე პირი ყოფილიყო არა დანიშნული, არამედ არჩეული. ეს შემთხვევა რომ არა, დღეს სისტემაში ისევ ის წესი იქნებოდა, რაც არის რუსეთში და საბჭოური ყაიდის ქვეყნებში, - სადაც კულტურის მინისტრი თავისი გემოვნებით წყვეტს, ვინ უხელმძღვანელოს ამა თუ იმ ორკესტრს. 2012 წლიდან, ჩვენ ისეთი მეთოდით, ისეთი ვალდებულებებით და უფლებამოსილებებით ვირჩევთ ხელმძღვანელს, როგორც ეს გერმანიაში, იტალიაში, საფრანგეთში, აშშ-ში, იაპონიაში ხდება. ეს გამარჯვება მოვიპოვეთ მაშინ. 

- რა არის თქვენი არგუმენტები კლასიკური მუსიკის საზოგადოების საპირწონედ? თქვენ ამბობდით, დიახ, ყველას ვუყვარვარ, მაგრამ კოლეგები არიან, რომლებისგანაც ვგრძნობ ხალხის სიყვარულის საპირისპირო დამოკიდებულებასო. თქვენი შემოქმედების წამყვანი ხაზი კლასიკური მუსიკაა. როცა იქ გხვდებათ წინააღმდეგობები, თქვენი მთავარი არგუმენტი რა არის მათ პირისპირ? 

 
არ მაქვს არანაირი არგუმენტი მათ პირისპირ და ვერც ვუპირისპირდები. მე მათ ვეთანხმები, რომ მე არ ვარ პროფესიონალი დირიჟორი. არც პროფესიონალი პიანისტი და, პრინციპში, შეიძლება ითქვას, არც პროფესიონალი კომპოზიტორი. იმიტომ, რომ პროფესიონალიზმი მოითხოვს რაღაც იმ აუცილებლობებს, რომელიც დააწესეს ასევე ადამიანებმა, რომლებსაც ყოველთვის ჰქონდათ გარკვეული მასშტაბური ნიჭის დეფიციტი. და ამიტომ ამ ჩარჩოებში ვერანაირად ვერ ვხედავ ჩემს თავს და ვერც მათ გამო ვერ დავინახავ. მე, უბრალოდ, მიმაჩნია, რომ მუსიკა, რომელსაც მე ვწერ, ვიღაცისთვის არის მოსაწონი და მაქვს გამოცდილება იმისა, თუ რამხელა ზემოქმედება ჰქონია ჩემი ნაწარმოების შესრულებას ამ ქვეყანაშიც და მის ფარგლებს გარეთაც. რეაქციაც და ყველაფერი მახსოვს.

ხერხი, რა ხერხითაც მე საკუთარ მუსიკას ვაწვდი მსმენელს - თუ როგორ ვანაწილებ საორკესტრო ფერების პალიტრას პარტიტურაში, - ეს არის თვითმყოფადი. არ მიმაჩნია, რომ აქ რაიმე ვალდებულებები არსებობს. ამას, თუნდაც, დიპლომი დავარქვათ. 

- რაიმე პრობლემა გაქვთ დიპლომის მხრივ? 

 
- ითვლება, რომ მე არ მაქვს დიპლომი უმაღლესი განათლების. თუმცაღა, მაქვს. მაგრამ, ასე ვთქვათ, ცოტა მოგვიანებით მომიწია ამ დიპლომის აღება, იმიტომ, რომ რაღაც მომენტში რომ გავხდი ხელმძღვანელი, შევაჩერე ყველაფერი..

მაშინ ბოლომდე ვერ მივიყვანე სწავლის პროცესი და წლების შემდეგ ავიღე კონსერვატორიის დიპლომი. საერთოდ არ მაინტერესებდა არანაირი ფურცელი. 

- თანამედროვე საქართველოში თუ ვინმეა კლასიკური მუსიკის მეტრი და მსოფლიო მასშტაბის ფიგურა, ეს გია ყანჩელია. თუ მისთვის აბსოლუტურად მისაღები იყო თქვენი პროფესიონალიზმის ხარისხი...

- არამარტო მისთვის, ყველასთვის, ვინც აღიარებულია საერთაშორისო მასშტაბით - ლიზა ბათიაშვილი, ანიტა რაჭველიშვილი და სხვა ნამდვილად წარმატებული ადამიანები. 

- კი ბატონო, თუ მათთვის საკმარისია თქვენი პროფესიონალიზმი, რატომ არ არის საკმარისი იმ წრისთვის, ვისაც თქვენ ერთხელ „კონსერვატორიის ხალხი“ უწოდეთ? ეს შურია? პირადი მიუღებლობაა? უცოდინრობა, ალბათ, ვერ იქნება.

 

ყველა ადამიანის ცხოვრებაში დგება მომენტი, როდესაც მარტო ყოფნა ფიზიკურად დაუცველს გხდის.

