×
„ჩემთვის ყველაფერი ტვინშია”

მალხაზ მაყაშვილი

ფიზიოლოგი


8068

ინტერვიუს შესახებ

ეს ამბავი უნდა იცოდეთ, სანამ მალხაზ მაყაშვილთან ინტერვიუს წაიკითხავთ. 

ჯერ კიდევ ახალ წლამდე ვაპირებდი, ბატონი მალხაზისთვის ჩვენს პროექტში მონაწილეობა შემეთავაზებინა. მაგრამ თბილისში არ იყო და მოლაპარაკება გადაიდო. 

ახალი წლის შემდეგ, ორი ადამიანის შესახებ წამოგვეწია ინფორმაცია. ისინი არდადეგებზე იყვნენ ჩამოსული და სწრაფად უნდა გვემოქმედა. ასე ჩაიწერა და გამოქვეყნდა ინტერვიუები ნატალია ქუთათელაძესთან და სოფო კევლიშვილთან. 

შემდეგ ჩვენს გეგმას დავუბრუნდი და ბატონ მალხაზს დავურეკე. ინტერვიუზე შევთანხმდით. სანამ საუბარს დავიწყებდით, ვკითხე - ვიცი, რომ ილიას უნივერსიტეტის პროფესორი ხართ და სკოლაშიც ასწავლით. მაგრამ რომელი სკოლაა, არ ვიცი-მეთქი. ზალდასტანიშვილის ამერიკული აკადემიაო. 

უცებ გამეხსნა გონება: რომ ჩემ წინ ზის ადამიანი, რომელზეც სოფო კევლიშვილმა თქვა - ყველაფერი შეცვალა, ყველაფერი ამოატრიალა ჩემს ცხოვრებაშიო. როგორ მინდოდა, სოფოსთვის იმ მასწავლებლის სახელი და გვარი მეკითხა, მაგრამ რადგან არ თქვა, აღარ ჩავეძიე. სოფოს ინტერვიუ 10 000-ზე მეტმა ადამიანმა წაიკითხა და, ალბათ, ბევრმა ჩემსავით გაიფიქრა, ნეტავ, ვინ იყო ის არაჩვეულებრივი მასწავლებელიო. 

ჰოდა, გაიცანით მალხაზ მაყაშვილი - გამორჩეული მოსაუბრე და ადამიანი, რომელსაც სხვების ცხოვრების ამოტრიალება შეუძლია. 
 

ია ანთაძე

- ბატონო მალხაზ, როგორ შეუძლია ადამიანს, რომ თავისი ცხოვრების ხარისხი გაიუმჯობესოს? 

- გამზადებული ფორმულა, რომ ეს არის მაღალხარისხიანი ცხოვრება, ხოლო ის - არ არის, არ მგონია, სწორი იყოს. ადამიანები ძალიან განვსხვავდებით ერთმანეთისგან და განსხვავებულია ჩვენი დამოკიდებულებაც საკუთარი თავის მიმართ, რაც მთელი ცხოვრების განმავლობაში ყალიბდება. სწორედ საკუთარი თავის მიმართ დამოკიდებულება განაპირობებს, ცხოვრების რა სტილს, რა ხარისხს ირჩევს ესა თუ ის ადამიანი. პირველ რიგში, საკუთარ თავთან უნდა გავარკვიო, მე რა მინდა ცხოვრებისგან და არა - რას თვლის საზოგადოება ცხოვრების მაღალ ხარისხად. ეს ძალიან მნიშვნელოვანია. 

- ხანგრძლივი, ჯანმრთელი სიცოცხლე შეიძლება თუ არა, ხარისხიანი ცხოვრების განმსაზღვრელად ჩაითვალოს?

- რატომაც არა?! ეს ერთ-ერთი კომპონენტია. თუმცა, ნუ დავივიწყებთ, რომ ზოგიერთი ადამიანის ხანმოკლე სიცოცხლე იმდენად მნიშვნელოვანი და დატვირთული იყო, რომ წარუმატებელს და უხარისხოს მის ცხოვრებას ვერ დავარქმევთ. ხანგრძლივი ცხოვრება კიდევ, რომელიც უკავშირდება რჩევებს - მოდით, ის ვჭამოთ, ეს არ ვჭამოთ - ძალიან პირობითია. ჩემს სიცოცხლეში არასოდეს შემიკავებია თავი რაიმე სახის საკვებისგან, ან სხვა ისეთი ფაქტორებისგან, რომლებიც დამაზიანებლად ითვლება. მაინც დამოკიდებულებაა მთავარი: რა მიმაჩნია ბედნიერებად; რა მინდა, რომ ცხოვრებაში გავაკეთო; რას უნდა მივაღწიო. ეს მიღწევა მარტო ძეხვიანი პურია, თუ სხვისთვისაც ამ ძეხვიანი პურის განაწილება? მარტო საკუთარი სახლის აშენებაა, თუ სხვისი დახმარება სახლის აშენებაში? ყველაფერი, რა თქმა უნდა, ჩვენი დაბადებიდან იწყება (თუ არ ვიტყვით, რომ ჯერ კიდევ ნაყოფის პერიოდში ყოფნიდან): როგორ გვზრდიან, რა წიგნებს ვკითხულობთ, რა საზოგადოებაში ვტრიალებთ, როგორია ჩვენი ქვეყანა, როგორ აღვიქვამთ საკუთარ თავსა და გარემოს. ნაყოფის პერიოდი შემთხვევით არ მიხსენებია. მეცნიერება იმდენად წინ წავიდა, რომ საოცრებები ირკვევა: ჩვენი თვისებების ნაწილი განპირობებულია დედის და მამის მიერ გადმოცემული ინფორმაციით, ოღონდ, არამარტო გენებით, არამედ იმ სხვა ნივთიერებებით, რომლებიც  გენების მოქმედებას არეგულირებს. ეს ის ინფორმაციაა, რომელიც მშობლისგან გადმოდის და რომელიც, იმის მიუხედავად, თუ როგორია აღზრდა, შენზე ძლიერ მოქმედებს. ძალიან საინტერესოა ეს სამყარო. 

 

პირველ რიგში, საკუთარ თავთან უნდა გავარკვიო, მე რა მინდა ცხოვრებისგან.

- თქვენ ამბობდით, რომ აუცილებელია დედასა და შვილს შორის დროული მიჯაჭვა და დროული განჯაჭვა. რას გულისხმობდით? და რას ნიშნავს „დროული“?

- მიჯაჭვულობა ჯერ კიდევ ნაყოფის და დედის ურთიერთობის დროს ყალიბდება. შემდეგ მშობიარობის პროცესში ტვინში ისეთი ძვრები ხდება, რომლებიც ამ მიჯაჭვულობას კიდევ მეტად განაპირობებს.

- დედის ტვინში? 