- შეიძლება, სადღაც იყოს შურიც; სადღაც, ზოგ ადამიანში. მაგრამ მთავარი ის არის, რომ მათ ძალიან დიდი მოთხოვნები განმისაზღვრეს სტუდენტობიდან. რადგან სახელებამდე მივედით და თქვენ გია ყანჩელი ახსენეთ, ასეთივე, ოღონდ, მეორე მხარე, იყო, მაგალითად, მანანა დოიჯაშვილი. მათ, როგორც მუსიკოსებს, ვერ შევადარებ, მაგრამ მანანა დოიჯაშვილს შეეძლო, როგორც მზრუნველს ბევრი რამ გაეკეთებინა ინსტიტუციისთვის და გააკეთა კიდეც. ჩვენ საოცრად კარგი ურთიერთობა გვქონდა, როცა კონსერვატორიაში მოვეწყე. ძალიან დიდ მხარდაჭერას და თანადგომას ვგრძნობდი მისგან. მაგრამ რაღაც პერიოდის მერე ეს დამოკიდებულება მკაფიოდ შეიცვალა. მიზეზი ის იყო, რომ ამ ადამიანს უნდოდა, მე ყოველთვის ვენახე აკადემიური მუსიკის სფეროში ღრმად მაძიებელი. ასე დამინახა და ეს მოინდომა გულწრფელად. მან დაიჯერა ჩემი, რასაც ძალიან ვაფასებ. მაგრამ უცებ ჩართო ტელევიზორი და დაინახა, რომ, ვთქვათ, ლელა წურწუმიას ვუკეთებ აკომპანემენტს. ყველაზე რადიკალური შემთხვევა ავიღე; ნატო მეტონიძე რომ მეთქვა, არ იქნებოდა რადიკალური. 

- დიახ, გასაგებია. 

- დაინახა, რომ ძალიან დიდ დროს ვატარებ თეატრალურ სამყაროში. ყვითელი პრესა დაინტერესდა ჩემით და „სარკესა“ თუ „რეიტინგში“ ჩემი ინტერვიუები გამოქვეყნდა, - ზედაპირული შეკითხვებით და კიდევ უფრო ზედაპირული პასუხებით. ეს აღარ მოეწონა. მან ზუსტად განსაზღვრა, რომ ჩემი ნიჭი არსად გამქრალა, მაგრამ ქრებოდა ღრმა კონცენტრაცია მაღალ ღირებულებებზე, რომლებიც მისთვის რელიგიის დონეზე იდგა. დღეს ვერ ვიტყვი, რომ როგორც მანანა დოიჯაშვილს ჩემი ცხოვრების განვითარება უნდოდა, ეს ცუდი იყო. პირიქით, შესაძლოა, ეს გაცილებით უკეთესი ყოფილიყო ჩემთვის და ჩემი შემოქმედებითი ბიოგრაფიისთვის. მაგრამ ბედისწერა ასეთი მქონდა. სულ მგონია, რომ ჩემს თითოეულ ნაბიჯს, რომელსაც მივყავდი ჟანრიდან ჟანრში, წრიდან წრეში, ატმოსფეროდან ატმოსფეროში, სინამდვილეში, მივყავდი იქით, რომ 2005 წელს ეროვნული სიმფონიური ორკესტრის ხელმძღვანელი გავმხდარიყავი და რაღაც მისია ამეღო ჩემს თავზე. ამას წინ უძღოდა ჩემი ცნობადობის ის ნაწილი, რომელიც სულაც არ იყო დაკავშირებული კლასიკურ მუსიკასთან და დირიჟორობასთან. გადაწყვეტილებას იმ დროს ხელისუფლება იღებდა. ხელისუფლებისთვის ვინ ვიყავი? ადამიანი, ვინც გია ყანჩელის და ნატო მეტონიძის საღამო ჩაატარა, ვინც „ჯინსების თაობის“ მუსიკა დაწერა. ამ სფეროდან შემარჩიეს. ისე რომ მეცხოვრა, როგორც მანანა დოიჯაშვილი ხედავდა ჩემს მომავალს, მაშინ, ალბათ, საერთოდ ავცდებოდი ჩემი ბედისწერის ამ ნაწილს. ავსტრიიდან აღარ დავბრუნდებოდი საქართველოში სპექტაკლების მუსიკის დასაწერად, არ მექნებოდა გადაკვეთა სასიმღერო ჟანრთან და ვიქნებოდი ვენაში მოდერნისტი კომპოზიტორი, რომლის მუსიკა შეიძლება უფრო წარმატებული ყოფილიყო, ან საერთოდ არ ყოფილიყო წარმატებული - ეს ხომ დღეს არავინ იცის. რა უფრო სწორი იყო, დარწმუნებით ამის თქმა არ შემიძლია. მე ასე ვხედავ ეროვნული სიმფონიური ორკესტრის ფუნქციას, რომ იყოს მართლაც - როგორც სუხიშვილების ანსამბლია - ამ ქვეყნის დამსახურებული სავიზიტო ბარათი მთელ მსოფლიოში. ქართული ფოლკლორი იმდენად დიდი საგანძურია, რომ ყოველთვის დამაკომპლექსებელი იყო ფოლკლორიდან ამოზრდილი სხვა დარგებისთვის, მათ შორის, კლასიკური მუსიკისთვის. რატომ დავიწყეთ ჩვენ უფრო გვიან, ვიდრე ევროპამ? საქართველოში ფოლკლორის თამასა იყო ძალიან მაღალი, რაც არ ყოფილა არც ბახის გერმანიაში, არც მოცარტის ავსტრიაში და არც ვერდის იტალიაში. ეს მარტო აქ იყო. ხომ ვამბობთ, რომ ჩვენ ვართ ქართველები და, მაშასადამე, ევროპელები?! ევროპისთვის თავის მოსაწონებლად ნამდვილად გვაქვს ფოლკლორი, რაც მათ აღაფრთოვანებს. მაგრამ ფოლკლორით ჩვენ და ევროპელები ერთ ენაზე ვერ ვლაპარაკობთ. ჩვენ რომ მათ ენაზე ვისაუბროთ და გავთანაბრდეთ, ფოლკლორთან ერთად, აუცილებლად გვჭირდება კლასიკური მუსიკა და კლასიკური ხელოვნება, თეატრი, ბალეტი, ლიტერატურა და ბევრი თანამედროვე მიმართულება. მინდა, რომ ჩვენს სახელმწიფოს ეს გაცნობიერებული ჰქონდეს. ამ მიმართულებით ევროპელები ძალიან გვისწრებენ განვითარებაში. ჩემი ოცნებაა, დავეწიოთ მათ და დავანახოთ, რომ ჩვენც მათ გვერდით ვართ. ჯერჯერობით, ეს შეძლო რამდენიმე ქართველმა. როდესაც ანიტა რაჭველიშვილი მღერის ლა სკალაში, ან მეტროპოლიტენის ოპერის თეატრში, ან კოვენტ-გარდენში, - ის ევროპელ და ამერიკელ მსმენელს ეუბნება, რომ დიახ, მე, ქართველს, შემიძლია, არათუ ევროპულ დონეზე, არამედ, იმაზე უკეთ ვიმღერო, ვიდრე ეს ვერდის წარმოედგინა, როცა იმ ნოტებს წერდა თავის ოთახში. ის, რაც ერთეულებმა შეძლეს, ჯერ ვერ შეძლო კოლექტიური შრომის პროდუქტმა.