- ორივეს ტვინში ხდება და განაპირობებს ორმაგ მიჯაჭვას - დედისა შვილთან და შვილისა დედასთან. დაბადების პირველივე წამებში ეს პროცესი გრძელდება კონტაქტით დედასა და შვილს შორის. თუ კონტაქტი დარღვეულია სხვადასხვა მიზეზის გამო, ეს ართულებს მიჯაჭვულობის განვითარებას. ჩემს ახალგაზრდობაში მოვესწარი, რომ ახალშობილი საკმაოდ დიდი ხნით გადაჰყავდათ ე.წ. „ბოქსში“ - მშობიარე ქალმა დაისვენოსო. როგორც იცით, ახლა დედას მაშინვე მკერდზე დაუწვენენ ხოლმე პატარას სწორედ იმიტომ, რომ ეს კონტაქტი უზრუნველყონ. თუ გახსოვთ, ადრე პოპულარული იყო მკერდის აკვრა, რომ ძუძუს წოვებით ქალს მკერდის ფორმა არ გაფუჭებოდა. არადა, ძუძუს წოვება აუცილებელი კომპონენტია მიჯაჭვულობის განვითარებისთვის. ხანდახან ეცინებათ ხოლმე: „კარგი, რა ძუძუს წოვება, რა გულზე დაწვენა... იჭრებიან რაღაც მაღალფარდოვან საუბრებში...“ არ არის, ბატონო, ასე. ეს არის ფიზიოლოგია. 

- ანუ მეცნიერება. 

- აბა რა! ფიზიოლოგიური პროცესი ევოლუციურად არის ჩამოყალიბებული. ჩვენ არ ვართ პირველები, ვინც შვილებს ასე ვაჩენთ. ყველა ძუძუმწოვარი ასეა. უამრავი მეცნიერული მონაცემი ადასტურებს, რომ თუ ფიზიოლოგიური პროცესი ირღვევა, ეს ძალიან ცუდად აისახება ბავშვის განვითარებაზე. 

- მამას რატომ უწვენენ მკერდზე ახლად დაბადებულ ბავშვს?

- სწორედ იმიტომ, რომ მამა არ აჩენს, მამა ძუძუს არ აწოვებს, - მიჯაჭვულობის განვითარებისთვის მამა პრობლემურია. არადა, ეს პროცესები მამის და შვილის ტვინშიც უნდა განვითარდეს. ამიტომ, მამიკოსაც უნდა დაუწვინონ ბავშვი გულზე, რომ პროცესი ჩაირთოს. 

- ასე, ჩვილის ერთხელ გულზე დაწვენით, ტვინში რაღაც მნიშვნელოვანი ხდება? 

 

მიჯაჭვულობა ჯერ კიდევ ნაყოფის და დედის ურთიერთობის დროს ყალიბდება.

- არა, ეს ერთ-ერთი საშუალებაა. მიჯაჭვულობა გაცილებით უფრო ადრე იწყება, როცა ცოლ-ქმარი ერთად დადის მომავალი შვილისთვის ნივთების შესაძენად; როცა ერთად ელოდებიან პატარას. სულ ვამბობ ხოლმე, რომ „აი, ქალო, ფული და წადი, შენ იყიდე!“ - ეს არ არის საქმე. აუცილებლად ერთად უნდა გაიარონ ეს პროცესი მშობლებმა. ისევ ვიმეორებ, რამდენადაც ვიღაცისთვის სასაცილო არ უნდა იყოს - „კარგი, რა, მაღაზიაში ერთად სიარული რა შუაშია?!“ - არადა, შუაშია! ეს არის პროცესები, რომლებსაც ჩვენ ცნობიერად ვერ აღვიქვამთ და არც უნდა აღვიქვათ - ტვინმა ამაზე არ უნდა დაგვაკავოს. მაგრამ ეს პროცესები ქმნის ოჯახის სიმტკიცისა და მიჯაჭვულობის საფუძველს, რასაც შემდეგ სოციალური ფაქტორებიც ამაგრებს და აძლიერებს. რაც შეეხება „დროულ მიჯაჭვას და განჯაჭვას“. პატარამ დაცულობა უნდა იგრძნოს და ეს, პირველ რიგში, დედის ფუნქციაა. თუმცა, მამაკაცმა ამით არ უნდა ისარგებლოს და თვითონაც მუდმივად უნდა მონაწილეობდეს ბავშვისთვის კომფორტის შექმნაში. მაგრამ დგება მომენტი, როცა ჩვენი პატარა გაიზარდა და დამოუკიდებლობას ცდილობს. აი, აქ იწყება კონფლიქტები, როდესაც არ გვინდა, ბავშვი მიჯაჭვულობიდან გავუშვათ: „შენ რა იცი?! მე რასაც გეუბნები, ის გააკეთე!..“ ასეთი აკრძალვები ხელს უშლის მოზარდს, რომ საკუთარი მეტ-ნაკლებად დამოუკიდებელი ცხოვრება დაიწყოს. 

- დროული განჯაჭვაც, ალბათ, ეტაპობრივია. როდის არის „დროული“ დამოუკიდებლობის მიცემა მოზარდისთვის? 

- ალბათ, ეს პროცესი მომწიფების პერიოდში იწყება, დაახლოებით, 10-11 წელი გოგონებისთვის და ცოტა უფრო გვიან - ბიჭებისთვის. ყველას გვახსოვს ის პერიოდი, როცა, ვთქვათ, პრობლემა არ გვქონდა, ჩვენს დაბადების დღეზე მშობლები რომ ტრიალებდნენ. მერე უცბად აღმოჩნდა, რომ აღარ გვინდა, დედა და მამა ჩვენს მეგობრებთან ერთად ისხდნენ. აი, ინდიკატორი! 

- თუ არის რაიმე ხელშესახები, მკაფიო განსხვავება იმ ბავშვებს შორის, რომლებსაც დედები ზრდიან და იმ ბავშვებს შორის, რომლებსაც ზრდიან ძიძები? 

- როგორ არა. ოღონდ, ბევრი რამ არის დამოკიდებული ძიძაზე. დავიწყოთ იმით, რომ დაცულობა კი ვიგრძენი დედასთან ყოფნით, მაგრამ დედა ვეღარ ატარებს ჩემთან ბევრ დროს და ამისთვის ძიძა დაიქირავა.

 

მიჯაჭვულობის განვითარებისთვის მამა პრობლემურია.

- რაც ძალიან ხშირია. 

- ვერაფერს ვიზამთ, ასეთი ცხოვრება მოვიდა. ძიძის გარეშე ხშირად აღარ გამოდის ბავშვის გაზრდა. ეს არის მოცემულობა - რომ ძიძა არსებობს. მაგრამ ძიძამ მაქსიმალურად უნდა ცადოს დედის შეცვლა. ამას ბოლომდე ვერასდროს შეძლებს, მაგრამ უნდა ცდილობდეს არამარტო იმით, რომ ბავშვი დაბანოს, გამოკვებოს, დააძინოს, გაასეირნოს... ეს ერთი მხარეა. ამის გარდა, ძალიან ბევრი უნდა ესაუბროს, ზღაპრები უკითხოს ან უამბოს. მე ჩემს პატარებს რომ ვასეირნებდი ხოლმე ბაღში, ბევრჯერ მინახავს, რომ ძიძა პრაქტიკულად არ შედის კონტაქტში ბავშვთან. ამან შეიძლება გამოიწვიოს ბავშვის განვითარების შეფერხება თვეების, ან, სულაც, ერთი წლის ფარგლებში. ასეთ შემთხვევაში, ბავშვი ხშირად აგვიანებს ლაპარაკის დაწყებას. რა თქმა უნდა, შემდგომში ეს გვარდება. ძალიან მძიმე ზეგავლენას არ იქონიებს, მაგრამ ეს ფაქტორი ნამდვილად არსებობს.

- თუ დედა ვერ ახერხებს, რომ მუდმივი კონტაქტი ჰქონდეს თავის პატარა შვილთან; თუ ვერ ახერხებს, რომ უამბოს, ან წაუკითხოს, ალბათ, ბავშვს მაინც გაუჩნდება იგივე პრობლემა.

- რა თქმა უნდა. „ვერ ვახერხებ“ - ზოგჯერ გამოსავალია მშობლებისთვის. მაგრამ უამრავი ფაქტია, რომ როცა მშობლები სახლში ბრუნდებიან სამსახურის შემდეგ, ერთი ერთ ოთახში იკეტება, მეორე - მეორეში; ან კომპიუტერში იყურებიან, ან ვიღაცას ელაპარაკებიან. ბავშვი მაშინაც მარტოა. ეს არის პრობლემა - შეიძლება მარტო იყო მაშინაც, როცა მშობლები სახლში არიან. 

- კიდევ ერთი თემაა, რომელიც ბავშვებს ეხება და რომელზეც ერთ-ერთი საჯარო ლექციის დროს თქვენ მოკლედ ისაუბრეთ. ეს არის ცაციობის თემა. თუ ბავშვი ცაციაა, ამ შემთხვევაში, მშობლის მხრიდან ყველაზე სწორი ქცევა რა არის? 

 

ძიძის გარეშე ხშირად აღარ გამოდის ბავშვის გაზრდა.

- ძალიან პრობლემური საკითხია. ბატონ გია მაჩაბელს ჰქონდა საავტორო სატელევიზიო გადაცემა, სადაც საშუალება მომცა, რომ ფართო აუდიტორიისთვის ამეხსნა, რამდენად საზიანოა ცაციას გადაკეთება მემარჯვენედ. ეს პროცესი ყოველთვის ძალადობრივია და მას უამრავი პრობლემა ახლავს - ენის დაბმა, ლოგინის დასველება, შფოთვის და შიშების მაღალი დონე, დეზორიენტაცია გარემოში - მარჯვენა/მარცხენის არევა. ასეთ ბავშვებს უჭირთ სწრაფად კითხვა და წერა. არის ცაციების ფორუმები - უცხოურიც, ქართულიც - სადაც გადაჩვეული ცაციები ყვებიან, რა ემოციები ჰქონდათ და რა სიმპტომები დაეწყოთ იმის შემდეგ, რაც ისინი ძალადობრივად გადააკეთეს. 2003 წელს გავიდა ეთერში ეს გადაცემა. 2005 წელს გავაკეთეთ ე.წ. „გავლა“, ანუ სწრაფი კვლევა. კახეთის რეგიონის 7 სკოლაში ვიყავით. აღმოჩნდა, რომ ყველა სკოლაში ჯერ კიდევ არიან მასწავლებლები, რომლებიც თვლიან, რომ ცაცია ბავშვი უნდა გადავაკეთოთ. მიზეზი რომ ვკითხეთ, მთლად კატასტროფაა, ისეთი პასუხები მივიღეთ.

- მაგალითად?

- მაგალითად ის, რომ პირჯვარს ვიწერთ მარჯვენა ხელით; რომ ჩვენი წინაპრები წერდნენ მარჯვენა ხელით და ასე შემდეგ... პირდაპირ უცოდინრობასთან მივდივართ. რა თქმა უნდა, ამ „გავლის“, ანუ სწრაფი კვლევის შედეგები განათლების სამინისტროს ვაცნობეთ და მათ თქვეს, რომ ჩაერთვებოდნენ საკითხის მოგვარებაში. მაგრამ შარშანდელი მონიტორინგით, ფაქტობრივად, მთელი საქართველოს მასშტაბით, სკოლებში ისევ არის ცაციების გადაკეთების მცდელობები. გამოდის, მასწავლებლებამდე ჯერ კიდევ ვერ მივიტანეთ საჭირო ინფორმაცია. ამიტომ, ვფიქრობთ, დაახლოებით ერთ წელიწადში გამოვცეთ წიგნი, სავარაუდო სათაურით: „ჩემი შვილი ცაციაა“. ეს იქნება წიგნი მასწავლებლების, მშობლების და ფსიქოლოგების დასახმარებლად. სხვათა შორის, ზოგჯერ მშობლებიც ძალიან მონდომებულები არიან, რომ შვილები გადააკეთონ. ზოგადად, ეს არის საზოგადოების, გარკვეულწილად, ნეგატიური დამოკიდებულება ცაციობის მიმართ - იმის გამო, რომ ისინი ცოტანი არიან და ადამიანი კი ხშირად ასე ფიქრობს: რაც მეტია, სწორია და მისაღები, ნაკლები კი არასწორი. ცაციები ცოტანი არიან და მშობლებს უნდათ, მათი შვილები უმრავლესობის ჯგუფს მიეკუთვნებოდნენ და არა - უმცირესობის. მაგრამ, სამწუხაროდ, არის სხვა მიზეზიც. ახლა ვეცდები, რომ მაქსიმალურად რბილად ვთქვა ის, რაც აუცილებლად უნდა ვიცოდეთ - მშობლებმაც, ფსიქოლოგებმაც და მასწავლებლებმაც. ცაციობას უკავშირდება განვითარების გარკვეული პრობლემები. მაგრამ ეს არ არის ის ძლიერი და სერიოზულად დამაზიანებელი პრობლემები, რომლებიც შემდგომში ბავშვის სოციალურ ინტეგრაციას შეუშლის ხელს.

 

შეიძლება მარტო იყო მაშინაც, როცა მშობლები სახლში არიან.

თუმცა, პრობლემები არის. და ისინი უფრო ხშირად გვხვდება ცაციებში, ვიდრე მემარჯვენეებში. არავინ არის ვენერა მილოსელი და დავითი. ჩვენ ყველანი სხვადასხვანაირები ვართ, დიდი მრავალფეროვნებაა. მაგრამ საზოგადოებას ეს ყოველთვის არ ესმოდა. სიმართლეს თუ ვიტყვით, დღესაც არ ვართ სასურველ დონეზე. ამიტომ, ძველ საზოგადოებაში ცაციების გარკვეულ პრობლემებს რომ ამჩნევდნენ, თავისთავად იქმნებოდა შეხედულება, რომ ცაციობა ცუდია,  ამიტომ, მოდი, ვეცადოთ, რომ გადავაკეთოთ. კიდევ უარესი, ცაცია განსხვავებულია, ესე იგი,  არის კუდიანი, ეშმაკეული. დევნიდნენ კიდეც ცაციებს, რამაც გამოიწვია ცაციების მხრიდან პროტესტი. დაიწყეს გენიალური ცაციების სიების კეთება და გრძელი სია გამოვიდა. ეს კიდევ ერთხელ გვიმტკიცებს, რომ ცაციობაში არაფერია განსაკუთრებულად საგანგაშო.  პრობლემური არ არის, ამ პატარ-პატარა პრობლემებს ეშველება. მათ შორის, მე გამოვყოფდი რამდენიმეს, რომლებიც, კიდევ ერთხელ ვიმეორებ, არა ცაციურია, არამედ, უფრო მეტად ახასიათებთ ცაციებს, ვიდრე მემარჯვენეებს. ერთ-ერთი არის გარემოში დეზორიენტაცია. ძალიან უჭირთ მარჯვენა-მარცხენას გარჩევა. სკოლაში ყველა ბავშვს სჭირდება ამ საქმეში დახმარება, განსაკუთრებით კი ცაციებს, რადგან მარცხენა-მარჯვენაში გაურკვევლობა ბავშვს ხელს შეუშლის სწრაფ კითხვაში, წერაში - რაც ფიქსირდება კიდეც ცაციების დიდ რაოდენობაში. ენის დაბმა უფრო მაღალი სიხშირით გადაკეთებულ ცაციებში გვხვდება, მაგრამ, ზოგადად, ცაციებისთვის უფრო მეტად დამახასიათებელია, ვიდრე მემარჯვენე ბავშვებისთვის. 