 

ასეთი რამ, ალბათ, მხოლოდ სტალინის და ბერიას დროს ხდებოდა.

- ორკესტრსაც გულისხმობთ? 

- დიახ, ორკესტრსაც ვგულისხმობ. ქართული ორკესტრები მსოფლიო ბაზარზე არ არიან წარმოდგენილები იმ ხარისხში, როგორც ქართველი სოლისტები. ამ რეალობის შეცვლაა ჩემი ოცნება და არა ის, რომ, უბრალოდ, დარბაზი გვქონდეს. დარბაზი ამ გეგმის ერთ-ერთი მთავარი პირობაა. დარბაზი თუ არ გაქვს, ვერ ვითარდები. 

- დიდი მადლობა ინტერვიუს ამ ნაწილისთვის. შეუძლებლად მეჩვენება, ამ მიზანში ვინმე არ გამოგყვეთ. 

- მთავარია, გამომყვეს სახელმწიფო, რომ შევძლოთ, ევროპას მათ ენაზე, მათივე ხარისხში და ზოგჯერ უფრო მაღალ ხარისხშიც ველაპარაკოთ. ეს მიზანი მიღწევადია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ამაში თანაბრად იქნება დაინტერესებული სახელმწიფოც. 

- თანაბრად, როგორც თქვენ ხართ დაინტერესებული?

- დიახ, ზუსტად. ეს ერთად უნდა გავაკეთოთ ორკესტრმა, მე და სახელმწიფომ. 

- ერთი თაობის განმავლობაში შესაძლებელია, რომ საქართველოში ევროპული დონის ორკესტრი გვქონდეს?

- დიახ, ჩემს ორკესტრში ამის მაღალი პოტენციაა. 

- ევროპული დონის ქართულ ორკესტრს, გარდა დარბაზისა, ალბათ, შესაბამისი მსმენელი სჭირდება. ბატონი გია ყანჩელი ამბობდა: თბილისში არ არის ნამდვილი ფილარმონიული ცხოვრება, რაც არის ევროპის ბევრ ქალაქშიო. თქვენც ამბობდით - მინდა, რომ ფილარმონიული ცხოვრება აღდგეს თბილისშიო. რას ნიშნავს ქალაქის ფილარმონიული ცხოვრება და რას აძლევს ის მუსიკის მოყვარულ ადამიანს?

 

ბედისწერა ასეთი მქონდა.