- გამოკვეთილად ენის დაბმას გულისხმობთ? 

- ცაციებში ყველანაირი ხარისხის ენის დაბმა უფრო ხშირად გვხვდება, ვიდრე მემარჯვენეებში. შეიძლება გვითხრან, თქვენ სტიგმას ქმნითო. არ ვქმნით სტიგმას. ჩვენ ვლაპარაკობთ იმაზე, რაც არის, რაც ნეირომრავალფეროვნების ნაწილია. პრობლემების მქონეთ დახმარება სჭირდებათ. ვიმეორებ, ეს არ არის მაინცდამაინც ცაციების პრობლემა, მემარჯვენეებშიც გვხვდება, უბრალოდ, პროცენტულადაა მეტი ცაციებში. 

- დიდი მადლობა ინტერვიუს ამ ნაწილისთვის. ახლა სხვა კითხვა მაქვს: ის, თუ როგორ ხასიათს ამჟღავნებს ადამიანი ზრდასრულობის პერიოდში - უფრო ჰარმონიულია თუ უფრო კონფლიქტური; როგორ იქცევა - უფრო მშვიდია თუ უფრო აგრესიული - ეს რამდენად არის დამოკიდებული ადამიანის ტვინზე და რამდენად - აღზრდაზე?

- ტვინი ერთ-ერთი ყველაზე ელასტიური ორგანოა. 

- ანუ? 

- ყოველ წუთს და ყოველ საათს იცვლება. ცოტა ძნელი წარმოსადგენია - როგორ? ის კავშირები, რაც ტვინის უჯრედებს შორის არსებობს, ანუ სინაფსები, მუდმივად იცვლება იმის მიხედვით, თუ რა ინფორმაციას ვიღებთ, რას ვამბობთ, რას ვაკეთებთ, ასე განსაჯეთ, როგორ ვიკვებებით, როგორია ჩვენი კუჭ-ნაწლავის მდგომარეობა... ამ ყველაფერს სერიოზული გავლენა აქვს ტვინის განვითარებაზე. ტვინია ის ორგანო, რომელიც მუდმივად ადაპტირდება გარემოსთან, გარემო კი მუდმივად ცვალებადია. რაც ნაკლებად მრავალფეროვანია გარემო, თავისთავად ცხადია, ჩვენი ქცევაც ნაკლებად მრავალფეროვანი იქნება. აღზრდა, რა თქმა უნდა, უზარმაზარ როლს თამაშობს. ჩემს სტუდენტებთან ერთად ძალიან საინტერესო კვლევა ჩავატარეთ. იცით თქვენ ეს რეაქცია, რომელსაც ჰქვია „იბრძოლე, ან გაიქეცი“. 

- დიახ, თქვენი ლექციიდან ვიცი. 

- მკითხველისთვის რომ ავხსნათ, ეს არის ქცევითი რეაქცია, რომელიც მიმართულია სტრესის გამომწვევი ფაქტორისაკენ და ამ ფაქტორის დასაძლევად. სტრესის პასუხად, ადამიანების ერთ ნაწილს „იბრძოლე“ რეაქცია ახასიათებს, მეორე ნაწილს - „გაიქეცი“. „იბრძოლე“ შეიძლება გამოხატული იყოს უკიდურესი ფორმით - მუშტი-კრივით. შემდეგ მოდის მისი ნაირსახეობები - მე ვიცავ საკუთარ თავს, სიტყვით ვიბრძვი. ასევე, უკიდურესი „გაიქეცი“ ნიშნავს, რომ მართლა გავრბივარ. მაგრამ თუ, ვთქვათ, გავჩუმდი, ხმა არ ამოვიღე, ვერ დავიცავი თავი - ესეც გაქცევის ნაირსახეობაა. ადამიანები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან იმის მიხედვით, თუ რამდენად მებრძოლები, ან რამდენად გამქცევები არიან. სპეციალური კითხვარით შეგიძლია გამოავლინო, ადამიანი უფრო მებრძოლია, თუ უფრო გამქცევი. ეს ორი ჯგუფი გამოვავლინეთ და ვთხოვეთ, გაეზიარებინათ, შორეულ ბავშვობაში რა ახსოვთ დედის რეაქციებიდან.

 
აღმოჩნდა ძალიან საინტერესო რამ. რომ - რა თქმა უნდა, ეს არ არის ასპროცენტიანი, მაგრამ სტატისტიკურად სარწმუნოა - რომ მებრძოლებს ახსენდებოდათ დედის მებრძოლი რეაქციები, გამქცევებს - დედის გამქცევი რეაქციები. დედიკოები გვაყალიბებენ - ჩემი უღრმესი სიყვარულით და პატივისცემით მათ მიმართ.

ასევე, გამოვლინდა, რომ მეტად მებრძოლებს შფოთვის უფრო მაღალი დონე აქვთ. თუ თქვენ და მე რომელიმე ორგანიზაციას ვხელმძღვანელობთ და გვინდა, რომ თანამშრომლები ავიყვანოთ, ფსიქოლოგს დავიხმართ და ის გვეტყვის, ვის აქვს შფოთვის მაღალი დონე და ვის - ზომიერად გამოხატული. ჩვენ, ალბათ, ვიტყვით, რომ მოდი, ზედმეტად მშფოთვარე არ გვინდა. მაგრამ, გააჩნია - სად. თუ შფოთვის მაღალი დონე უფრო მებრძოლ რეაქციას ემთხვევა, მაშინ ჯარში, ალბათ, ჯობია, ასეთი ავიყვანოთ - მებრძოლი. სპორტშიც ჯობია, მებრძოლი ავიყვანოთ. ძალიან საინტერესოა, არა? საუბრის დასაწყისში ვახსენე, რომ სასქესო უჯრედებით გადმოდის რაღაც თვისებები ბავშვებში. სულ ბოლო კვლევაა, რომელიც პირდაპირ საოცარია. აღმოჩნდა, რომ სპერმატოზოიდით მამებისგან გადმოდის სოციალური შფოთვის მაღალი დონე. ოღონდ, ისეთი მამებისგან, რომლებსაც თავის ადრეულ ცხოვრებაში განცდილი აქვთ  ტრავმები - სიტყვიერი და ფიზიკური შეურაცხყოფა, სექსუალური ძალადობა, მშობლის ალკოჰოლდამოკიდებულება ან წამალდამოკიდებულება და ასე შემდეგ. მაგრამ ყველაზე საინტერესო ის არის, რომ გოგონებზე გადადის. ჯერჯერობით, ყოველ შემთხვევაში, ასე ჩანს. მინდა, მკითხველს ვუთხრა, რომ ყველაფერი, რის შესახებაც მე ვყვები, მეცნიერულ კვლევებს ეყრდნობა. კვლევის შედეგი ყოველთვის მოითხოვს მრავალჯერ გამეორებას, თანაც, ცდისპირების უფრო დიდ რაოდენობაზე. ამიტომ, გადაჭრით რაიმეს მტკიცება მიჭირს. 

 

არიან მასწავლებლები, რომლებიც თვლიან, რომ ცაცია ბავშვი უნდა გადავაკეთოთ.

- ლევ ტოლსტოი ამბობდა, ადამიანის ბედი, სინამდვილეში, იმაზეა დამოკიდებული, როგორ ხედავს ის თავის ცხოვრებას საკუთარ ფიქრებშიო. გამოდის, ეს მხატვრული აზრი მეცნიერებასთანაც ახლოს არის?

- ეს ჭკვიანი ადამიანის ნათქვამია, რომელსაც ძალიან მახვილი თვალი ჰქონდა. ბერტრან რასელს აქვს ნათქვამი: „მხოლოდ ფაქტებს დაეყრდენით და იყავით ძალიან ყურადღებით, რომ თქვენმა სურვილებმა ამ ფაქტებს არასწორი ინტერპრეტაცია არ მისცეს“. ხდება ხოლმე, რომ მე ასე მინდა დავინახო და ფაქტი სულ არ მაინტერესებს. 

- ეს, რაც რასელმა თქვა, მგონი, ეწინააღმდეგება იმას, რაც ტოლსტოიმ თქვა. ტოლსტოიმ, როგორც მწერალმა, გვითხრა, რომ ჩვენი ცხოვრება იმას ჰგავს, რაც ჩვენს ფიქრშია; ხოლო რასელი, როგორც მეცნიერი, ამბობს, შენს ფიქრში რა არის, იმას კი ნუ უყურებ, ფაქტებს უყურეო. ასე არ გამოდის? 

- მოდით, სინთეზი გავაკეთოთ. თუ ჩემს ფიქრში არის ის, რომ მე ფაქტი მივიღო და არა რაიმე მითი? თუ განწყობილი ვარ, რომ რეალობა აღვიქვა და არა მისტიკა? რისთვის ვარ განწყობილი? რომ ფიქრებმა წამიღოს? თუ მინდა, რომ ჩემი ფიქრები ფაქტებით იმართებოდეს? არ მგონია, რომ ეს ორი ხედვა ერთმანეთს დიდად ეწინააღმდეგებოდეს. 

- კარგით, ახლა იმაზე ვისაუბროთ, რომ ადამიანების უმრავლესობას (თუ ყველას არა) აქვს სურვილი, საკუთარი ემოციები მართოს. ზოგი ამას მეტად ახერხებს, ზოგი - ნაკლებად. ეს რაზეა დამოკიდებული? მაგალითად, ინტელექტთან თუ არის კავშირში?

- აუცილებლად, რა თქმა უნდა. ფიზიოლოგიის დონეზე დღეს რაც ვიცით, ეს არის, რომ ჩვენ გვაქვს ემოციოგენური სტუქტურები და ქცევის მართვის სტრუქტურები. და ბევრი რამ დამოკიდებულია მათ მუდმივ ურთიერთობაზე. 

- ეს ყველაფერი ტვინშია? 

- რა თქმა უნდა. მე ფიზიოლოგი ვარ და ჩემთვის ყველაფერი ტვინშია (იცინის). თუმცა, რა თქმა უნდა, არის სხვა მოსაზრებებიც. ამბობენ ხოლმე, ისეთი შეყვარებულია, რომ ტვინი აქვს დაკარგულიო. იგულისხმება, რომ მისი ემოცია უკვე იმდენად ძლიერია, საკუთარი საქციელის განსჯაც აღარ შეუძლია. ეს არის კონფლიქტი ტვინის იმ სტრუქტურებს შორის, რომელთაგანაც ერთი პასუხისმგებელია საქციელის მართვაზე, ხოლო მეორე - თავად საქციელზე. 

- ანუ ტვინის დაკარგვაც ტვინიდან მოდის? 

 

ზოგჯერ მშობლებიც ძალიან მონდომებულები არიან, რომ შვილები გადააკეთონ.

- აბა რა. პატარებს უჭირთ იმიტომ, რომ მათი ქცევის მართვის სისტემები ჯერ არ არის ჩამოყალიბებული. რა აყალიბებს ქცევის მართვას? ისევ - ვინ გვზრდის, როგორ გვზრდის, რას ვხედავთ, აგრეთვე, როგორია ის ინფორმაცია, რაც მშობლისგან გადმოდის. ვთქვათ, თუ მე სერიოზული სოციალური შიში მაქვს, ის აუცილებლად მართავს ჩემს ქცევას. თანაც, მართავს არა რაციონალურად, არამედ, არარაციონალურად და შეიძლება ბევრი შეცდომა დამაშვებინოს. 

- თქვენ ბრძანეთ, ქცევის მართვა ინტელექტთან კავშირშიაო და თქვენი ერთ-ერთი ლექციის გმირი მაგონდება - ლეგენდარული მედეა, რომელსაც ინტელექტის პრობლემა ნამდვილად არ ჰქონდა, მაგრამ, ხომ ვიცით, რაც ჩაიდინა?!

- სწორედ მაგიტომაც, ევრიპიდე თვითონ ამბობს მედეას პირით: ვიცი, რა საშინელ საქმეს ვაპირებ, მაგრამ რა ვქნა, რომ ვნებამ მძლიაო. გაცნობიერებული აქვს, რას აკეთებს. ვნება, ანუ რისხვა, ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ემოციაა და მედეა მას ვერ ერევა. იურისპრუდენციაში აფექტურ მდგომარეობაში ჩადენილი დანაშაული ნაკლებად ისჯება. როგორც ჩანს, გაითვალისწინეს, რომ ჩემი „მე“-ს მაკონტროლებელი ნაწილი ამ დროს გათიშულია. ტვინის ის ნაწილი, რომელიც პასუხისმგებელია ქცევის კონტროლზე, ვერ ერევა რისხვის ძლიერ, ყველაფრისწამლეკავ ემოციას. ინტელექტი, ცხადია, მართვას ეხმარება, ოღონდ, არ მგონია, ეს იმაზე იყოს დამოკიდებული, რამდენი წიგნი წაგვიკითხავს. ნაკითხობა და განათლება სხვადასხვა რამ არის. ჩვეულებრივი გლეხი ადამიანი, რომელსაც ბევრი წიგნი არ წაუკითხავს, შეიძლება გაცილებით უკეთ მოიქცეს, ვიდრე უამრავწიგნწაკითხული ადამიანი, ყველა თემაზე რომ ილაპარაკებს და მერე ისე მოიქცევა, პირს დააღებ. 

- ინტუიცია რა არის? 

- რთულია ჩემთვის ამ კითხვაზე პასუხი.

- თქვენ რას ეძახით ინტუიციას? 

- ხანდახან არის ხოლმე, რომ ჩემ მიმართ ძალიან კარგად განწყობილი ადამიანი, ვერ მოვახერხე და, ვერ შევიყვარე. თითქოს, რაღაც გკარნახობს, რომ - არა! და ვერ ვიტყვი, რომ ყოველთვის, მაგრამ ძალიან ხშირად გამართლებულა. აღმოჩენილა, რომ მართლა - არა! საიდან მოდის ეს განცდა? არის რაღაც გამოცდილება, რომელზეც ფსიქოლოგები ამბობენ, რომ თაობიდან თაობაში გადადის. ახლა ვხედავთ, როგორც გადადის ბიოლოგიურად.