- თავისთავად, ფილარმონიული ცხოვრება არის მარტივი სქემა, რაც გულისხმობს მუსიკის გეოგრაფიული და ეთნიკური შეზღუდვის მოხსნას. ფილარმონიული ცხოვრების მთავარი სივრცე არის ყველა ქალაქში არსებული საკონცერტო დარბაზები, რომელთა წლის შემოქმედებითი კალენდარი არ არის კონცენტრირებული მარტო იმ ქალაქში მომხდარ ამბებზე. ყველა წარმატებული ხელოვანი - მევიოლინე, პიანისტი, კომპოზიტორი, მომღერალი - ჩართულია ამ ფილარმონიულ ცხოვრებაში. რომ ავიღოთ ხატია ბუნიათიშვილი, ლიზა ბათიაშვილი, ანიტა რაჭველიშვილი, ნინო მაჩაიძე ან გია გაგნიძე... მე ჩამოვთვალე ყველაზე წარმატებული კარიერის მქონე ჩვენი შემსრულებლები. დღეს ლიზა ბათიაშვილი უკრავს „ნიუ-იორკ ფილარმონიკთან“ ერთად ბრამსის კონცერტს. ერთი კვირის თავზე უკრავს, მაგალითად, ლონდონის სიმფონიურ ორკესტრთან ერთად ალბან ბერგის კონცერტს; ერთი კვირის შემდეგ ის უკრავს ბავარიის რადიოს ორკესტრთან ერთად, დავუშვათ, ბეთჰოვენის კონცეტრს; ერთი კვირის შემდეგ  „ნიუ იორკ ფილარმონიკთან“ ერთად უკრავს ლინკოლნის ცენტრში; ერთი კვირის შემდეგ გადადის, ჩიკაგოში უკრავს. ასე წრიდან წრეზე მოდის წლების განმავლობაში. მეორე მევიოლინე, მისი კონკურენტი-კოლეგა, ვთქვათ, ჰილარი ჰანი, ისიც ასე დადის. მესამე მევიოლინე, ასევე წარმატებული, ჩელისტები, პიანისტები, ასევე დადიან. მაგრამ მე რომ ნიუ-იორკში, ბერლინში, მიუნხენში, მილანში ან ამსტერდამში ვცხოვრობ, მე რა შანსი მაქვს? შემიძლია, ყოველ კვირას წავიდე ჩემს საკონცერტო დარბაზში და მოვუსმინო ლიზა ბათიაშვილს, შემდეგ ჰილარი ჰანს, შემდეგ გოტიე კაპიუსონს, შემდეგ მარტა არგერიხს. ანუ მე წლის განმავლობაში შანსი მეძლევა, რომ ყველა დიდ არტისტს მოვუსმინო. წლის დასაწყისში საკმაოდ შეღავათიანად ვყიდულობ აბონემენტს და ვიცი, მთელი წლის განმავლობაში რას მთავაზობს ჩემი ქალაქის ფილარმონიული ცხოვრება. მე, ჩვეულებრივი მელომანი, მაყურებელი, მსმენელი, გაზაფხულზე ბუკლეტში ან დარბაზის ვებგვერდზე ვკითხულობ ერთი წლის სეზონურ კალენდარს. უკვე ვიცი, რომელ შაბათ-კვირას რომელი ორკესტრი და სოლისტი რას შეასრულებს. შესაბამისად, ვადგენ ჩემი ცხოვრების ერთწლიან მუსიკალურ კალენდარს. ვთქვათ, ჩემს აბონემენტში ათი ღონისძიება შედის. ჩემი ათი კონცერტი და შემსრულებელი შემიძლია თვითონ განვსაზღვრო. ეს არის ფილარმონიული ცხოვრების სქემა, რომელსაც საკონცერტო დარბაზის მენეჯმენტი ადგენს. ამ დარბაზების უმრავლესობას მთელ მსოფლიოში ფილარმონია ჰქვია და თავისი მუდმივმოქმედი კოლექტივები ჰყავს, პირველ რიგში, სიმფონიური ორკესტრი. ფილარმონიული ორკესტრები აცოცხლებს ამ საკონცერტო დარბაზებს, რადგან მათ მიერ მოწვეულ სოლისტებზე დგას წლის განმავლობაში ღონისძიებების დიდი უმრავლესობა. თუმცა, დანარჩენ დღეებში ამ დარბაზებში სხვა ორკესტრების კონცერტებიც ტარდება, აგრეთვე, სხვა ჟანრის მუსიკის კონცერტებიც. ფილარმონიული ცხოვრება მულტიჟანრულია. მაგალითად, წელიწადნახევრის წინ ჩვენ დავუკარით ჰამბურგის ელბფილარმონიაში, რომელიც სულ ორი წელია, რაც გაიხსნა. გერმანიამ მის ასაშენებლად 800 მილიონი ევრო დახარჯა. ამ დარბაზში ჩვენმა ორკესტრმა ძალიან წარმატებული კონცერტი ჩაატარა და ზუსტად რამდენიმე დღეში იმავე დარბაზში, იმავე სცენაზე ცნობილი ჯაზვოკალისტის ბობი მაკფერენის კონცერტი იყო დაანონსებული. ამავე დროს, ჰამბურგის ელბფილარმონიას ჰყავს თავისი ორკესტრი, რომელიც იქ კონცერტებს და ყოველდღიურ რეპეტიციებს ატარებს. როდესაც ჩვენ ვითხოვთ, რომ ფილარმონიის საკონცერტო დარბაზი დაგვიბრუნონ, სწორედ ამგვარი ფილარმონიული ცხოვრების აღდგენა გვინდა. 

 

წლებია, არ გამომიხატავს რაიმე პოლიტიკური სიმპათია ან ანტიპათია.

- „აღდგენაში“ რას გულისხმობთ? 

- იმას ვგულისხმობ, რომ საბჭოთა კავშირში ფილარმონიული ცხოვრება უკვე იყო. მაშინ არსებობდა ორგანიზაცია „Госконцерт“,  რომელიც სწორედ ამ ფილარმონიულ ცხოვრებას არეგულირებდა - მსოფლიო სივრციდან ჩამოჰყავდა მუსიკოსები. დღეს რამდენად არის თბილისში ფილარმონიული ცხოვრების მიმართ ინტერესი და ჩვენი საზოგადოების შემოსავლები რამდენად პასუხობს იმ მოთხოვნებს, რასაც ფილარმონიული ცხოვრება აყენებს - ეს კიდევ პასუხგასაცემი კითხვებია. 

- მე არ მექნებოდა ბევრი კითხვა ამ თემაზე. როგორც წესი, ქართველებს არ ენანებათ რესურსი ქვეყნის კულტურულ ცხოვრებაში მონაწილეობისთვის.

- შეიძლება, ეს ლირიკული გადახვევაა, მაგრამ მე ბევრ დიდ არტისტს ვიცნობ. უაღრესად წარმატებული ადამიანების ნაწილი ჩემი მეგობარია - ვისთვისაც მუსიკა დამიწერია, ვისთან ერთადაც სცენაზე გამოვსულვარ. ყველამ იცის, რომ საქართველოს ეკონომიკური მდგომარეობა არ არის სახარბიელო და ნათელი მომავლისკენ მიმავალი გზის გასავლელად კიდევ დრო გვჭირდება. მაგრამ ყველას ისე უყვარს ქართული ხელოვნება, ქართველი ხელოვანები და ეს სილამაზე, რაც ჩვენს ქვეყანაშია, რომ არტისტები, რომლებიც იმ ჩემ მიერ ნახსენებ ევროპულ ქალაქებში თითო გამოსვლაში მინიმუმ 10 000 ევროს ითხოვენ, აქ  ზოგჯერ უჰონორაროდ ჩამოდიან და, ზოგ შემთხვევაში, იმის მეოთხედ ფასად, რაც მათი გამოსვლა ღირს. 