 
ანუ ნელ-ნელა მივდივართ იქითკენ, რომ ყველა ფსიქოლოგიური ფენომენი, ბოლოს და ბოლოს, ვხედავთ, როგორ ებმება ბიოლოგიურ და ფიზიოლოგიურ ფენომენს. ფსიქოლოგებს წინასწარ ბოდიშს ვუხდი იმიტომ, რომ მათ არ უყვართ, როცა ჩვენ ასე ვსაუბრობთ, ბიოლოგები, მაგრამ ეს ასეა.

ალბათ, ეს არის ინტუიცია. უფრო ზუსტად ვერაფერს გეტყვით. არ მაქვს სათანადო ფაქტები. 

- საერთოდ, ინტუიცია მეცნიერულად ნაკვლევი ფენომენია?

- არ ვიცი, არ მგონია. უფრო, შეიძლება, ფილოსოფოსების და ფსიქოლოგების თემაა. ფიზიოლოგების შეზღუდვა რა არის - ფიზიოლოგმა თუ არ გაზომა, არ აწონა, არ დაინახა, ხელით თუ არ გასინჯა, მისთვის ძალიან რთულია პროფესიული მსჯელობა.

 

ცაციათა ნაწილს უკავშირდება განვითარების გარკვეული პრობლემები.

- როდესაც ერთ ადამიანს სჭირდება ფსიქოლოგის ან ფსიქოთერაპევტის დახმარება და მეორე ადამიანს ფსიქიატრთან მკურნალობა სჭირდება, რა მიჯნავს ამ ორ მოვლენას? როდის არის სიტყვა წამალი და როდის არის საჭირო მედიკამენტი?

- ძალიან ზედაპირულად თუ ვიტყვით - ფიზიოლოგის გაგებით - მიჯნა ის არის, ახერხებს თუ არა სიტყვა იმ ცვლილებების განვითარებას ტვინში, რომლებიც სასიკეთო იქნება; თუ ვერ ახერხებს, მაშინ ეს ფსიქიატრის საქმეა. თუ, პირიქით, ამას ფსიქიატრი ვერ ახერხებს, მაშინ ფსიქოანალიტიკოსი უნდა ჩაერთოს. 

- ანუ არის მკაფიო ზღვარი, რომლის ერთ მხარეს სიტყვა უკეთესი წამალია, ხოლო მეორე მხარეს - მედიკამენტი? 

- ეს მათ ურთიერთშეთანხმებით უნდა გადაწყვიტონ, რაც ხშირად ჭირს, სამწუხაროდ. არ ენდობიან ერთმანეთის შესაძლებლობებს. არსებობს ვარიანტი, რომ მათ ერთად იმუშაონ - წამალიც ჩართონ და ფსიქოთერაპიაც. იქ, ალბათ, ფიზიოლოგის ადგილიც მოიძებნება, რომელიც თავისი აპარატურით, ვთქვათ, ენცეფალოგრაფიით შეამოწმებს, რამდენად შედეგიანია მკურნალობა. ზოგადად, მკურნალობა სისტემური ამოცანაა. 

- ადამიანის ნება რა არის? 

- ჩემი ნებაა, რას გავაკეთებ, როგორ გადავწყვეტ პრობლემას, რას მოვიმოქმედებ. ეს ნება მომდინარეობს ჩემი ტვინიდან. მაგრამ, ჯერჯერობით, ამ ნების მექანიზმი ზუსტად არ ვიცით. 

- თქვენი პასუხის გაგრძელებად ვიტყვი: მე ვიცი, ჩემმა მშობლებმა როგორ აღმზარდეს, ვიცი, როგორ ვისახავ მიზანს და რას ვაკეთებ ამ მიზნის მისაღწევად. მაგრამ არ ვიცი, ჩემი ტვინი როგორ მონაწილეობს იმაში, რომ ზუსტად ისეთი ვარ, როგორიც ვარ. 

- ყველაფერი ხომ ტვინის პროდუქტია? ჩვენი აზროვნება, ჩვენი გადაწყვეტილებები. როგორ ხდება ამ პროცესების წარმოება ტვინში, ნაწილობრივ ვიცით, ნაწილობრივ არ ვიცით. მაგრამ ნაწილობრივ არ ვიცით იმიტომ კი არა, რომ ეს გადის ჩვენი შესაძლებლობების საზღვრებიდან. არამედ იმიტომ, რომ ამის დროც მოვა - მეცნიერება ვითარდება. იყო დრო, როცა მარტივი რეფლექსების გარდა, ტვინს არაფერი მიეწერებოდა. დღეს უამრავი სიახლეა, ძალიან განვითარდა ტექნოლოგიები. მე, როგორც ფიზიოლოგს,  მწამს, რომ ეს ყველაფერი აუცილებლად გაირკვევა. შეიძლება, ვცდები. 

 

ტვინი ერთ-ერთი ყველაზე ელასტიური ორგანოა.

- აგრესიის ის დონე, რაც მეტ-ნაკლებად ნორმად ითვლება ამა თუ იმ საზოგადოებაში, ერთნაირია თუ არა სხვადასხვა ქვეყანაში? აგრესიული ქართველი და აგრესიული ევროპელი სხვადასხვა ფენომენია? 

- აგრესიულობა თავისთავადი მოცემულობაა, ეს ჩვენ ევოლუციურად მოგვდევს. არ მგონია, რომ ქართველის ბუნებაში უფრო მეტი აგრესია იყოს, ვიდრე სხვა ქვეყნის ადამიანებში. მაგრამ თუ სადღაც მეტი აგრესია ვლინდება, მოდით, დავაბრალოთ იმ მდგომარეობას, რაც არის და იყო; იმ გარემო პირობებს, რაც არის და იყო. 

- საქართველოში აგრესიის ხარისხში რამე ტენდენციას თუ ხედავთ? რომ ან იკლებს, ან იმატებს, ან იგივე რჩება? 

- იმდენად მომწონს ჩვენი ახალგაზრდები და იმდენად ვაფასებ მათ, რომ, უნდა ვთქვა, ჩვენს თაობასთან შედარებით, ახლა აგრესია კლებულობს. ძალიან კარგი ახალგაზრდები გვყავს. სხვათა შორის, ბევრად ნაკლებს სვამენ, წიგნებსაც კითხულობენ, მუსიკას უსმენენ. არც ის მგონია ცუდი, კლუბებში რომ დადიან. რასაც უნდათ, იმას მოუსმინონ. რა ჩვენი საქმეა, რატომ უნდა ვაკონტროლოთ? მაგრამ, ფაქტია, რომ მარიხუანას ეტანებიან. ერთადერთი, რაც დღევანდელი ახალგაზრდების პრობლემა მგონია, მარიხუანით გატაცებაა. მაგრამ ამაში ჩვენ შევუწყეთ ხელი, მე თუ მკითხავთ. 

- რატომ?

- იმდენი ვილაპარაკეთ, ცუდი არ არის, მოდი, მოწიონო,  რომ მივიღეთ შედეგი. დეკრიმინალიზაცია კარგია და სწორია. მაგრამ მარიხუანის მიღების წახალისება არ ვარგა. ჩემმა სტუდენტებმა ჩაატარეს კვლევა, ცოტა ხანში გამოვაქვეყნებთ. ძალიან კარგი აპარატურა გვაქვს ილიას უნივერსიტეტში და მისი გამოყენებით დადასტურდა მარიხუანის უარყოფითი ზეგავლენა ფსიქიკაზე. არ არის ისეთი დამანგრეველი, როგორც კოკაინი ან ჰეროინი, მაგრამ სერიოზულ ზიანს აყენებს სხვადასხვა ფსიქიკურ ფუნქციას, მათ შორის, მხედველობით ყურადღებას.