- ვიცი, რომ რომელიღაც პრემიერს შეხვდით და ამ ყველაფერზე ელაპარაკეთ. მგონი, მამუკა ბახტაძე იყო. 

- ყველა პრემიერს შევხვდი. მეგობარი მიყვებოდა, რომ ლონდონში დაიდგა სპექტაკლი ინგლისის დედოფალზე. თუ არ ვცდები, „12 შეხვედრა“ ერქვა. ისტორია აგებული იყო ერთ მოცემულობაზე, რომ დედოფალი არ იცვლება და მასთან ყოველი ახალი პრემიერმინისტრი შემოდის. პრემიერები იცვლებიან, დედოფალი უცვლელია. ამის შემდეგ მითხრეს, შენს მეგობარ რეჟისორებს და დრამატურგებს გადაეცი, რომ მოიფიქრონ სპექტაკლი, რომელიც შენს ისტორიას ასახავს: ერთი და იმავე ამბის მოსაყოლად ათი წლის განმავლობაში როგორ დადიხარ პირველ პირებთან; ისინი იცვლებიან და შენი პრობლემა კი უცვლელიაო. მართლაც, ეს პროცესი 2007 წლიდან იწყება და დღემდე გრძელდება. ზოგჯერ ჩემი საუბრის შინაარსს გარკვეული შტრიხები ემატება, იქიდან გამომდინარე, თუ შუა გზაში რა კითხვებით მაწყვეტინებენ საუბარს.

 
მაგრამ, სხვა შემთხვევაში, ფაბულა ერთი და იგივეა და მე ამ ფაბულით საინტერესო შეხვედრა მქონია ყველა პრემიერმინისტრთან, რომელიც ამ ქვეყანას ჰყოლია; ყველა პრეზიდენტთან, რომელიც ამ ქვეყანას ჰყოლია, რა თქმა უნდა, შევარდნაძის შემდეგ და ყველა კულტურის მინისტრთან, რომელიც ამ ქვეყანას ჰყოლია და ყველა ეკონომიკის მინისტრთან, რომელიც ამ ქვეყანას ჰყოლია და, ასევე, ყველა პარლამენტის თავმჯდომარესთან, რომელიც ამ ქვეყანას ჰყოლია.

- თქვენ არ ხართ ერთადერთი. ასეთივე სპექტაკლი შეიძლება დაიდგას ბატონ გოგა პიპინაშვილზე, რომელიც ინკლუზიური თეატრისთვის ეძებს შენობას და, თქვენ მსგავსად, კაბინეტიდან კაბინეტში უშედეგოდ დადის, უკვე მრავალი წელია. არსებობს უმნიშვნელოვანესი თემები, რომლებიც შედარებით ნაკლები ძალისხმევით დიდ ეფექტს მოგვცემს, მაგრამ გადაწყვეტილების მიღება ათწლეულობით ჯანჯლდება. თუ შეგიძლიათ, გულწრფელად გვითხრათ, რა აფერხებს ამ პროცესს? 

 
- არ შემიძლია, გულწრფელად ვთქვა.

ახლა კიდევ ერთხელ მზადდება ჩემი ოფიციალური შეხვედრა პრემიერმინისტრთან. აღარ ვიცი, რამდენად მაქვს იმედი, ან არ მაქვს. უბრალოდ, მასაც ავუხსნი მთავარ თეზისებს - იმას, რომ გვინდა, სახელმწიფომ დაინახოს ჩვენი სფეროს მნიშვნელობა; თვალი გაუსწოროს რეალობას და აღიაროს, რა სამარცხვინო მდგომარეობაშია დედაქალაქის მთავარი საკონცერტო დარბაზის დღევანდელობა. შემდგომ, ასევე გაიაზრონ, რომ სახელმწიფოს ჰყავს 95 წლის ისტორიის მქონე ევგენი მიქელაძის სახელობის ეროვნული სიმფონიური ორკესტრი, დღეს საუკეთესო შემადგენლობით. ასევე, გვყავს ამ კოლექტივზე მიმაგრებული მენეჯმენტი, ზოგადად, ღონისძიებათა მენეჯმენტის საუკეთესო გამოცდილებით. მისაღებია ძალიან მარტივი გადაწყვეტილება, რომ ამ ყველაფერის კონცენტრირება მოხდეს ერთ სივრცეში: დარბაზს ჰყავდეს მუდმივმოქმედი ორკესტრი, ორკესტრს კი ჰქონდეს ჭერი. ჩემი აზრით, ეს გადაწყვეტილება იმიტომ ფერხდება, რომ გადაწყვეტილებების მიმღებ მთავარ პირებს ბოლომდე არ აქვთ გააზრებული ის პერსპექტივა, რაც ამ საკითხის მოგვარებას მოჰყვება. ან შეიძლება პერსონალურად არ მენდობიან, პოლიტიკური კუთხით. ეს მიგრძვნია, ვერ დავმალავ. მაგრამ ვერ ვხვდები, რა იძლევა ამის საფუძველს. მე, როგორც გაეროს ბავშვთა ფონდის (UNICEF) კეთილი ნების ელჩს, გაეროს წინაშე პოლიტიკური მიუმხრობლობის ვალდებულება მაქვს. წლებია, არ გამომიხატავს რაიმე პოლიტიკური სიმპათია ან ანტიპათია. 

 

მთელი ცხოვრება ვცდილობდი, რომ გია ყანჩელის მიბაძვისგან თავი დამეცვა.

- ხარისხიან ფილარმონიულ ცხოვრებას როგორ შეუშლის ხელს თქვენი პოლიტიკური შეხედულებები? ეს რიტორიკული კითხვა არ არის, თქვენი აზრი მაინტერესებს. 

- ვერანაირად ვერ შეუშლის ხელს. 

- დავიტოვოთ იმედი, რომ თქვენი ენერგია, რომელიც ამ საქმეში იდება, შედეგის გარეშე არ დარჩება. ის, რაზეც თქვენ ისაუბრეთ, დიდი კულტურული გარღვევა შეიძლება გახდეს საქართველოსთვის. 

- პერიოდულად ყველა ადამიანს უდგება მომენტი თავისი ცხოვრების გზაზე, როდესაც შეიძლება დაფიქრდეს, რის გამოა მოვლენილი, რა არის მისი მთავარი დანიშნულება. ალბათ, გამომდინარე იქიდან, რომ ყველგან ვიყავი და ბოლოს ყველაზე ღრმად მივემაგრე ჩვენს ქვეყანას, ჩვენს ქალაქს და ჩვენს ეროვნულ ორკესტრს, ერთ რამეს მივხვდი: ჩვენს საზოგადოებაში კლასიკური მუსიკის მსმენელების  რაოდენობა წლიდან წლამდე უფრო მცირდება, ვიდრე იზრდება. მივხვდი, რომ ჩემი დანიშნულების ერთი ნაწილი არის არა ამ სექტის მსგავსი ჯგუფის გაფართოება, არამედ, სრულიად სხვა, ახალი დიდი ჯგუფის შექმნა. მე არსებულ ჯგუფთან არ მაქვს კარგი ურთიერთობა, შინაგანად. მათ უკვე ჩამოყალიბებული აქვთ ღირებულებების სკალა, რომლიდან გამოსვლა და გაფართოება არღვევს მათი შინაგანი კომფორტის ზონას. წარმოიდგინეთ, მილიონნახევრიან ქალაქში ეს შეიძლება სულ 500 ადამიანი იყოს. უცებ მივხვდი, რომ მათ მიღმა ძალიან ბევრი ადამიანია, ვისაც სჭირდება საზრდო მაღალი ხელოვნებისგან. მაგრამ მანამდე იმის გააზრება სჭირდებათ, რომ მათი სულიერი ცხოვრებისთვის ეს საზრდო აუცილებელია. მინდა, ის ადამიანები იყვნენ ჩემი ორკესტრის, ფილარმონიული ცხოვრების, ჩვენი შემოქმედებითი ცხოვრების გარშემო, ვინც გია ყანჩელის ფილოსოფიას გაჰყვება; ვისთვისაც ჟანრი კი არ იქნება ღირებულება, არამედ - ხარისხი. 

- ამას უწოდებთ გია ყანჩელის ფილოსოფიას? 

- დიახ, გემოვნება და ხარისხი იყო მისთვის მთავარი ღირებულება. ეს არის ჩემთვისაც. მაღალი დონის როკმუსიკა არ მიმაჩნია მაღალი დონის ჯაზზე ნაკლები. არ მგონია, რომ ოსკარ პიტერსონის ან ქეით ჯარეტის ფენომენი რამით ჩამოუვარდება ელისო ვირსალაძის ან მარტა არგერიხის ფენომენს. სწორედ ამ ფილოსოფიაზე დაყრდობით ვქმნიდი წლიდან წლამდე ჩემ გარშემო სამეგობროსაც და მსმენელთა აუდიტორიასაც. 

- გია ყანჩელს ხშირად ახსენებთ მამაშვილურ კონტექსტში. როდესაც ის წავიდა, თქვენ თქვით, კიდევ ერთხელ დავობლდი და ახლა უკვე სამუდამოდო. არ შემხვედრია კონტექსტი, რომელიც გულისხმობს თქვენი - როგორც მოსწავლისა და მასწავლებლის - ურთიერთობას. რატომ არ ჩანს, უფრო სწორად, რატომ არ იყო ეს კონტექსტი? 

- ჩემი აზრით, იმიტომ არ იყო, რომ ასე მოხდა - ძალიან პატარა ასაკში მოვიპოვე მისი ნდობა. მან თავიდანვე ისეთი შეფასება მისცა ჩემს ნაშრომს, რომელიც მას ეძღვნებოდა, რომ ეს შეფასება გულისხმობდა - მე აღარაფრის სწავლა მომიწევდა გია ყანჩელისგან, გაორკესტრების კუთხით. მეტიც, ის იმდენად მაღლა იდგა ყველაზე და ყველაფერზე, რომ 20 წლის დამწყებ მუსიკოსს ანტვერპენიდან დამირეკა და მკითხა: რაღაც ნაწარმოებს ვწერ, ერთ ადგილას მესმის ჰარმონია და ჟღერადობის ისეთი განლაგება, როგორიც შენ გაქვს ამა და ამ კომპოზიციაში და შეგიძლია, მითხრა, რა ინსტრუმენტს რა შეუსაბამეო? თუ გაიმეტებ ჩემთვის, რომ ეს გამიზიაროო.

 
ახლა თქვენ წარმოიდგინეთ, ოცი წლის ჩემთვის მაშინ გია ყანჩელისგან ეს შეკითხვა სინამდვილეში იყო გაცილებით მაღალი აღიარების გამოხატულება, ვიდრე ნებისმიერი შექება, ნებისმიერი ეპითეტი და ნებისმიერი პრიზი და ნებისმიერი ფურცელი.