 

ჩვენს თაობასთან შედარებით, ახლა აგრესია კლებულობს.

- იმის გარდა, რომ ილიას უნივერსიტეტის პროფესორი ბრძანდებით, სკოლაშიც ასწავლით. თქვენი სკოლა - ზალდასტანიშვილის ამერიკული აკადემია, განსაკუთრებულია და შეიძლება კარგი ადრესატი იყოთ ჩემი კითხვისთვის. ჩვენს სკოლებში რა კეთდება იმისთვის, რომ მოსწავლეს განუვითარონ ზედა სააზროვნო დონის უნარები - ანალიზი, სინთეზი, შეფასება? ამ უნარების გარეშე მეცნიერება ხომ არ არსებობს? 

- აზროვნება ვითარდება არა იმით, რომ მოსწავლეებს უზღვავი ინფორმაცია შევთავაზოთ, არამედ, პირველ რიგში, იმით, რომ ინფორმაციის შედარებას, ანალიზს, კრიტიკას მივაჩვიოთ; მივცეთ საშუალება, რომ თავისი აზრი თავისუფლად გამოთქვან. ეს არის სკოლის პირველი დანიშნულება. ნებისმიერ გაკვეთილზე რომ შემობრძანდეთ ჩვენს სკოლაში, მასწავლებელი 5-10 წუთი ლაპარაკობს, დანარჩენი დრო სულ ბავშვების საუბარია, რაც ძალიან უყვართ. კაცმა რომ თქვას, ის რეფორმა, რომელიც ჯერ კიდევ ბატონი კარტოზიას დროს დაიწყო და მერე ბატონი ლომაიას დროს გაგრძელდა, ძალიან სწორი იყო. მაშინ აქცენტი კეთდებოდა ზოგადი სააზროვნო დონის უნარების განვითარებაზე. 

- სხვა სკოლებში რა ხდება?

- თავის დროზე, რეფორმის ფარგლებში დავდიოდით სკოლებში და უამრავი კარგი მასწავლებელი გავიცანი, რომელიც ზუსტად მაგ მეთოდით ასწავლის. არიან ისეთებიც, რომლებიც ძველ მეთოდებს ანიჭებენ უპირატესობას. ნაკლებად ამართლებს. ბეზრდება ბავშვს. 

- მთლიანობაში,  დღევანდელი სკოლები თუ ქმნის კარგ საფუძველს იმისთვის, რომ წლების შემდეგ მეცნიერება განვითარდეს საქართველოში? 

 

თუ სკოლას თავისუფლება არ მიეცი, ვერ განვითარდება.

- არა, არანაირად. პირველი, რომ სულ საუბარია სკოლების დამოუკიდებლობაზე და არანაირი დამოუკიდებლობა მათ არ გააჩნიათ. ყველაფერს რესურსცენტრს ეკითხებიან. ისინი მინისტრს უყურებენ თვალებში და სკოლა ისევ ძველისძველი წესებით ცხოვრობს. არადა, თუ სკოლას თავისუფლება არ მიეცი, ვერ განვითარდება. მეორე, არ არის სათანადო ფინანსები სკოლის საჭირო აპარატურით დასაკომპლექტებლად, რომ ბავშვებმა ბევრი რამ თავისი ხელით აკეთონ. თეორიული ნაწილი უნდა შემცირდეს, პრაქტიკული - უნდა გაიზარდოს. და მესამე, ახალგაზრდა მასწავლებლები სჭირდება სკოლას, განსწავლული, კარგად მომზადებული, მაღალი ხელფასით. 

- უნივერსიტეტები თუ ქმნის კარგ საფუძველს მეცნიერების განვითარებისთვის? 

- ესეც დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ არის ეკიპირებული უმაღლესი სასწავლებლები. 

- საშუალო სურათი რომ ვთქვათ?

- ათქულიანი სკალით რომ შევაფასოთ, 5-6 ქულას მივცემდი. შეიძლება ყველას არ ეხება, მაგრამ ქვეყანაში მთლიანი მდგომარეობა ასეთია. მოდის მაგისტრანტი, რომელსაც წარმოდგენა არ აქვს აპარატურაზე, აქტიურ კვლევაზე. თეორიულად, იცოცხლე, მომზადებულია. თეორიულ მომზადებაში 8 ქულასაც გამოჰკრავენ ხელს, მაგრამ პრაქტიკული ცოდნის ნაკლებობა ძალიან გვაფერხებს. 

- თეორიული ცოდნაც მეტისმეტად დაღეჭილი სახით მიეწოდებათ სტუდენტებს. ქალბატონი რუსუდან მირცხულავა ლაპარაკობდა ჩვენთან ამაზე. 

- უფრო პირველ-მეორე კურსელებზე ამბობდა, ალბათ, ქალბატონი რუსუდანი. რამდენჯერმე ვცადე, რომ ასეთი სტილის გამოცდები მქონოდა: არა შემოსახაზი დახურული კითხვები; არა „აღწერე“, არამედ, მოდი და რამდენიმე ფენომენი, რომელიც სახელმძღვანელოში გაბნეულია, შემიერთე და დასკვნა გამოიტანე. დასკვნა უჭირთ. სწორედ იმიტომ, რომ სასკოლო სახელმძღვანელოები საშინლად არის გადატვირთული ინფორმაციით და ამ ინფორმაციის შესწავლას მიაქვს მთელი დრო. მასწავლებელი გეტყვით: „რა გავაკეთო, იმხელა ინფორმაციაა, რომ ვერაფერს ვასწრებ. რომ არ ვასწავლო, ერთიან ეროვნულ გამოცდებს ვერ ჩააბარებენ.“ ეს ყველაფერი მოჯადოებული წრესავით არის და ერთმანეთზეა მიბმული. 

 

პრაქტიკული ცოდნის ნაკლებობა ძალიან გვაფერხებს.

- უმაღლეს სასწავლებლებშიც არ ხერხდება ამ წრის გარღვევა? 

- ბრწყინვალე სპეციალისტები გვყავს უნივერსიტეტებში, და მათ ცოდნას სრული გამოყენება სჭირდება. პირველ რიგში, უნივერსიტეტებში უნდა იყოს მაღალტექნოლოგიური სასწავლო-კვლევითი მოწყობილობები, ძალიან კარგი ბიბლიოთეკა,  სტუდენტებს უნდა ჰქონდეთ საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენციებზე დასწრების საშუალება. დაფინანსებაა ამისათვის საჭირო. ყველაფერი ფინანსებამდე მიდის - რამდენს ხარჯავს ქვეყანა განათლებაზე. თანდათანობით უკეთესობა იქნება, იმედია.  შეიძლება ამ ყველაფრის გამოსწორება, ოღონდ, ნებაა საჭირო. ეს არის სამუშაო, რომელიც მრავალი მიმართულებით ერთდროულად უნდა შესრულდეს. ჯერ ეს გავასწორო და ის დავტოვო, - არ გამოვა.

- დღეს ორჯერ ახსენეთ სტუდენტებთან ერთად კვლევა. ეს კვლევები სად ტარდება?