მან ოცი წლის ასაკში მაგრძნობინა, რომ არ უნდა, იყოს ჩემი მასწავლებელი. როგორც კომპოზიტორმა, იმდენად მკაფიო ჟანრი მოიგონა და დაამკვიდრა მსოფლიო მუსიკაში - იმიტომაც გახდა ლეგენდებს შორის ერთ-ერთი - ის თავის თავს ვერ მისცემდა უფლებას, რომ ჩემთვის კომპოზიცია ესწავლებინა. მაშინ მას ჩემგან უნდა მოეთხოვა, მისნაირად დამეწერა. მე, პირიქით, მთელი ცხოვრება ვცდილობდი, რომ გია ყანჩელის მიბაძვისგან თავი დამეცვა - ყოველთვის ისე მიყვარდა მისი მუსიკა. თუმცა, როდესაც მე ვაორკესტრებ, ეს ჩემი ფანტაზია - თუ როგორ მესმის ორკესტრი - მთლიანად იმ ფუნდამენტს  ეყრდნობა, რაც გია ყანჩელის მუსიკამ მომცა.

 

აღარ მსიამოვნებს არც საუბრების მოსმენა და არც თავად საუბარი.

 

- ერთხელ თქვით: „სადღაცამდე მიდის ჩემი ცხოვრება, გზას ვგრძნობ და მომწონს ეს გზა. მაგრამ არ ვიცი, სად მივალ“. შეგვიძლია ვისაუბროთ იმის შესახებ, ეს რა გზაა? ჰორიზონტალურია (ერთი პუნქტიდან მეორეში მიმავალი) თუ ვერტიკალური (საკუთარი თავის ძიების გზა)? 

- განსხვავება, რასაც ვპოულობ ჩემი ცხოვრების დღევანდელ წესსა და წინა წლების წესს შორის, არის მეტი სიჩუმე ჩემში. აღარ მსიამოვნებს არც საუბრების მოსმენა და არც თავად საუბარი. ზოგჯერ მიფიქრია, ნეტავ, სულ ჩუმად ყოფნა შემეძლოს - მარტო დაკვრა და ჩაწერა. ვერ ვიტყვი, რომ ძიებაში ვარ და ექსპერიმენტებს ვუსახავ საკუთარ თავს. სულ ვფიქრობ, ფილარმონიის ამბავი რომ გადაწყდება (დავუშვათ, სახელმწიფომ გაიაზრა მისი მნიშვნელობა), მერე დიდი დრო უნდა დავუთმო ამ სისტემის აწყობას, რაც ნაკლებად შემოქმედებითი სამუშაოა. ეს დრო ჩემს მუსიკას უნდა მოვაკლო. რამდენად სწორია ასეთი არჩევანი? ეგებ, საერთოდ სხვა რამეს უნდა ვაკეთებდე? მუსიკას ყოველთვის კომპოზიტორი ავითარებს და არა შემსრულებელი. დიდმა კომპოზიტორებმა სხვადასხვა ეტაპზე გაამდიდრეს ორკესტრის ჟღერადობა. ბახის დროინდელი ორკესტრი ახლოს არ არის იმასთან, რაც სტრავინსკისა და რაველის გამდიდრებულმა ორკესტრმა შეძლო. მაგრამ, გასული საუკუნის 60-იანი წლების შემდეგ, კომპოზიტორებმა მუსიკალურ სამყაროში თავისი ადგილი დაკარგეს. შემსრულებლებმა მეტი პოპულარობა მოიპოვეს და მუსიკა ვეღარ განვითარდა. ყველაფერი ბუღალტერიასთან მივიდა. არ არსებობს მუსიკაში არანაირი სპეციალობა, იმაზე შემოქმედებითი, ვიდრე კომპოზიტორია. ხანდახან ვფიქრობ, რომ მე თუ მაქვს კომპოზიტორის მონაცემი, ეგებ, მთელი ჩემი ფიქრი და სწრაფვა უნდა ავაგო სწორედ იმაზე, რომ მუსიკის განვითარებაში რაღაც პატარა როლი შევასრულო. ჩემს თავს ვეკითხები, ეს უფრო მნიშვნელოვანი ხომ არ არის, ვიდრე ფილარმონიული ცხოვრების აღდგენა ან შექმნა ჩემი სამშობლოს დედაქალაქში? ამ ორს შორის პასუხი არ მაქვს. თანაც, ამ ორს ცხოვრების სრულიად სხვადასხვა წესი სჭირდება. თუკი ავირჩევ მუსიკის განვითარებაში ჩემი მცირე წვლილის შეტანას და ეს იქნება ჩემი მისწრაფება,  მაშინ შეიძლება ერთი წლით ტიბეტში წასვლა მომინდეს, მერე იქიდან ბერლინის ბერგჰაინში - ელექტრონული მუსიკის კლუბში - გამოუსვლელად ყოფნა იმისთვის, რომ ეს წნევა, მინიმალიზმი და გამეორება დიდი ინსპირაციის წყაროდ მივიღო. ასეთი ცხოვრებისთვის საერთოდ სხვა ნიკოლოზ რაჭველია საჭირო. ეს ამბავი კიდევ - ფილარმონიული ცხოვრება, ძალიან მიწაზე დგას. 

 

ასეთი ცხოვრებისთვის საერთოდ სხვა ნიკოლოზ რაჭველია საჭირო.

- როგორც მივხვდი, თქვენი შემდგომი გზა უფრო ჰორიზონტალური იქნება, თუ უფრო ვერტიკალური, ჯერ არ გაქვთ გადაწყვეტილი. 

- მორწმუნე ადამიანი ვარ და მგონია, რაღაც ისეთი მოხდება, თავისთავად მივხვდები, საით უნდა წავიდე. ან კიდევ, ბოლომდე რომ გამეხსნას ის ვერტიკალური გზა, იქნებ, ამისთვის ჯერ ეს ჰორიზონტალური საფეხური მაქვს გასავლელი? შეიძლება ამ ვერტიკალური გზის გახსნას ისეთი სიმშვიდე სჭირდება, რომ ეს დაუმთავრებელი მისწრაფება ორკესტრის ბინის ძიებისა, ამ ქალაქში ევროპული განვითარების ხარისხის ჩამოტანისა და გავრცელებისა - ბოლომდე უნდა მივიყვანო, რომ დავმშვიდდე. შემდეგ ეს საქმე შემიძლია პროფესიონალებს გადავაბარო და მე ჩემი დარჩენილი ცხოვრება მივუძღვნა იმის ძიებას, რაც უფრო მთავარია და რისთვისაც, ალბათ, უფრო ვარ გაჩენილი. 

- თქვენ თქვით: „მე ვარ ადამიანი, ვისი ცხოვრების კონცეფციაც არის მუსიკა.“ შეგიძლიათ თუ არა, სიღრმისეული ურთიერთობა გქონდეთ ადამიანთან, რომლისთვისაც მუსიკა არ არის პრიორიტეტი? 

- არა, არ შემიძლია. ოღონდ, ეს არ ნიშნავს, რომ მხოლოდ მუსიკოსებისთვის არის მუსიკა პრიორიტეტი. ჩემი ერთ-ერთი საუკეთესო მეგობარი მუსკომედიის თეატრის დაცვის წევრი იყო. მუსიკასთან პროფესიულად არანაირი კვეთა არ აქვს, მაგრამ მისთვის მუსიკა პრიორიტეტია. მეტსაც გეტყვით. ბევრი მუსიკოსის აზრი მუსიკაზე საერთოდ არ მაინტერესებს. 

- დიდი მადლობა უაღრესად საინტერესო ინტერვიუსთვის. საუბარს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია ანრი ფრედერიკ ამიელი (1821-1881), ესეისტი და პოეტი შვეიცარიიდან: „ბედისწერა ორი გზით გვანადგურებს - ჩვენი სურვილების შეუსრულებლობით და ჩვენი სურვილების შესრულებით.“ 

 

ბევრი მუსიკოსის აზრი მუსიკაზე საერთოდ არ მაინტერესებს.

- (პაუზა) არ მაქვს კომენტარი. 

- რაიმე საღ აზრს თუ ხედავთ ამ ციტატაში? 

- არ მინდა, რომ დავინახო. მე მთელი ცხოვრება ერთ მთლიანობაში მაქვს მოქცეული. მუსიკა და მუსიკასთან დაკავშირებული სურვილების შესრულება თუ შეუსრულებლობა, არ მინდა, განადგურებას დავუკავშირო. თუმცა, ვიაზრებ, რას გულისხმობს ციტატის ავტორი. უბრალოდ, ვცდილობ, გავექცე ამ სინამდვილეს, თუკი ეს სინამდვილეა. 

- მეორე ციტატა ეკუთვნის ფრანგ მწერალს, ვიქტორ ჰიუგოს (1802-1885): „ამ სამყაროში ყოველი წარმატება დანაშაულია, რომლის გამოსყიდვაც გვიხდება“.

- სულ მგონია, რომ წარმატება ჰგავს ცირკის მსახიობის მიერ თოკზე გავლას. ეს რთული ამოცანაა. მსახიობები ისე ემზადებიან, რომ სტატისტიკურად ჩამოვარდნის საფრთხე თითქმის არ არსებობს. მაგრამ სტატისტიკა და რეალობა აქ ერთმანეთს არ ემთხვევა: იმდენად საშიშია ჩამოვარდნა, რომ შიშის ადრენალინი ხდის ამ სანახაობას მიმზიდველს. წარმატებაშიც, თითქოს, საშიში არაფერია.  მაგრამ სწორედ ის ერთი ჩამოვარდნა შეიძლება გახდეს საბედისწერო. ახლა მე მაინც ჩემს თავზე ვსაუბრობ. ყოველ წარმატებას ახლავს ამპარტავნების საფრთხე, რომელიც  ნეგატიურ გავლენას ახდენს შემოქმედის სულიერ ღერძზე. აგრეთვე, წარმატება შეიცავს კრიტიკის იმგვარ რისკს, რაც ძალიან მოწყვლადს ხდის შემოქმედს და აფერხებს მის რწმენას საკუთარი თავის მიმართ. ბოლო თვეები ჩემთვის მთავარი საფიქრალი გახდა ცოტნე ზედგინიძე, რომელსაც ახლა შეუსრულდა 10 წელი. მას აქვს გენიოსის მონაცემები, ფენომენალური მუსიკალური ნიჭი, საუკუნეებში ერთი რომ იბადება, ისეთი. სულ ვფიქრობ, რას ვუსურვებ მას. და ამ მუსიკოსი პატარა ბავშვისთვის, ყველაზე მეტად რა მოვინდომე, იცით? რომ მისი წარმატების კოეფიციენტი იყოს ზუსტ თანხვედრაში მის მიერ ჩადებული შრომის კოეფიციენტთან. სულ მგონია, რომ დიდი ნიჭი ადუნებს შრომის მნიშვნელობას და უნარს ადამიანში. ამიტომ, ცოტნეს ვუსურვებ, რომ მისი ყოველი წარმატება იყოს არა მისი ნიჭის, არამედ, მის მიერ ჩადებული შრომის ეკვივალენტი. მაშინ ის სწორად განვითარდება და მისი წარმატება ნაკლებად იქნება იმ საფრთხეების შემცველი, რაც ჰიუგომ ახსენა და რაზეც ჩვენ ვისაუბრეთ. 
 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი

ინგა ქორიძე