- სტუდენტური ფსიქო-ფიზიოლოგიური ცენტრის ხელმძღვანელი ვარ, რომელიც ილიას უნივერსიტეტში არსებობს. პრაქტიკულ ცოდნაზე ვაკეთებ ძალიან დიდ აქცენტს. კარგი აპარატურა გვაქვს, როგორც უკვე გითხარით. უკრაინელმა კოლეგებმა ლუცკის უნივერსიტეტიდან აგვათვისებინეს კვლევის უახლესი მეთოდები. ამგვარად, სტუდენტებს მიეცათ შესაძლებლობა, ჩაატარონ ფსიქო-ფიზიოლოგიური კვლევა თანამედროვე დონეზე.

- ზოგადად, რა პერსპექტივა აქვს კვლევებს თქვენს სფეროში?

 

გავზარდე სპეციალისტი, მაგრამ ახლა პრობლემაა დასაქმება.

- ივანე ბერიტაშვილის სახელობის ფიზიოლოგიის ინსტიტუტში, რომელსაც ახლა ბიომედიცინის და ექსპერიმენტული ფიზიოლოგიის ინსტიტუტი ჰქვია, ბრწყინვალე ფიზიოლოგები მუშაობენ. მათ ერთი დღე არ შეუწყვეტიათ კვლევა. ძალიან სერიოზული ხალხია. უმცირესი სახსრები აქვთ, დაბალი ხელფასები, აპარატურა ბევრად უარესი, ვიდრე მათ კოლეგებს აქვთ საზღვარგარეთ. მაგრამ, ამის მიუხედავად, დონეს ინარჩუნებენ. 

- დღეს თუ არსებობს საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების რაიმე ასპექტი, რომელიც უკეთესი და უფრო მაღალი დონის არის, ვიდრე საბჭოთა პერიოდის საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები იყო საქართველოში?

- როგორ არა. იმიტომ კი არა, რომ საბჭოთა პერიოდი არ ვარგოდა. მოდი, ცოტა სხვანაირად შევხედოთ. ყველაფერი ვითარდება. ცხადია, პირველ რიგში, მნიშვნელოვანია, რომ ინტელექტუალური რესურსი გვაქვს. მაგრამ, ამასთან ერთად, ზოგან შესაბამისი აპარატურაც არის. ჩვენთან ტექნოლოგია თუ განვითარდა, არ გაგვიჭირდება, რომ მაშინვე მოვექცეთ იმ პირველ საფეხურებზე, რომლებიც არის საზღვარგარეთ. როგორც უკვე ვთქვი, ბრწყინვალე ახალგაზრდები გვყავს.

- ტექნოლოგიები, რა თქმა უნდა, ვითარდება. საქმე ისაა, ჩვენ თუ დავეწევით. 

- ფული არის მთავარი. და კიდევ უფრო მთავარია პრიორიტეტები - რა მინდა, რომ ამ ფულით გავაკეთო. შევჭამო, თუ ვიყიდო რაღაც. 

- ჩვენ რას ვაკეთებთ? 

- მე, ჯერჯერობით, დიდად დაიმედებული არ ვარ იმით, რასაც ვაკეთებთ. მაგალითად, ყველანი მივდივართ თურქეთში სამკურნალოდ. რა უღირს ჩვენს ქვეყანას, რომ იგივე აპარატურა იყიდოს, გაგზავნოს ეს ჩვენი გადასარევი გოგო-ბიჭები, თუნდაც, თურქეთში და, კიდევ უკეთესი - ევროპაში ან ამერიკაში. ასწავლოს, ჩამოიყვანოს და ცოტა ხანში აღმოვაჩენთ, რომ თურქები ჩამოვლენ ჩვენთან სამკურნალოდ. 

 

ბრწყინვალე ახალგაზრდები გვყავს.

- თუ ისევ სკოლიდან, სკოლამდელი აღზრდიდან, უნივერსიტეტებიდან არ დავიწყებთ, შევძლებთ, რომ უცებ ისეთი ცენტრები შევქმნათ, როგორიც თურქეთშია?

- ბევრი რამ გვაქვს საკეთებელი. მაგრამ, ოდესმე ხომ უნდა დავიწყოთ? ისეთი ბავშვები გვეზრდება, რომლებსაც საოცარი პოტენციალი აქვთ. იგივე სოფო კევლიშვილი, რომელსაც თქვენ ინტერვიუ ჩამოართვით, სასწავლებლად ამერიკაში წავიდა და, სავარაუდოდ, საქართველოში აღარ ჩამოვა. ისეთი სპეციალობა აირჩია - ბიოსამედიცინო ინჟინერია - აქ რომ ჩამოვიდეს, ამ მიმართულებით ხარისხიან შრომას ძნელად შეძლებს. გამოვიდა, რომ ასეთი კარგი გონების პიროვნება, ინტელექტუალური ადამიანი ხელიდან გავუშვით. თუ მომავლის ხედვა არ გაქვს, რა სახელმწიფო ხარ?! 

- დიდი მადლობა საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატის ავტორია იაპონელი მწერალი რიუნოსკე აკუტაგავა (1892-1927): „მე არ მაქვს სინდისი, მხოლოდ ნერვები მაქვს.“ 

- (იცინის) დიდი ეშმაკი კაცი ყოფილა ეს რიუნოსკე. არ ვიცი, რა იგულისხმა, მაგრამ მე ჩემი მხრიდან ვიტყვი: რა თქმა უნდა, შენი ნერვების - უფრო სწორად ნეირონების, ნერვული უჯრედების - პროდუქტია შენი სინდისი. ოღონდ, აკუტაგავა აშკარად მაგას არ გულისხმობს. მე ვისარგებლე და ფიზიოლოგიური განმარტება გავაკეთე.

- მეორე ციტატის ავტორია კონფუცი, ჩინელი ფილოსოფოსი (ძვ.წ. 551-479): „თუ სიცოცხლე არ იცი, სიკვდილს როგორ გაიგებ?“

- ძალიან მომწონს ერთი შუააზიური ლეგენდა, რომელიც კარგად პასუხობს კონფუცის ციტატას: კაცი თარზე უკრავს. მეორე ჩამოივლის და თარზე დამკვრელი ჰკითხავს, სად მიდიხარო? ის უპასუხებს, ღმერთთანო. რატომო? უნდა ვკითხო, რამდენი წლის სიცოცხლე დამრჩაო. აბა, ჩემზეც ჰკითხეო, ეტყვის და გააგრძელებს დაკვრას. გადის დრო და ის ბრუნდება ტირილით. რა გატირებსო? რა და, ათი წლის სიცოცხლე დამრჩაო. მეო? შენო, შე საწყალო, ხვალვე კვდებიო. თარზე დამკვრელს გაუხარდება: რა მშვენიერია, ესე იგი, მთელი ღამე კიდევ შემიძლია, ვიმღეროო! ასეთია ეს ლეგენდა. ამ ორ ადამიანს ხომ სულ სხვადასხვანაირი აღქმა აქვს სიცოცხლის და, შესაბამისად, განსხვავებული დამოკიდებულება აქვს სიკვდილის მიმართ?! სიცოცხლეს როგორც აფასებ, იმის მიხედვით ფასდება სიკვდილიც. ცხადია, ეს ორი - სიცოცხლე და სიკვდილი - ერთმანეთის შემავსებელი პროცესია.

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

გუნდი

ირაკლი გედენიძე

ზურაბ ქურციკიძე

გიო კუსიანი

გიორგი ურუშაძე

თამთა ყუბანეიშვილი

ნანა ყურაშვილი